Qunanbaı qolyn qoıyp, tańbasyn salǵan qujat elimizdiń memlekettik murajaıynda saqtalǵan. Men – osy Bozanbaıdyń besinshi tarmaǵymyn. Bozanbaıda segiz ul bolǵan. Atap aıtqanda, Satı, Mátiǵul, Ýaqbaı, Bitimbaı, Bitkenbaı, Kenjeǵul, Shúlembaı, Myrzahan. Biz Bozanbaıdyń úlken uly Satıdan taraımyz. Iаǵnı Satıdan – Kúlenbaı, Kúlenbaıdan – Abdolla, odan – Ahmetshárip, al Ahmetsháripten – Sovetqalı bolyp jalǵasady. Bozanbaıdyń báıbishesi – Jeken (eldiń qoıǵan esimi – Shuǵa). Abaı aqyn óz kezindegi Qarakesek Janysbaıdyń bar balalaryn bilgen, dos-jar, dámdes bolǵan eken. Buǵan dálel – Árhám Ysqaqulynyń uly atasy týraly esteliginde Qońyr Kókshege bolys bolǵanda Abaıdyń joldas etip aralasqan kisileri qatarynda Shúlembaı, Myrzahan men Kúlenbaıdy ataıdy. Iá, Kúlenbaıdyń esimi Abaıdyń ertedegi qazaqtaǵy atqaminer el bıleýshileriniń kelbetin, beınelerin beretin ataqty óleńi «Assalaýmaǵaleıkým, bolys, mal-jan aman ba? Kúlenbaıǵa» degen ataýmen shyqqan. Abaı men Kúlenbaı qurdas dos, dámdes, óte jaqyn aralas-quralas júrgen. Ol kezde Kúlenbaı – Muqyr jerinde bolys. Uly hakimge qastyq jasalǵanda, Kúlenbaı, Nurymbaı (Satı balasy) jáne Myrzahan Abaıdyń qasynan tabylǵan. Bul ýaqıǵa Reseı patshasyna deıin jetken. Reseı patshasy Abaıdyń aqyndyǵymen tanys eken de, dereý Omby general-gýbernatoryna nusqaý bergen. «Qyrǵyzda Ibrahım Qunanbaev bar eken. Pýshkın, Lermontov óleńderin aýdarǵan. Oǵan qol kótergen kim?» degen mán-mazmunda. Prıstav Abaıǵa kelip mán-jaıdy suraǵanda, Abaı óz qolymen toltyrǵan hattamada ózin eshkim sabamaǵanyn, qamshy Kúlenbaıǵa baǵyttalǵanyn, sebebi ol kisiniń bolys bolǵandyǵy ekenin jazǵan. Al negizinde Abaıǵa baǵyttalǵan qamshyǵa Kúlenbaı óz arqasyn tosqan. Abaı men Kúlenbaıdyń dostyǵy erekshe bolǵany sonsha, Kúlenbaıdyń uly Abdollaǵa quda túsip, úılendirgen Abaı bolatyn. Hakim naıman elinde 40 jyl bolys bolǵan Serikbaı qajymen joldas, dámdes, pikirles adamdar eken. Bir jıynda Abaı: «Seke! Myna Kúlenbaıdyń momyn ulyna bir qyzyńdy berseń qaıtedi?» dep qudalyqqa bastamashy bolady. Serikbaı qajy Abaıdyń sózin jerge tastamaı, bir qyzy – meniń týǵan apam Qaıshany Kúlenbaı aýylyna kelin qylyp túsirgen.
«Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy Abaıdyń súıikti jary Áıgerim (shyn aty – Shúkiman) – ákemniń týǵan qaryndasy Mákendi alǵan Moldash jezdemniń týǵan ápkesi. Máken apam bul ómirden 90 jasqa kelip, qaıtqan. «Shúkiman apamdy talaı kórdim, óte ajarly, erekshe óńdi, aqyldy kisi edi» dep aıtyp otyrǵanyn óz aýzynan talaı estidim.
