Makroekonomıkalyq kórsetkishter máz emes

TOP-50-den tys qalamyz ba?

– Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń jyl saıyn básekege qabiletti elderdiń reıtıngin jarııalaıtyny belgili. Ortasha eseppen 140 memleket qatysatyn bul reıtıngti ekonomıster men saıasatkerler, prezıdentter men ǵalymdar asyǵa kútedi. Reıtıng júrgizetin agenttikter kóp bolsa da, Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń esebi men boljamy úlken mańyzǵa ıe. Kóp jaǵdaıda osy forýmnyń málimetteri nazarǵa alynady.

Qazaqstan bul reıtıngke 2006 jyl­dan beri qatysyp keledi. Á degende-aq 56-orynda turyppyz. Odan keıingi úsh jylda elimiz óz pozısııasyn joǵaltyp, 61-67-oryndarǵa syrǵydy. Buǵan birneshe jylǵa sozylǵan qarjy daǵdarysy áser etti. 2010-2011 jyldary eń nashar kórsetkishimiz tirkeldi – 72-oryn. Bul daǵdarystan keıin makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń quldyrap ketýimen baılanysty.

2013-2014 jyldary úzdik elýlikti túıin­dep, 2015 jyly 42-orynǵa kó­te­ril­dik. TOP-50-ge qosylǵan soń, báse­kege qa­bi­letti 30 eldiń qataryna ený min­deti júkteldi. Alaıda ony baǵyndyrý ázir­she múm­kin bolmaı tur. Ekonomıkadaǵy júıe­­­lik daǵdarystardyń saldarynan Qazaq­­­stan sońǵy tórt jylda TOP-50-lik­tiń qa­­tarynan shyǵyp qaldy. Byltyr 55-oryndy qanaǵat tuttyq. Jýyqta 2020 jyl­­dyń reıtıngi jarııalanady. Osy joly qandaı orynnan kórinetinimiz belgisiz.

Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým júrgizetin reıtıngte 12 kórsetkish esepke alynady. Iаǵnı makroekonomıkalyq kórsetkishterden bólek, adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵy, densaýlyq jaǵdaıy, bilim deńgeıi, ınnovasııalyq damýy jáne basqa da baǵyttar nazarǵa alynady. О́kinishke qaraı, Qazaqstandy bul reıtıngte munaıǵa táýeldi makroekonomıkalyq kórsetkishter ǵana alǵa súırep tur. Adamı kapıtal tur­ǵy­synan artta kelemiz. Sońǵysyn damytpaı, memlekettiń úzdik elýlikte uzaq ýaqyt turaqtap turýy múmkin emes.

IJО́ teris mán kórsetýi múmkin

– Ishki jalpy ónim degenimiz – bir jylda óndirilgen taýarlar men kórsetilgen qyzmetterdiń quny. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary, ıaǵnı Azııa daǵdarysy kezinde Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi teris mándi kórsetken. Bul jaǵdaı 1998 jylǵa (-1,9 paıyz) deıin jalǵasqan. 1999-2000 jyldardan bastap ekonomıkada ósim tirkele bastady. Bir qalypty ósim (9 paıyzdan joǵary) 7 jylǵa jýyq saqtalǵan. Dál osy deńgeı taǵy úsh-tórt jyl turǵanda, Qazaqstan «ekonomıkalyq ǵajaıyp» jasaǵan bolar edi.

Álemde Germanııanyń, Japonııanyń «ekonomıkalyq ǵajaıyptar» jasaǵany belgili. Shamamen 10 paıyzdyq ósim kem degende 10 jyl saqtalsa, onda bul elde ekonomıkalyq damýdyń biregeı modeli qalyptasty, ıaǵnı «ekonomıkalyq ǵajaıyp» jasaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Alaıda bizdiń ekonomıka shıkizatqa baǵdarlanǵan. Mundaı jaǵdaıda ǵajaıyp jasaý múmkin emes.

2006 jyly munaıdyń barreli 156 dollarǵa deıin kóterildi. Keıin 2008-2009 jyldary kórsetkish barreline 48 dollarǵa deıin quldyrady. El ekonomıkasyndaǵy tómendeýdiń tórkini de munaı naryǵyndaǵy jaǵdaımen tikeleı baılanysty. Qara altynnyń quny túsken soń, 2009 jyly ekonomıkamyz 1,2 paıyzdyq qana ósim kórsetti.

