Statıstıka «sóıleıdi»
Endi el ishindegi statıstıkaǵa nazar aýdaraıyq. Statıstıka komıtetiniń málimetinshe, sońǵy 17 jylda Qazaqstanda resmı túrde 270 myń jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Onyń saldarynan 49 myń adam qaıtys bolyp, 300 myńnan astam adam túrli jaraqat alǵan. О́kinishtisi, qaza tapqandardyń 50 paıyzy – jastar. Qara jol ómirin jalmamaǵanda, olardyń bári el men jerge qyzmet eter edi... Ekonomıkalyq turǵydan qyrýar paıda ákeler edi?.. Joq degende ul ósirip, qyz tárbıelep, eldiń demografııasyn jaqsartary anyq edi ǵoı...
Ekonomıkalyq zardap dedik. Máselen, 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha jol-kólik oqıǵalary (14 168 oqıǵa tirkelip, 3 037 adam qaıtys bolǵan jáne 29 872 adam jaraqat alǵan) saldarynan el ekonomıkasy 9 mlrd AQSh dollaryna para-par zardap shekken. Azııa damý bankiniń málimetinshe, bul degenimiz ishki jalpy ónimniń 4 paıyzyna teń.
Beıbit kúnde munshama adamnan aıyrylý – qasiret. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2018 jylǵy málimetinshe, Qazaqstan jol-kólik oqıǵalary saldarynan tirkeletin adam ólimi boıynsha 175 eldiń ishinde 74-orynda tur. Iаǵnı, 100 myń turǵynǵa shaqqanda, qaıtys bolý kórsetkishi 17,6 adamdy quraǵan. TMD elderi ishinde Reseıde – 18 adam, О́zbekstanda – 11,5 adam, Belarýs elinde 8,9 adamǵa teń bolǵan. Qaýipsiz elder reıtınginde Eýroodaq kósh bastasa (5,5 adam), eń tómen kórsetkishter Afrıka men Latyn Amerıkasy elderine tıesili. Bul elderde 100 myń turǵynǵa shaqqanda shamamen 35 ólimnen aınalady eken.
Degenmen, 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde jol-kólik oqıǵalary kezinde qaıtys bolý kórsetkishi 100 myń turǵynǵa shaqqanda 10,4 adamdy qurady. Iаǵnı, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń esebinde jarııalanǵan kórsetkishpen salystyrǵanda adam sany 7,2-ge nemese 41 paıyzǵa qysqarǵan.
«Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń bas dırektory Zamır Saǵynovtyń sózinshe, kórsetkish áli de bolsa joǵary. Sondyqtan jol qaýipsizdigi jaǵdaıyn jaqsartý baǵytyndaǵy jumystardy jalǵastyrý kerek.
– Jol-kólik oqıǵasyna túrli faktorlardyń áser etetini belgili. Mundaı keleńsizdikter tabıǵı jaǵdaılarǵa, jol sapasyna tikeleı baılanysty. Al kóp jaǵdaıda adamı faktor áser etedi. Kólik júrgizýshileri jol ústinde qatelikke urynyp, ajal qushyp jatady. Osynyń bári bizdiń elde kólik júrgizý mádenıetiniń tym tómen ekenin kórsetedi. Máselen, Qazaqstandaǵy jol-kólik oqıǵalaryna kóp jaǵdaıda jyldamdyqty shamadan tys arttyrý sebep bolady. Statıstıkaǵa súıensek, eldegi mundaı keleńsizdikterdiń 30 paıyzy jyldamdyqty arttyrýdyń saldarynan oryn alady eken, – dedi Zamır Saǵynov Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte.
Ajalǵa asyqqandar
2008 jyly Jenevada Jol qaýipsizdigi jahandyq áriptestiginiń otyrysynda jol qozǵalysy qaýipsizdigi jónindegi nusqaýlyq qabyldanǵan. Oǵan sáıkes jyldamdyqty 10 km/saǵatqa qysqartý ólimge alyp kelýi múmkin jol-kólik oqıǵalarynyń yqtımaldylyǵyn 37 paıyzǵa tómendetedi degen tujyrym jasalǵan. Demek, sapaly jol ınfraqurylymyn salýdan bólek, jyldamdyqty baqylaý jol qaýipsizdigin arttyrýdyń mańyzdy quraly bolyp sanalatynyn esten shyǵarmaý kerek.