Endi Bozanbaı urpaǵymen uly Abaıdyń aralasýy jóninde naqty derekterdi aıta keteıin. 1872 jyly Bozanbaı marqum bolǵan báıbishesi Jekenge (Shuǵaǵa) Tobyqty rýyn jınap úlken as bergen. Asty Abaı basqarypty, 40-50 shaqyrymdyq at báıgesi sátti ótken. Báıgeden naǵashysy Janys balalarynyń qosqan aty birinshi, Bozanbaıdyń ózi qosqan «Kóktyrna» aty ekinshi kelgen. Sonda Abaı kúlip, «naǵashysy jıen bolmaıtynyn Kóktyrna da bilgen ǵoı» depti. As ótken soń Abaı Bozekeńniń dastarqanynan dám alyp otyryp: «Baı! Báıbisheńizdiń arýaǵy kóterilip, bir aýnap jatqan shyǵar. Bári jón bolǵanymen siz bir nárseni eskermeı júr ekensiz. Maǵan bul jerde sý tapshylyǵy sezildi. Táýekel dep ana tóbeniń ústi men myna betkeıinen eki-úsh qudyq qazdyrsańyz qaıtedi?» depti.
Bozekeń dereý Abaı nusqaǵan jerden arasy 50-60 metr bolatyn úsh qudyq qazdyrǵan. Sol qudyqtardyń sýy bir sarqylyp kórmegen. Jurt ony «Bozanbaıdyń Tastyqudyǵy» atap ketip, Abaıdyń sol jerde sý túndigi bar ekenin qalaı bilgenin keıin de tańǵalyp talaı aıtyp júripti.
Bozanbaıdyń qara shańyraǵyna Shúlembaı ıe bolyp qalǵan. Shúlembaıdan jalǵyz ul – Ázimhan, al Ázimhannan úsh ul týǵan. Bir jylda Shúlembaı, Ázimhan, Ázimhannyń eki uly bar, bári birdeı qaıtys bolady. Qarashańyraqqa ıe bolyp, bes jasar Baltabaı qalǵan. Dalanyń ámeńgerlik zańymen jesir talasy bastalady. Sonda Abaı Bozanbaıdyń jeti ulyn aldyna shaqyryp bılik aıtqan eken.
«Bozanbaıdyń orny jaýǵa – at, ashqa as bolǵan. Bólgendi kim shyǵardy, ol oryn bólinbeıdi. Kim bóledi? Baıdyń jeti uly jetim balany tárbıeleńder! Jas ósip, jarly baıymaı ma? Jeteýiń sol úıdiń dáýletimen jeti qatyn al! Birinshi, Ýaqbaıdan Sádihan Ázimhannyń báıbishesi Bátıbalanyń qolyna kir. Malyna, sharýasyna bas-kóz bol. О́zim syrttan baǵyp otyramyn. Ekinshi, Satı, sen Shúlembaıdyń kishi áıeli Analyqty al. Úshinshi, Kenjequldyń Altynhany, sen Ázimhannyń toqaly Kúlesindi enshisimen al. Tórtinshi, Mátiǵuldan – Erkebaı, besinshi, Bitimbaıdan – Shynǵaı, altynshy Bitimbaı, jetinshi Myrzahannyń úlken uly Aqyltaı, osy sońǵy tórteýiń qalaǵan jerlerińe quda túsip, úlken shańyraq malynan qalyńmalyn tólep, qatyn alyńdar» depti.