Sol kezde Elbasy daǵdarysqa qarsy batyl qadam jasap, Ulttyq qordan 10 mlrd dollar bólmegende, jaǵdaı tipti qıyn bolar edi. Bólingen aqshanyń 4 mlrd dollary bankterdi qutqarýǵa jumsaldy. Budan bólek, úleskerlerdiń máselesin retteýge 2 mlrd dollar, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaýǵa 2 mlrd dollar, aýyl sharýashylyǵy salasyn demeýge 1 mlrd dollar, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyn jalǵastyrýǵa 1 mlrd dollar bólindi. Qoldaý jemisin bermeı qoıǵan joq.

Odan keıingi jyldarda ekonomıkada belgili bir dárejede ósim oryn aldy. Biraq 2015-2016 jyldary qaıtadan qul­dyraý bastaldy. Buǵan eki jaǵdaı áser etti. Birinshisi – munaı baǵasynyń tómen­deýi, ekinshisi – júıelik daǵdarys. Bir-eki baǵytty ǵana damytý ekonomıkaǵa oń áser bermeıdi. Al bizdegi ishki jalpy ónimniń kóp bóligin munaı qurap otyr. Júıelik daǵ­darys degenimiz – atqarýshy bı­liktegi olqylyqtar. Prezıdent naqty tapsyrma beredi. Biraq ol jer-jerge jet­ken­she, múldem basqasha sıpat alady. Sonyń sal­darynan kóptegen memlekettik baǵ­dar­lamalar óz dárejesinde oryndalǵan joq.

Bıyl álem ekonomıkasy múldem qıyn jaǵdaıǵa tap boldy. Korona-krızıs qos ókpeden qysyp barady. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń boljamynda bıylǵy ishki jalpy ónim – 0,9 paıyzǵa deıin qulaıdy dep kórsetilgen. Halyqaralyq valıýtalyq qor sáýir aıyndaǵy esebinde Qazaqstannyń ekonomıkasy – 2,5 paıyzǵa tómendeıdi dese, qyrkúıek aıynyń sońynda jasaǵan boljamynda – 2,7 paıyz dep túzetý engizipti. Dúnıejúzilik bank pen Eýropa qaıta qurý jáne damý banki Qazaqstannyń ekonomıkasyn – 3 paıyzǵa quldyraıdy dep boljam jasaýda.

Boljamdardy eskersek, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkamyz sońǵy 22 jylda bolmaǵan teris mánge jetedi. О́sim tejeledi. Demek, Qazaqstanda 90-jyldardaǵy jaǵdaı qaıtalanýy múmkin. Pandemııanyń el ekonomıkasyna qandaı soqqy bolyp tıgenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.

Brent baǵasy ne bolmaq?

– Bizdiń óndirip otyrǵanymyz taza Brent markaly munaı emes. Dese de, osyǵan jaqyndaý. Sol sebepti atalǵan ónim túriniń baǵasyna erekshe nazar aýda­ramyz. Boljam jasaǵanda da Brent-ke bir soqpaı ótpeımiz. Rasynda da, Brent markaly munaı baǵasynyń joǵary bolýy Qazaqstan ekonomıkasyna oń áser etedi.

Pandemııa bastalǵanda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi osy jylǵa boljam jasady. Vedomstvo jyldyń sońyna deıin Brent-tiń bir barreli 20 dollar bolýy múmkin dedi. Al Reseıdiń Ekono­mı­kalyq damý mınıstrligi – 31 dollar, Halyq­aralyq valıýtalyq qor – 35 dollar, AQSh-tyń Energetıka mınıstrligi – 34 dollar, Goldman Sachs banki 30 dollar degen boljamdy alǵa tartty. Barlyq boljamnyń ortasha kórsetkishi 29 dollar bolyp tur.

