Aldaǵy kúnderi Amerıka Qurama Shtattarynda prezıdent dodasy máresine jetedi. Aıtýly saıası oqıǵanyń nátıjesi burmalanbaıdy degen senimniń joqtyǵy aıtpasa da túsinikti. Sebebi ótken prezıdent saılaýynda bolǵan oqıǵa áli esten kete qoıǵan joq. Onda barshamyzǵa belgili Facebook kompanııasy men brıtandyq saıası keńes beretin Cambridge Analytica fırmasynyń basy daýǵa qalǵan-dy. Osydan tórt jyl buryn bolǵan oqıǵanyń mán-jaıy keıin áshkere bolyp, is sotqa jetken edi. Áleýmettik jelide óziń týraly málimetti barynsha ashyq jazýdyń, jeke aqparat jarııalaýdyń qaýipti ekenin sonda túsindik. Máseleniń mánisi Facebook-ke tirkelgen mıllıondaǵan qoldanýshynyń jeke málimetiniń saılaý kezindegi nasıhat jumystarynda qoldanylǵanynda boldy. Barlyǵy 2013 jyly jasalǵan qosymshadan bastaldy. Qoldanýshylardyń psıhologııalyq beınesin jasaıtyn ǵylymı maqsatta ashylǵan qosymsha Facebook-ke tirkelgenderdiń jáne olardyń dostarynyń jeke málimetin jınaqtap otyrǵan. Bul qundy málimetti Cambridge Analytica saıası naýqan kezinde úmitkerlerge satqan. Onymen qosa fırmanyń qazirgi AQSh prezıdenti Donald Tramptyń saılaýaldy naýqanyn júrgizýge kómekteskeni taǵy bar. Bul jaǵdaı belgili bolǵannan bastap qos kompanııanyń da basynan daý aırylmady. Jalpy, oqıǵa 2018 jyly barshaǵa málim bolǵanymen, tehnologııanyń saıası úrdiske aralasýy týraly málimetter birneshe jyl buryn jarııalana bastaǵan edi. Tek sol jyly Cambridge Analytica fırmasynyń burynǵy qyzmetkeri BAQ-qa suhbat berip, oqıǵany rastaıdy. Osy kezde ǵana AQSh pen Ulybrıtanııanyń saıasatkerleri eki kompanııany da suraqtyń astyna alyp, jaýap berýin talap etedi. Al azamattardyń narazylyǵyna tipti shek bolǵan joq. Halyqtyń pikiri men BAQ-taǵy sansyz synı jarııalanymdar Facebook-tyń bas dırektory Mark Sýkerbergtiń AQSh Kongresiniń aldynda jaýap berýine alyp keldi.
Munyń barlyǵy osydan tórt jyl buryn bolǵanymen, bul qaýip tehnologııanyń qaryshtap damyǵan tusynda ómirdiń barlyq salasynda seıilmeıtini anyq sekildi. Al saıası naýqan kezinde mańyzy ósetini de túsinikti. Naqty sandarǵa toqtalsaq, sol jyly BAQ 50 mln qoldanýshynyń jeke málimeti jarııa bolǵanyn aıtqan edi. Alǵashynda Cambridge Analytica bul sandy azaıtýǵa tyrysyp, 30 mln qoldanýshy degen-di. Alaıda jasyrǵannan istiń nasyrǵa shabatynyn túsingen Facebook keıinnen 87 mln qoldanýshy týraly málimettiń taralyp ketkenin moıyndady. Onyń 70,6%-y – AQSh azamattary.
Donald Tramptyń jeńisin dál osy áreketpen baılanystyratyndar kóp. Sebebi AQSh prezıdentiniń saılaýaldy naýqany ár qoldanýshyny saralaı otyryp, olardyń jazbalaryna qarap saıası, dinı kózqarasyn anyqtaǵan. Jáne sol arqyly ár qoldanýshyny dáldep saıası jarnamasyn jiberip otyrǵan. Qazir de qoldanýshy áleýmettik jelilerde ózine kerek jarnamanyń aldynan top etip shyǵa keletinine tańyrqap jatady. Oǵan bas qatyrýdyń da qajeti joq, qazir tehnologııanyń damyǵany sonshalyq, ár qoldanýshynyń áreketin ańdyǵan tehnologııa oǵan ne keregin áp-sátte anyqtap alady. Munyń kóp adam úshin qaýip týǵyzatyny da túsinikti. Jasandy ıntellekt, robottar zamanynda tehnologııanyń adam oıyn «oqýy» árkimdi bolsyn oılandyrýy tıis. Ásirese joǵarydaǵy oqıǵa jeke málimetińniń kimniń qolynda ketetinin baqylaý múmkin emes ekenin kórsetti. Tehnologııany damytýmen qatar, qarapaıym adamdardyń medıa saýattylyǵyn arttyryp, qaýipsizdik sharalaryn túsindirýdiń mańyzy da jyl saıyn artyp keledi. Jeke málimetke kirpııaz qaraıtyn Batys elderde jaǵdaı osyndaı bolsa, bizdegi qaýipsizdik qaı deńgeıde boldy eken?