Sol kezde úlken úıde 1300 jylqy, 2 myńnan astam qoı bar eken. Abaıdyń bitimin barlyq týystar qabyl alyp, bólinýge bet alǵan Bozanbaı urpaqtary qaıta tabysqan. Myrzahan aǵaıyndarymen renjisip, naǵashylary Jetisýǵa kóshpekshi bolady. Kóshpes buryn úlken uly Aqyltaıdy ertip, Abaımen qoshtasýǵa keledi. Mán-jaıdy Abaıǵa baıandaıdy. Kópke deıin qonaǵyna qarap otyrǵan Abaı: «Myrzahan, sen Jetisýǵa kóshpe! О́ziń biletin Aqshataýdaǵy Baqaly bulaqtan qora sal, sol seniń qutty qonysyń bolar. Osydan barysymen «Baqaly bulaqtan Myrzahan kirpish quıǵyzyp jatyr» degendi estıtin bolaıyn. Eki jylǵa shydasań, myna Aqyltaıyń atqa miner. Aqyltaı atqa mingen soń Kereı-Naıman jaýy Aqbaıtaldan asar deımisiń. Toqta, osy baılaýyma!», dep Myrzahanǵa qadala qaraıdy. Myrzahan sasyp qalyp: «Kirpish ońaı ǵoı, tóbesin qaıtem?» depti. «Tóbesine qam jeme, ol meniń moınymda. Ýáde sol bolsyn», dep yrza qylyp shyǵaryp salypty. Myrzahan kele sala, Baqaly bulaqtan kirpish quıǵyzady. Qora turmysyn úsh kúnde kóterip, «tóbesin qaıtem» dep ishteı ýaıymdap jatyp qalsa, erteńinde túste Baqaly bulaq ústin syrǵaýyl artqan túıe kerýeni basyp ketipti. Sóıtse, Abaı kóktemde Kóksala ózeniniń boıynan aǵash qıǵyzyp, qabyqtap, qora qabyrǵasynyń qalap bolýyn tosqan eken. «Asylym Abaı ǵoı, meni týǵan jerimde qaldyryp, órken jaıdyrǵan!» deıdi ol.
Uly Abaıdyń Aqyltaı jónindegi boljamy týra kelip, kezinde elin jaýdan qorǵaǵan batyr, jaýyryny jerge tımegen balýan, mergen, joqqa qaıyrymdylyǵy, seri júrisi, jaýdan qaıtpas júrektiligi el aýzynda ańyzǵa aınalǵan. 1928 jyly Qazaqstandaǵy kolhozdastyrý kezinde Keńes ókimetiniń saıasatyna qarsy shyqqan. Sol kezde qazaqtyń birligin, táýelsizdigin oılaǵan er azamattary – Baltaqaı men Aqyltaıdy NKVD jendetteri ustap, Semeı túrmesine qamaıdy. 1930 jyly Semeıde kóppen birge atylǵan, atylǵandardyń ishinde Abaı balasy Mekaıyl bolǵan. Aqyltaıdan týǵan bes ul – Áshirtaı, Qurmantaı, Birtaı, Qaıyrtaı, Qýantaı otbasylarymen baı tuqymy retinde qýdalanyp, ákesin NKVD ustap áketkende, jedel túrde Qytaı asqan. Sodan aman-esen 1955 jyly elge oraldy. Birtaı, Qaıyrtaı 50 jyldaı Aıagóz aýdanynyń Myńbulaq keńsharynda biri qarapaıym sharýa, ekinshisi muǵalim bolyp eńbek etti. Qýantaı Bozanbaı áýletinde birinshi taý-ken ınstıtýtyn bitirgen ınjener boldy. 50 jyldaı Aqmoladaǵy Stepnogor qalashyǵynda ýran keninde basshylyq qyzmette istedi. 1992 jyly Bozanbaı urpaqtary jınalyp, atamyzdyń týǵanyna 200 jyl tolýyna oraı úlken as berdik. Abaı aýdanyndaǵy Kókbaı keńsharynda ótti. Sol mańaıda Bozanbaıdyń beıiti bar. Bul as Abaı aýdanynda birinshi ótken shara, rýhanı jańǵyrtýdyń bastamasy boldy. On tórt kıiz úı tigildi. Quran baǵyshtaldy, qazaqtyń kónege kómilgen ata-dástúri túgeldeı qamtyldy. Asqa jasy toqsannan asqan aqsaqal, Elbasy Nursultan Nazarbaevqa alǵash bata bergen Sháker aqyn qatysty. Qurmetti syı-syıapatqa ıe boldy. Jıyrma bes shaqyrymdyq at báıgesine 45 at