Naqty mysal da keltireıik. «Nur-Sultan – Shýchınsk» aqyly jol ýchaskesi 2013 jyly iske qosyldy. Sol ýaqyttan beri atalǵan jolda 279 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Onyń saldarynan 86 adam kóz jumyp, 437 adam jaraqat alǵan. Endi atalǵan joldyń aqyly ýchaske atanbaı turǵan shaqtaǵy statıstıkasyna nazar aýdaraıyq. 2006-2012 jyldary «Nur-Sultan – Shýchınsk» jolynda 474 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, 245 adam qaıtys bolǵan jáne 701 adam jaraqattanǵan. Jol sapasynyń jaqsarýymen qaıǵyly jaǵdaılardyń kemigenin baıqaýǵa bolady. Dese de, taqtaıdaı jolda toqtamaı júıtkıtinder kóp.
– Biz «Nur-Sultan – Shýchınsk» jolyna zertteý júrgizdik. 2020 jyldyń 9 aıynda atalǵan ýchaskede jyldamdyqty 150 km/saǵattan asyrý boıynsha 8 280 zań buzýshylyq tirkelgen. 58 jaǵdaıda jyldamdyq 200 km/saǵattan asyp túsken. Tirkelgen eń joǵary jyldamdyq – 238 km/saǵat. BMW kóligin tizgindegen júrgizýshi jyldamdyqty dál osylaı arttyrǵan. Atalǵan ýchaskedegi esepke alý kameralary Ákimshilik polısııa komıtetiniń derekter bazasymen ıntegrasııalanbaǵan. Sonyń saldarynan jyldamdyq rejimin buzýshylar jazasyz qalyp otyr. Olar óz ómirine ǵana emes, ózgelerdiń de ómirine qater tóndiretinin bilmeıtin sekildi. Sondyqtan osy problemany sheshý úshin Ákimshilik polısııa komıtetiniń derekter bazasymen mindetti túrde yqpaldastyra otyryp, avtomobıl joldaryn esepke alý kameralarymen qamtamasyz etý, sondaı-aq zańnamalyq negizde «ortasha jyldamdyqty» aıqyndaý ádisin engizý qajet dep sanaımyn, – dedi Z.Saǵynov.
Ádette kólik júrgizýshileri beınekameralar ornatylǵan aýmaqqa kelgende ǵana jyldamdyqty azaıtady. Keıin qaıtadan arttyrady.
– Negizi eki eldi meken arasyndaǵy joldy qansha saǵatta júrip ótýge bolatynyn anyqtap, sonyń ortasha ýaqytyn belgileý kerek. Sonyń negizinde kóliktiń jyldamdyqty arttyrǵanyn, ıa attyrmaǵanyn anyqtaýǵa bolady. Árıne ol úshin zańǵa ózgeris engizý kerek. Dese de, utymdy usynys retinde qarastyryp kórýge ábden bolady jáne bul halyqaralyq tájirıbede bar dúnıe, – dedi ol.
Jaıaýlardyń jaýapsyzdyǵy
Jol-kólik oqıǵasyna túrtki bolatyn faktordyń biri – jaıaý júrginshilerdiń jaýapsyzdyǵy. Resmı statıstıkaǵa súıensek, sońǵy 5 jylda, ıaǵnı 2015-2019 jyldary elimizde jaıaý júrginshilerdiń qatysýymen 37 myń jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Bul jalpy oqıǵalar sanynyń 42 paıyzyna teń. Oqıǵalardyń 75 paıyzy nemese 28 myńy jaıaý júrginshiler jolaǵynda oryn alsa, 9 myńy nemese 25 paıyzy joldy ruqsat etilmegen aýmaqtan júrip ótý kezinde tirkelgen. Ásirese mundaı oqıǵalar jol boıyndaǵy eldi mekenderde jıi oryn alady.