О́tkennen sabaq alatyn kez kelgenin osy saılaýda bári jappaı eske aldy. Buryn áleýmettik jeliniń saılaýaldy naýqanda qoldanylýyna mán bermeıtin úkimetter men tehnologııalyq kompanııalar endi jaǵdaıdy jiti baqylaı bastady. Qanshama azamattyń jeke málimeti ashyq jatqan alańnyń jymysqy áreketterge taptyrmaıtyn nysana ekenin bir eldiń mysalynda búkil álem kórdi. Onymen qosa, ózge elder men kúshterdiń óz paıdasyna qoldanyp ketý múmkindigi taǵy bar. Munyń barlyǵy úlken saıası oıynnyń basty quralyna aınalyp ketpeýi mańyzdy.
Sonymen, bıylǵy saılaý sońǵy dodadan nesimen erekshelenbek? Qazir mıllıondaǵan aýdıtorııasy bar áleýmettik jelilerdiń barlyǵy qyraǵy kúzetshi sekildi óziniń vırtýaldy shekaralaryn baqylaýǵa aldy. Sebebi saılaýdyń nátıjesi áleýmettik jelidegi áreketterge tikeleı baılanysty bolady. Jalpy, Facebook, Twitter, Instagram, YouTube sekildi jelilerdiń yqpaly barlyq salada kúnnen-kúnge artyp keledi. AQSh ta muny joqqa shyǵarmaıdy. Máselen, statıstıka boıynsha daýys berýge quqyly azamattardyń 72%-y áleýmettik jelini qoldansa, onyń 69%-y Facebook jelisinde bar eken. Bul degenimiz saılaý naýqany kezinde saıası oqıǵalardy talqylaý, úmitkerlerdiń baǵdarlamasyn taldaýǵa qatysty jelide jazylǵan kez kelgen pikir daýys berýshilerdiń oıyn ózgertýi múmkin. Jalpy, Barak Obamadan bastalǵan AQSh prezıdentteriniń áleýmettik jelidegi belsendiligi olardyń saılaýda jeńiske jetýine yqpal etkenine eshkimniń daýy joq. 1960 jyly saılaýda Djon Kennedıdiń AQSh prezıdenti bolýyna televızııanyń áseri qanshalyqty zor bolsa, qazirgi saıası dodada áleýmettik jeliniń kúshi odan kem túspeı tur.
Saılaýdyń ádil ótýine kúdik uıalatqan tórt jyl burynǵy oqıǵa qaıtalanbas úshin iri tehkompanııalar qaýipsizdik sharalaryn aldyn ala oılastyryp, osy joly eshqandaı zańsyz árekettiń bolmaıtynyn málimdep otyr. Mark Sýkerberg bıylǵy saılaýdyń óz kompanııasy úshin synaq bolatynyn aıtyp, sońǵy tórt jyl ishinde qaýip-qaterlerge qarsy turatyn eń myqty tehnıkalyq júıelerdi qoldanatynyn jáne saılaý kezinde azamattyq tártipsizdikti boldyrmaýdyń jańa joldaryn qarastyrǵanyn jetkizdi.
Facebook aldyn ala nátıjelerdi jarııalaǵan jazbalardy resmı aqparatqa siltep otyratyn boldy. Odan bólek kompanııa daýys berýge bir apta qalǵanda jańa saıası jarnamalardy jáne saılaýdan keıingi bir aptada barlyq saıası jarnamany buǵattap otyrady. Al Twitter bolsa resmı nátıje shyqqanǵa deıin úmitkerlerge óz jeńisin jarııalaýǵa ruqsat bermeımiz dep otyr. Sondaı-aq Tramp ne Baıden daýys berýge áser etetin eshqandaı jazba qaldyra almaıdy. Jelide jalǵan aqparattyń taraýyna jol bermes úshin resmı aqparat kózderine silteme beriledi. Google kompanııasy Associated Press agenttigimen birlese otyryp, «Saılaýda kim jeńdi?» degen suraqtarǵa resmı jaýap beretin boldy. Munyń barlyǵy kandıdattar, saılaý nátıjesi men daýys berý prosesi jaıly jalǵan aqparattyń aldyn alý úshin jasalǵan qadamdar. Degenmen ózge qaýipsizdik sharalaryna qatysty máselelerdiń áli de naqty jaýaby joq sekildi. Sebebi adamdardyń jeke málimetimen jumys isteıtin kompanııalar úshin qaýipsizdik máselesi kún tártibinen eshqashan túspeıdi. О́ıtkeni saıası ne kommersııalyq maqsatta aýdıtorııany zertteý, onyń kózqarasyn bilip, qalaǵanyn usyný – búgingi naryqtyq zamannyń eń basty suranysy. Al qoldanýshylar bar syryn senip tapsyratyn kez kelgen áleýmettik jelidegi qundy derek áli talaılardy qyzyqtyrady.