qatysty, sonyń ishinde Shubartaý, Jarma, Taskesken aýdandarynyń birinshi hatshylarynyń attary birge shapty. Birinshi bolyp men Aıagózden alyp barǵan Bozanbaıdyń úlken uly Satı, Kúlenbaı urpaqtarynyń aty, ekinshi Ýaqbaı, Býrahan qajynyń urpaqtary qosqan at, úshinshi Myrzahan, Aqyltaı urpaqtary qosqan attar kómbege keldi. Beınebir ata arýaǵyn sezgendeı... Kezinde bir nemeresi – bolys, bir nemeresi – qajy bolsa, bir nemeresi qazaqtyń erkindigin qorǵaǵan. Qalǵan balalary qarapaıym sharýa adamdary boldy. Ata basyna úsh mármár tastan belgi qoıyldy. Kámpeske kezinde Bozanbaı urpaqtarynan jeti adam atylyp, otyz jeti adam sottalǵan. Uly Abaıdyń «Qaıran sózim qor boldy-aý, Tobyqtynyń ezine» degen óleń joldary dál kelgendeı. Sholaq belsendiler birin-biri kóre almaı, qyzǵanshaqtyqpen jaqsylaryn kórsetken. Sondyqtan bir mármár tasqa epıgraf retinde bylaı dep jazdyq: «Áı, aǵaıyn, bolmasyn aramyzda alaýyzdyq, sol alaýyzdyqtan kórdik qoı jantúrshigerlik jaýyzdyq». Uly Abaıdyń urpaqtaryn sol jaýyzdyq, kórealmaýshylyq, qyzǵanshaqtyq qurtyp jiberdi. Atam Kúlenbaıdy da bolystyqqa talasyp jıyn bolǵanda, janaǵaıyndary úzeńgisine ý jaǵyp jiberip, úıge ázer jetip jan tapsyrǵan. Menińshe, qazaqtyń jaýy ishte, syrttan jaý kelmeıdi. Uly Abaı búkil qazaq halqynyń – Qydyry, ásirese, bizdiń ata-tegimizge nuryn shashqan shapaǵatshy. Búginde Bozanbaı urpaqtary 300-den asa shańyraqty qurap otyr.
Uly Abaıdyń yqylasy túsken adamdardyń urpaqtary qulashtaryn keń jaıyp, Qazaqstandy kórkeıtýge úlken úles qosqan. Joǵaryda aıtyp ótken Naıman Serikbaı qajynyń shóbereleri – Qamal Qadyrjanuly, Kákim Smaǵul Sopyuly 1932 jyly Máskeýdiń tústi metall ınstıtýtyn bitirdi. KSRO-nyń qurmetti kenshisi atanǵan, mınıstr, mınıstrdiń orynbasary qyzmetine deıin kóterilgen Qamal Qadyrjanuly – qazaqtyń ardaqty da ataqty perzenti Dinmuhammed Qonaevtyń týǵan jezdesi, Qonaevtyń ósip-órkendeýine úlken úles qosqan adam. Osy estelikti jazyp otyrǵanda, atamnan estigen bir jaılar esime tústi. Kezinde Semeı oıazy sol tóńirektegi halyqty jınap, úlken mereke ótkizedi eken. Bir otyrysta orys ulyqtarynan mádenıet jóninde úlken áńgime týyndaıdy: «Qazaqtar keń shapan, saptama etik, bastarynda tymaq, qysy-jazy kıiz úıde, tazalyqty bilmeıdi» deıdi. Oıazdyń janynda otyrǵan Abaı: «Shaqyrtyńyz, on adamdy myna dastarqan basyna. Men de on qazaqty shaqyraıyn», deıdi. Ulyqtardyń dastarqany jaman bolmaıdy ǵoı, orys shaldary dastarqan basyna kele, tamaqqa bas qoıypty. Qazaq aqsaqaldary dastarqan basyna kelgende «al, tamaq alyńyzdar» degende bári ornynan turyp ketip, qoldaryn jýyp-shaıyp kelip dám alǵan. Sonda Abaı oıazǵa: «Tazalyq qoldan bastalady. Sizderdiń aqsaqaldaryńyz myna jıynda júrip, kimmen amandaspady, ne ustamady, olar kele tamaqqa jarmasty. Bizde qazaqtar qaı ýaqytta bolsyn, qoldaryn jýmaı dastarqannan dám almaıdy. Mádenıettiń basty sharty osydan bastalady» dep ulyqtardyń aýzyna qum quıǵan eken.