Eger qara altynnyń baǵasy tómen­dese, Qazaqstan ekonomıkasy shatqaıaq­taıdy. О́ıtkeni eksportymyz osy ónimge táýeldi. Munaı baǵasy quldyrasa, ımport pen eksporttyń arasynda alshaqtyq paı­da bolady. Kóp másele sol aıyrmaǵa baı­la­nysty. Eger bizdiń eksporttap otyr­ǵan dúnıe­miz az, al kerisinshe ımporty­myz kóp bolsa, onda teris saldo ekonomıkaǵa bir­den keri áser beredi. Ol tólem balan­sy­na áser etedi. Osylaısha, ulttyq valıý­ta birden qysymǵa ushyraıdy. Ekono­­mı­­kalyq boljam jasaǵan kezde tó­lem balansyna kóńil bólinetini de son­dyqtan. Eger eksporttyń kólemi birden túsip ketse, onda mindetti túrde teńge ál­sireıdi. Qa­zirgi tańda munaıdyń barreli 40 dol­lardyń shamasynda. Ázirshe budan teńgemizge keler qysym joq. Eger 30 dollarǵa deıin jetse, onda teńgeni uzaq merzimge deıin álsiretip jiberýi múmkin.

Qazir AQSh-ta bolyp jatqan saıası jaǵdaı teńgeniń nyǵaıýyna belgili bir dárejede septigin tıgizip otyr. Saı­laý aldynda Donald Tramptyń yqpa­ly­men dollardyń quny álsireýde. Bul eýro­palyq, qytaılyq taýarlarǵa qara­ǵanda amerıka taýarlarynyń qunyn tómen­detý úshin kerek. Dollar qunsyz bolsa, amerıka taýarlarynyń básekege qabilet­tiligi artady. Tramptyń dál osyndaı qa­damynyń nátıjesinde teńge qatty qun­syz­danǵan joq. Qaıta jazdaǵy jaǵdaımen salys­tyrǵanda, az da bolsa nyǵaıyp keledi.

Jumyssyzdyq deńgeıi durys eseptelmeıdi

– Makroekonomıkalyq kórsetkishterge kelgende birinshi kezekte jumyssyzdyq jaıyn aıtamyz. Qazirgi qalyptasqan eko­no­mıkalyq jaǵdaı shynynda da jumys­syzdardyń qataryn arttyryp jiberdi. Derekterge súıensek, sońǵy on jylda Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq tómendep keldi.  Pandemııa bastalǵanǵa deıin, ıaǵnı naýryz aıynda onyń deńgeıi 4,8 paıyz boldy. Keıin kórsetkish 5,8 paıyzǵa deıin ósti degen resmı aqparat shyqty. Munyń bári statıstıkalyq derekter.

Biraq ekonomıster resmı statıstıkamen kelispeıdi. Eldegi jumyssyzdyqtyń naqty kórsetkishi budan da joǵary. Bizde ózin ózi jumyspen qamtyǵandar degen sanat bar. Oǵan 2,2 mln adam jatady. Aldymen «О́zin ózi jumyspen qamty­ǵan­dar kimder?» degen suraqqa jaýap izdeıik. Olardyń ishinde frılanserler, repetıtorlar sekildi ózdiginen aqsha taýyp júrgen adamdar bar. Árıne, 2,2 mln adamnyń bári birdeı frılanser nemese repetıtor emes. Mine, jumyssyzdyq deńgeıin eseptegende ózin ózi jumysqa qamtyǵandar da esepke alynady. Bul – durys emes. Sondyqtan pandemııa bastalmaı turǵanda bizdegi jumyssyzdyq deńgeıi resmı statıstıka kórsetkendeı, 4,8 paıyz emes, 15 paıyzǵa jýyq boldy. О́ıtkeni ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń 1 mln-y ǵana jumys isteıdi. Qalǵany – jumyssyz. Osy sanatty naqty bólý kerek. Iаǵnı ózin ózi nátıjeli jumyspen qamtyǵandardy bir bólek, nátıjesiz jumyspen qamtyǵandardy bir bólek qarastyrǵan durys. Alǵashqysyn jumys isteıtinder sanatyna, sońǵysyn jumyssyzdar sanatyna qosý kerek. Alaıda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi buǵan mán bermeı keledi. 

Tótenshe jaǵdaı kezinde 4,5 mln halyqqa 42 500 teńge kólemindegi jár­demaqy berildi. Demek, belgili bir merzimde osynshama adam ýaqytsha jumyssyz boldy, naqty tabyssyz qaldy. Qazaqstandaǵy eńbekke jaramdy halyqtyń úlesi – 10 mln adam. 4,5 mln degenimiz – eńbekke jaramdy halyqtyń 45 paıyzy. Endeshe, tótenshe jaǵdaı kezinde Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq 45 paıyzdy qurady. Odan keıin beketter alyndy, jumys oryndary ashyldy. Az ǵana ýaqyttyń ishinde onyń 45 paıyzdan 5,8 paıyzǵa deıin azaıýy aqylǵa syımaıdy. Osy kórsetkishter eldegi jumyssyzdyqtyń biz aıtqandaı 15 paıyz ekenin dáleldeı túsedi.

