Keńestik bılik tarıhnamasyndaǵy ulttar qasireti

Hronologııalyq mejesi 1917-1991 jyldardy qamtıtyn  ke­ńes­tik totalıtarlyq júıe óz aza­mattaryna júrgizgen saıa­sı synaqtarymen tarıh qoı­na­ýyna ketti. Qyzyl ım­pe­­rııa­nyń quramynda bolǵan halyq­tar­dyń tarıhı jady bul ke­zeńdi ultsyzdandyrý, otbasy qun­dylyqtarynan aıyrý, ata-anany balasyna, týys-baýyrdy bir-birine jat etý, adamzatty  saıa­­sı-ıdeologııalyq turǵydan bó­­lip-jaryp, alalaıtyn markstik tap­­tyq metodologııaǵa tańylǵan le­nındik-stalındik dekretterge toly «ıdeıalar álemi» retinde eske túsiredi.

Adamzat aqyl-oıy men parasaty tolysqan HH ǵasyrda ke­­ńes­ter elinde halyqtar trage­dııasy oryn aldy. Reseıdegi 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi men sosıa­lıstik revolıýsııanyń nátı­jesinde ornaǵan proletarıat­ dıktatýrasy  tap jaýlaryna qarsy turaqty kúresti. Shyn má­nisinde, ol óz azamattaryna ja­­­salǵan bılik zulym­dyǵynyń re­pressııalyq aktisi boldy.

Sońǵy zertteýler men taldaýlar nátıjesi boıynsha, repressııa jyldarynda Qazaqstanǵa Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirinen ulttyq, áleýmettik, taptyq, saıası aıyptaýlarmen  bes mıllıonnan astam  adam jer aýdarylǵan. 1921-1954 jyldary Qazaq KSR-nde 100 myńnan astam adam saıası qýǵynǵa ushyrap, 25 myńnan astam adam atý jazasyna kesildi.

Alash qozǵalysynyń kórnek­ti qaıratkerleri, ult ıntellektýaldary Á.Bókeıhan, A.Baı­tur­syn­uly, M.Dýlatov, M.Tynysh­baev, H.Dosmuhameduly, J.Dosmuha­med­­uly, t.b. RKFSR QK  58-baby­nyń qurbandyǵyna shalyndy.

Keńestik bılik tusynda qoǵam­dyq-saıası jáne shyǵarmashylyq qyz­met jasaǵan T.Rysqulov, S.Seı­fýl­lın, U.Qulymbetov, S.Qoja­nov, T.Shonanov, B.Maı­lın, t.b. tul­ǵalardyń ómirleri qıyldy.

Qazaqstandaǵy «Kishi qazan­nyń» goloshekındik tájirıbesi qazaq halqynyń ulttyq qasireti­ne aınaldy. Halyqtyń san ǵa­syr­­lyq dástúrli ómir súrýi men sha­rýa­shylyq júrgizý meha­nızmi­ne jasalynǵan keńestik  ádis-­tásil kúsh qoldanýdyń ne­bir so­raqylyǵyna bardy. Nátıje­sin­de, jappaı asharshylyq oryn alyp, 6,2 mln Qazaqstan hal­qy­nyń  2,2 mln-y opat boldy. Qa­zaq halqynyń Reseı, Ýkraına, Kav­kaz, Túrikmenstan, О́zbekstan, Tá­jikstan, Qytaı, Aýǵanstan, Iran­ǵa  bosqynshylyǵy beleń aldy.

Qandaı da bir tabıǵı stıhııa­lyq apattar nemese  epıdemııalyq in­detter, tipten basqynshylyq so­ǵys­tar bolmaǵan jaǵdaıda, óz­de­riniń  atamekeninde qazaq hal­­qynyń qyrylyp qalýyna se­bep­­ker bolǵan ókimet saıasatyn tú­si­ný­ge tyrysý, tipti de múmkin emes.

Kúrdeli máseleni  zertteý­shiler­diń qazaq halqynyń  sany jáne demografııalyq ahýaly týraly eńbekterin qorytý, tu­jyrymdaý qajettigi baıqalady.

