Kalachı sındromynyń sebebi nede?

«Kalachı sındromyn zertteýde biz modeldeýdiń ǵylymı ádi­sin qoldandyq. Munyń maqsaty – zańdylyqtardy tabý. Biz «uı­qy aýrýymen» aýyratyndar men aýyrmaǵandar arasyndaǵy aıyr­mashylyqtyń nede ekenin egjeı-tegjeıli zerttedik. Uzaq jasalǵan taldaý barysynda aýrýdyń ta­maqqa, sozylmaly aýrýlarǵa nemese aýyl turǵyndarynyń zııandy ádetterine baılanysty bolýy múmkin degen ondaǵan gıpotezalar­dy joqqa shyǵardyq. Biraq sodan keıin Kalachıdiń barlyq tur­ǵyn­dary sýdy bir kózden alatynyn, ıaǵnı ony aýyl turǵyndaryna satatyn jergilikti turǵynnyń jer asty sorǵysynan ishetinin bildik. Árıne, sý aqshaǵa satyp alynady. Sondyqtan úı janýarlaryna bul sý berilmedi. Janýarlar ózen sýyn ishti, bul olardyń nege uıyq­tamaǵanyn túsindiredi», dedi professor Kreıp.

Osylaısha, ǵalymdar sýdyń hımıkattarmen ýlanýy múmkin degen qoryt­yndyǵa keldi. Aǵzanyń hımııa­lyq ıntoksıkasııasy Kalachı tur­ǵyndary sıpattaǵan belgilerge uq­sas – bas aınalý, álsizdik, «mas bo­lý» jáne tipti gallıýsınasııa sııaq­ty belgilerimen de bolýy múm­kin.

«Hımıkattar aýyz sýdyń qu­ramyna, mysaly 80-jyl­dardyń aıaǵynan bastap bos qalǵan ýran kenishteri arqyly túsýi múmkin. Áske­rıler hımııalyq qaldyqtardy tastaýy nemese ken oryndary stı­hııalyq qoqys jınaý oryndary retinde qoldanylýy yqtımal. Onda hımııa­lyq qarý jasalyp, jeke hı­mıkat-qaldyqtar jerge kómilgen bolýy múmkin», deıdi professor Kreıp.

Ǵalym ilkide hımııalyq qal­dyq­tardan kóbinese bósh­ke­lerge nemese barrelderge sa­lyp qutylǵanyn aıtty. Re­zervýar­lardyń metalyn ýaqyt óte kele tot basady, bóshkeler tesiledi, saldarynan ý jerasty sý­lary­na túsýi múmkin. Bul ssenarıı Ka­lachı aýylynda da júzege asy­rylǵan ispetti. Ǵalymnyń paıymynsha, aýrýdyń barlyq kezeńinde 2012 jyldyń sońynan 2015 jylǵa deıin bóshkelerdegi nemese barrelderdegi hımıkattar tolyǵymen sýǵa túsip, qurǵap ketýi múmkin.

Aýylda «uıqy aýrýy» sońǵy ýaqytta paıda bolmaǵandyqtan, jaqyn mańdaǵy ýran kenishteriniń birine túsý arqyly ǵana ǵalym­dardyń gıpotezasyn rastaý ne­mese joqqa shyǵarý múmkin bol­maq. Oǵan adamdarǵa túsý óte qaýip­ti, eski ken orny kez kelgen ýaqytta qulap ketýi múmkin. Son­dyqtan ǵalymdar Nazarbaev Ýnı­versıtettiń Injenerııa jáne sıfr­lyq ǵylymdar mektebimen bir­lesip, arnaıy ushqyshsyz ushaq jasap, synamalar alý úshin apparatty ýran ken oryndaryna túsirmek.

Alaıda qazir Kalachı aýylynda «uıqy aýrýy» boıynsha zertteý jumystary COVID-19 pandemııasyna baılanysty ýaqyt­sha toqtatylǵan.

Aıta ketelik, Nazarbaev Ýnı­ver­sıtetiniń doktory Baıron Kreıp­tiń zertteý jobasy Kalachi Syndrome Research Project dep ata­lady. Komandada joǵary oqý ornynyń 4 professory jáne NÝ Me­dısına mektebiniń 6 stýdenti bar. 2015 jyly bastalǵan zertteý úshin statıstıkalyq taldaý men mo­deldeýdiń ǵylymı ádisi tań­dal­dy. Búgingi tańda oǵan Kalachı jáne Krasnogor aýyldarynan 202 otbasy qatysty.

Kalachı – Aqmola oblysy Esil aýdanyndaǵy aýyl. Bul aı­maq tú­siniksiz aýrýǵa baılanys­ty bú­kil álemge áıgili boldy. Tur­ǵyn­dar bir­neshe kún boıy uıyq­tap, oıan­ǵannan keıin esin joǵal­tý, gal­lıý­sınasııa belgilerine sha­ǵym­­dan­dy. Bul máseleni zertteý úshin aýada otteginiń jetispeýi, tun­­shyq­tyratyn gazdyń kóp sho­ǵyr­­lanýy, radıasııanyń joǵary deń­geıi, radon kózderi jáne basqalar sııaqty, «uıqy aýrýy­nyń» ártúrli belgilerin atap kór­setken álemdik sarapshylar tar­tyldy. Alaıda resmı dálel­der tabylǵan joq. «Uıqy aýrýy­nyń» sońǵy jaǵdaıy 2015 jyly tirkeldi.