Jumyssyzdyqtyń keri saldary kóp. Ol ishki jalpy ónimdi tómendetedi. 4,5 mln adam eki jarym aı jumyssyz otyrdy. Demek, olar ekonomıkalyq turǵydan belsendi bolǵan joq. Osy aralyqta bizdiń ishki jalpy ónim túsip ketti. Odan keıingi lokdaýn da ekonomıkaǵa keri áserin tıgizdi. Jumyssyzdyq tabystyń joǵalýyna, ómir deńgeıiniń tómendeýine, qylmystyq áreketterdiń kóbeıýine, ólimniń artýyna alyp keledi. Jumyssyzdyq sozylmaly sıpat alsa, adamdardyń biliktiligi tómendeıdi.

Inflıasııa shekti dálizden asyp tústi

– Makroekonomıkalyq kórsetkishtiń biri – ınflıasııa deńgeıi. Resmı derekterge nazar aýdarsaq, sońǵy on jyldaǵy ınflıasııa deńgeıi bir qalypty. Biraq 2015 jyly ınflıasııa 13,6 paıyzdy quraǵan. Oǵan dál osy jyldyń tamyzynda teńgeniń erkin aınalymǵa jiberilýi sebep boldy. Erkin aınalymǵa kóshken soń, dollar qymbattady. Onyń saldarynan kóptegen taýardyń baǵasy eki esege deıin ósti. Sońǵy jyldary ınflıasııa deńgeıi birtindep túsip kele jatyr.

Erkin aınalymǵa kóshkennen keıin Ulttyq bank ınflıasııalyq targetteý degen saıasatty qolǵa aldy. Bul degenimiz – ınflıasııany belgili bir nysanaly jaǵdaıda tómendetý. Belgilengen dálizden shyqpaı, ár jyl saıyn tómendetýi kerek. Bul saıasat óz jemisin bere bastady.

Osy jyldyń qorytyndysy boıynsha ınflıasııa 4-6 paıyz deńgeıinde bolady dep bekitilgen edi. Alaıda qazir ol Ulttyq bank belgilegen dálizden asyp ketti – 7 paıyzdyń ústinde. Demek, koronavırýs banktiń ınflıasııalyq targetteý saıasatyna pysqyrǵan joq. Azyq-túlik baǵasynyń qymbattap jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Endeshe, jyl sońyna deıin ınflıasııa 8 paıyzdan asyp ketýi yqtımal.

Onyń ósýi halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna keri áser etedi. Birinshi kezekte halyqtyń qolyndaǵy qarajat qunsyz­da­nady. Jalpy, ınflıasııa mynadaı sebep­terden týyndaıdy. Birinshi – memle­kettik bıýdjettiń tapshylyǵy kezinde. Qazir Qazaqstanda memlekettik bıýdjet­tiń tapshylyǵy artyp ketti. Ulttyq qordan 2 trln teńge bólindi. Ol 2020 jyl­dyń shyǵyndaryn óteýge jetken joq. Sol sebepti Ulttyq bankke 1 trln teńge kó­le­mindegi qaǵaz aqshany basyp shyǵarý týraly tapsyrma berildi. Al bul jaǵdaı aq­shanyń qunsyzdanýyna áserin tıgizedi. Memlekettik emes shyǵyndar artady, taýar tapshylyǵy negizinde baǵanyń ósýi oryn alady, naryqtaǵy monopolıs­ter baǵany ósiredi. Munyń bári halyq úshin tıimsiz. Qoǵamnyń turaqtylyǵy tómen­dep, áleýmettik shıelenis artady. Halyq turaqtylyǵy áldeqaıda joǵary shetel valıýtasyna qaraı oıysa bas­taıdy. Memlekettik bıýdjet qury­lymy ózgeredi jáne onyń naqty tabys­tary tómendeıdi. Inflıasııanyń joǵary­lyǵy jumyssyzdyqqa áserin tıgizedi. Eko­no­mıkalyq zańdylyqqa sáıkes, taýar men aqsha arasynda belgili bir dárejede tepe-teńdik ornaýy kerek. Teńdik buzylsa, ekonomıkada keleńsizdikter paıda bolady.