Búginde Bozanbaıdyń jeti ulynan urpaq bar. Tek Shúlembaı, Baltaqaı urpaqtarynan erkek kindikten eshkim qalmady. Baltaqaı qyzy Tursynqaısha 1906 jyly týǵan, 90 jastan asyp Abaı jerinde qaıtys boldy. Ol kisiniń ómir joly erekshe. 1928 jyldan bastap qýǵynǵa ushyraǵan – Semeı, Bishkek, Noǵaısibir, Ýlan-ýde, Vladıvostok túrmelerinde bolǵan. О́zinen bala bolmady, alǵashqy qursaq kótergeninde túrmege áketerde belsendilerdiń uryp-soqqanynan túsik tastaǵan Tursynqaısha apam óte daryndy boldy. Túrmede júrip orys, aǵylshyn tilderin jaqsy meńgergen. Alǵash izdep barǵanymda, «Apa, qalyńyz qalaı?» degende: «Oı, qalqam, sen Ahmetsháriptiń balasysyń ba? Daýysyń týra Ahmetsháripten aınymaıdy», dep meni birinshi ret kórip tursa da bas salǵan. Sebebi ekeýi túıdeı qurdas, jas kezderinde birge ósken.
Men bul estelikti 80 jasqa kelgenimde jazyp otyrmyn. Biz 10 aǵaıyndymyz. О́zimniń 5 balam, 14 nemerem, 2 shóberem bar. Jan jarym Qazıma ekeýmiz 54 jyldaı qatar ómir keship kelemiz. Bozanbaı urpaǵyn jınap, as bergizgen, uıymdastyrǵan men edim. Sebebi segiz uldyń da urpaqtaryn óte jaqsy biletinmin, jaqsy qarym-qatynasta boldym. Bul estelikti Áshirtaı, Qurmantaı, Muhtar, Ahmetshárip, apalarym Máken, Tursynqaısha, naǵashym Qabjan ata-apalarymnyń óz aýyzdarynan estigenmin. «Jańylmaıtyn jaq bolmas» degen, azdy-kópti kemshiligi bolsa túsinistikpen qarańyzdar.
Mamandyǵym – ınjener. Osy Nur-Sultandaǵy alǵashqy joǵarǵy oqý orny – Agrotehnıkalyq ınstıtýttyń birinshi túlegimin. Uly Abaıdyń qasıeti shyǵar, 1995 jyly Abaıdyń 150 jyldyǵyn toılaǵanda, tamyz aıynda basqa jerler sarǵaıyp ketkende, toı jeri kókmaısa bolyp qulpyryp turdy. Uly hakimniń arýaǵyna Bozanbaıdyń barlyq urpaǵy bas ıemiz. Jatqan jeri jaıly bolyp, topyraǵy jeńil bolsyn! Abaı esimi dúnıe júzine qalyqtaı bersin deımin.
Sovetqalı AHMETShÁRIPULY,
Kúlenbaı men Serikbaı qajy shóberesi, zeınetker
NUR-SULTAN