– Sondyqtan jol paıdalanýshylardyń qyraǵylyǵyn arttyratyn kóp deńgeıli ótkeldermen jáne jol qozǵalysy qaýipsizdiginiń sapaly elementterimen qamtamasyz etý jumystaryn kúsheıtý kerek. Sondaı-aq halyq arasynda avtomobıl joldarynan ótý erejelerin saqtaý boıynsha túsindirý jumystaryn jıi júrgizý qajet, – dedi Zamır Saǵynov.
Iesiz mal ólimge ıtermeleıdi
Taǵy bir ózekti másele jol boıynda beıbereket jaıylyp júretin tórt túlikke qatysty. Elimizde jolǵa shyǵyp ketken maldy basyp ketý deregi boıynsha oryn alatyn jol-kólik oqıǵalary kóp. Osylaısha úıdegi malyn qaraýsyz jiberetin turǵyndar adam ólimine sebepshi bolyp jatady.
Zamır Saǵynovtyń aıtýynsha, sońǵy bes jylda jol ústinde júrgen maldyń saldarynan 643 oqıǵa tirkelgen. Mundaı jaǵdaılarda júrgizýshilerdiń materıaldyq shyǵynǵa ushyraıtyny óz aldyna, keıde jolaýshylar aýyr jaraqat alady. Qaza tabatyndar da az emes. Tek ótken jyldyń ózinde respýblıkalyq trassalarda dál osyndaı 104 jol-kólik oqıǵasy oryn alǵan. Saldarynan 140 adam jaraqat alyp, 36 adam qaıtys boldy.
– Úı janýarlaryn jol boıynda beıbereket jaıýdy tyıý úshin eń aldymen mal ıeleriniń jaýapkershiligin qatańdatý qajet. Sondaı-aq olardy jaýapkershilikke tartý máselesin zańdyq negizde naqty tetiktermen bekitý kerek, – dedi kásiporyn basshysy.
Belgi bermeıtin belgiler
Sondaı-aq jol qaýipsizdigindegi mańyzdy elementterdiń biri – jol belgileri men tańbalary. Bul rette Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy qazan aıynda belgiler men tańbalardyń sapasyn baǵalaýǵa qatysty jalpy respýblıkalyq aksııa ótkizdi. Aksııa aıasynda 5 myńǵa jýyq belgi tekserilgen. О́kinishke qaraı, olardyń 46 paıyzy normaǵa sáıkes bolmaı shyqqan. 1 620 shaqyrym joldyń 251 shaqyrymyndaǵy jol belgileri standartqa saı emes. Sonymen qatar qala kóshelerindegi belgilerdiń 50 paıyzy jáne tańbalardyń 40 paıyzy standartqa sáıkes kelmeıdi. «Kólik júrgizýshi belgini kórmese, ol qalaısha der kezinde durys sheshim qabyldap úlgeredi. Sondyqtan jol belgileri men tańbalaryna da muqııat bolý kerek» deıdi Z.Saǵynov.
– Ras, elimizde jol mádenıetin qalyptastyrý baǵytynda Ishki ister mınıstrligi jáne basqa da tıisti mekemeler kóp jumys atqarýda. Biz de osy baǵytta jumys istep jatyrmyz. Ony jalǵastyra beremiz de. Maqsatymyz – azamattarǵa jol qatelikti keshirmeıtinin túsindirý. О́z ómirimizge – ózimiz jaýaptymyz. Osyny ár azamattyń sanasyna quısaq deımiz, – dedi Z.Saǵynov.
Aıtpaqshy, budan bylaı elimizdegi telearnalardan, qala kóshelerindegi LED-ekrandardan jol-kólik oqıǵalaryna sebep bolatyn jaǵdaılarǵa baılanysty túsirilgen beınerolıkter kórsetile bastaıdy. Osylaısha Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy qazaqstandyqtardy qaýiptiń aldyn alýǵa shaqyrmaq.