Qazaq jeri «ALJIR» men «Karlag» tárizdi keńestik saıası lager­ler mekenine aınaldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qasi­reti ár qazaq otbasyn aınalyp ótpedi. Jaý tutqynyna túsken ne­mese túrli sebeptermen ha­bar­­­­syz ketkender sanatyndaǵy boz­­daqtarynyń óli-tirisin bi­le almaı qanshama ata-anasy, ja­ry men balasy shermende kúı kesh­ti. Elge oralǵandarǵa senim­sizdik bil­dirilip,  sottaý-jazalaý pro­sedýrasyn kúsheıtýi tota­lı­tar­lyq júıeniń óz azamattaryn qor­laýynyń taǵy bir dáleli bolyp ta­bylady.

Maıdangerler otbasyn, olar­dyń urpaǵyn áleýmettik-moral­dyq qoldaý týraly keńes ókimeti, tipti de esine almady.

Budan keıin keńestik moder­nı­zasııanyń qazaq halqyna  jaq­sylyǵy men jetistikterin sarap­taýdyń ózi barynsha oılanýdy talap eteri daý týdyrmaıdy.

Prezıdent Úndeýinde atap kórsetilgendeı, táýelsizdik jyl­da­rynda memleketimizde bul má­se­lege qatysty aýqymdy is-sha­ra­lar júrgizildi. 1993 jyly 14 sáýirde «Jappaı saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldandy. 1997 jyldy «Jalpyulttyq tatýlyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý» dep belgilegen úkimet qaýlylary qoǵamdyq sanaǵa zor ser­pilis týǵyzdy. Halyq úreı­­den aryl­dy. Aǵa urpaq óz ómi­riniń aýyr kezeńderi jaıynda es­telikterimen bólisti.

Qazaqstan tarıhnamasynyń keńestik kezeńdegi aqtańdaqtary ashyldy. Tarıhı bilim Keńes óki­metiniń saltanatty sherýin ǵana emes, qasiretti betterin de tanyp bil­di. Repressııa, deportasııa, t.b. saıası termınderde bekigen ǵy­lymı zertteýler jaryqqa shyq­­ty. Arhıv qorlarynyń «arnaıy papkalarynyń» qupııa grıf­teri alyna  bastady. Bir sóz­ben aıtqanda, táýelsizdik ult tarı­hynyń kúrdeli, aýyr tustaryn aıqyndaýǵa, zerdeleýge dańǵyl jol ashty.

Elbasy N.Nazarbaevtyń «31 mamyrdy saıası qýǵyn-súrgin jáne ashtyq qurbandaryn eske alý kúni» dep jarııalaýy kúntizbelik erek­she belgi ǵana emes, eń aldymen memlekettiń basty baılyǵy – adam jáne onyń ómiri ekenin uqtyratyn tereń mánimen qoǵamǵa si­ńip úlgerdi.

Bul saýapty istiń áli de sheshi­min kútken máseleleri barshylyq. Muny Prezıdent Q.Toqaev óz­ Jar­­lyǵynda saıası qýǵyn-súr­­gin qur­bandaryn aqtaý isi bo­ıyn­sha arnaıy memlekettik ko­mıs­sııa qurý arqyly negizdep,  osy qasterli isti sońyna deıin jet­kizýdiń mańyzyna toqtaldy. Mem­lekettik komıssııanyń jumysyna sáttilik tilep, osynaý asa aýqymdy jumystyń ǵylymı baǵyttaǵy teorııalyq-metodologııalyq má­se­le­lerine qatysty óz oıymyzdy bólis­pek­shimiz.

О́tken kezeńniń qasiretiniń tarıhı derekteri TMD elde­riniń, alys shetelderdiń arhıv qor­laryndaǵy qujattarda, kitap­ha­nalarynda jáne jeke adam­dardyń ja­dynda saqtalyp qaldy.

Tarıhı derekterdi izdeý, jınaý, zerttep-taldaý jumystary kásibı daıarlyqty, kúsh-ji­ger­di, shydamdylyqty talap eteri bel­gili. Bul oraıda arhıv qor­­larynyń  ashyqtyǵy, qol­jetim­diliginiń kóp ról atqa­raryn eskergen jón.

HH ǵasyrdyń qoǵamdyq-saıa­sı tarıhyna qatysty san al­ýan biregeı tarıhı qujattardy saq­taǵan Prezıdent Arhıviniń bul iske barynsha atsalysýy asa mańyzdy. Keńestik tota­lı­tar­lyq júıeniń «asa qupııa» qu­jattaryn qoǵam men ǵylymnyń nazaryna usynyp, jarııalaýda aýqymdy jumys ba­ǵyttaryn qa­lyptastyrǵan arhıv bul isti tııanaqty júrgizýge keńinen qol­daý jasaıdy degen úmittemiz. Ashyq, demokratııalyq jáne aza­mat­­tyq qoǵamdy odan ári damytýǵa Prezıdent Arhıviniń áleýeti men múmkindigi mol. Ar­hıv qyzmetine aqparattyq tehno­logııanyń jetis­tikterin engizýde tájirıbesi bar mekemeniń osynaý kúrdeli kezeń­niń zertteýshileri men ǵa­lym­daryna arhıv qujattaryna qol­jetim­dilik máselesin ońtaıly she­sheri sózsiz.

TMD elderindegi arhıv qujat­tarynyń Qazaqstandaǵy repres­sııa men qýǵyn-súrginge qatysty qujattarynyń kóshirmelerin jasap, elektrondyq nusqadaǵy málimetter qoryna engizýdiń ur­paq­ty tárbıeleýge, ashyq demo­kratııalyq qoǵamnyń odan ári damýy­na yqpalyn aıtýǵa tıispiz.

Mundaı aýqymdy isti oryn­daý­ǵa tarıhshylar, qoǵamtanýshylar, maman zertteýshi ǵalymdar tartylary sózsiz. Jasalǵan jumys­tardy nasıhattaý jáne jarııalaý úshin buqaralyq aqparat qural­darynyń belsendiligi kúshti bolýy shart.

Tarıhyn umytpaǵan eldiń bolashaǵy zor. Qazaq halqynyń ót­ken ǵasyrdaǵy tarıhyn shynaıy, obektıvti turǵyda tanyp bilý, keńestik kezeńdi zertteýdiń teo­rııalyq-metodologııalyq má­se­lelerin shıratýǵa múmkindik beredi.

Buqaralyq sanadaǵy ótkendi ańsaý, keńestik dáýirge qımastyq saǵynysh sezimderi áli de kezdesip qalýy, ıdeologııanyń adam sa­na­syndaǵy tereńdigin jáne tarıhı jadydan aıyrylýdyń qan­shalyqty qaýipti qubylys ekenin aıǵaqtaıdy.

Keńes ókimeti ultqa jasaǵan qııa­naty men ozbyrlyǵy basym bılik qurylymy retinde ta­rıh­­taǵy baǵasy berilgen, sabaq alatyn tarıhı tanymnyń zertteý obektisine aınalýy tıis. Son­da ǵana qazaq halqy eńsesin kóterip, jasampaz ultqa aınalyp, órkendeýge umtylady.

Keńestik kezeńniń tarıhnamasynda Qazaqstan halqyna ortaq, biregeı tarıhı jadyny aıqyndaý máseleleri ózektiligin saqtap qa­lyp otyr.  Saıası aıyptaýlarmen de­portasııaǵa ushyraǵan túrli ult ókilderiniń (koreı, polıak, nemis, Qyrym tatarlary, Kavkaz halyqtary t.b.) ortaq otany – Qazaqstandy, qazaq halqyn syılaý men qurmetteý sezimi jer aýdaryl­ǵan qıyn jyldaryn aıǵaqtaıtyn eńbektermen tolyǵa túspekshi.

Elbasy N.Nazarbaevtyń Jar­lyǵymen 2016 jyldyń 14 qań­tarynda Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń qurylǵan kúnin, ıaǵnı «1 naýryzdy Alǵys aıtý kúni» dep jarııalaýynyń taǵylymdyq mańyzy – búgingi ulty basqa qazaq­standyqtardy ógeısitpeýge, bólip-jarmaýǵa shaqyrady.

Sondaı-aq ǵylymı zertteý joba­larynyń basym baǵyttary – aýyz­sha tarıh aıasynda júrgizilýi óziniń oń nátıjelerin bere ala­dy. О́ıtkeni sol qasiretti kezeń­niń kýágerleriniń, olardyń urpaqta­rynyń  áýlettik tarıhyndaǵy qıyn kúnderiniń dramasy – osy deportasııa, qýǵyn-súrginder.

Otanyna oralǵan qandastary­myzdyń jady tiri tarıhtyń qa­zynasy ekenine nazar aýda­rýy­­myz kerek. Bul oraıda aýyz­­­sha tarıhtyń sońǵy jylda­ry­ ta­rıh ǵylymynda kúsh alýy­­nyń sebepterine toqtala ket­ken jón. Bir kezderi adam ja­dy «umytshaqtyǵynan» tarıh ǵylymynyń nysany bolýdan qaldy. Jadqa súıenip, qal­pyna keltirilgen kúrdeli oqı­ǵalar kýáger­leriniń este­lik­teri tek qo­sym­sha, janama derek sanaldy. Máselen, keńestik tarıh­na­malyq taqyryptar revolıý­sııa, keńes ókimetiniń ornaýy, azamat soǵysy, Uly Otan soǵy­sy, t.b. turaqty zertteýge alynyp, oǵan qatysýshylar men kýá­ger­lerdiń estelikteri  jınalyp, jarııa­lan­ǵanymen,  olar salmaqty tarı­hı derek kózi retinde moıynda­la qoımady. Onyń sýbek­tıv­tiligi únemi eskerildi. Ol tek bur­malaýǵa, ásireleýge beıim­delgen keńestik  tarıhty áspet­teýshi min­det  atqardy.

Munyń syrtynda totalıtar­lyq júıeniń ornaýynyń, orny­ǵýy men damý kezeńderiniń synaq­ta­ryna aınalǵan myńdaǵan adam­dardyń taǵdyry, olardyń ja­dyn­daǵy aýyr estelikteri óz tarıhyna kire almaı, tasada qal­dyryldy. Tarıhty jazý, qalpyna keltirý jazba derekter arqyly ǵana jú­zege asty. Al ol resmı bı­lik­tiń  qujattarynyń is júrgizý qa­ǵaz­dary negizinde ázirlenip, ar­hıv qujattaryn toltyrdy. Sóı­­­tip, birjaqty tarıhı sana or­nyqty. Naǵyz tarıh – resmı qujat­tarda­ǵy bılik tarıhy degen  oılaý júıesi kanonǵa aınaldy.

Adam jadyna mán berý áleý­mettaný, etnografııa, folklortaný, jýrnalıstıka salalarynda ǵana damydy.

1948 jyly Kolýmbııa ýnıver­sıte­tiniń professory A.Nevıns engizgen  aýyzsha tarıhtyń (oral history)  shetelderde qarqyndy da­mýy,  adam jadyna senýdiń, syı­laýdyń bir kórinisi.

Aýyzsha tarıh – keńestik tota­lıtar­lyq júıeniń  kýágerleri­niń tarıhı estelikterin ǵylymı aınalymǵa keńinen engizýdiń ke­shendi ádistemesi bola alady. Bul baǵyt otandyq tarıh ǵylymynda  orta­lyqtar, ǵylymı jobalar  tú­rin­de óz nátıjesin bere bastady. Tarıhty túgendeý – tarıhı de­rek­terdi tolyqtyrýdyń udaıy júr­giziletin úrdisi.  Sondyqtan ar­hıvtik jazba derekterdi jınaý­men qosa, HH ǵasyrdyń aýyzsha tarıhyn zertteýdi qolǵa alatyn mezgil keldi.

Tarıhı tanymdy qalyp­tas­tyrý – táýelsiz memlekettiń ıdeo­logııa­syn ornyqty damytý­dyń negizi.

Gúlbaný JÚGENBAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory