Almatydaǵy Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń túlegi bilimin shyńdaý maqsatymen «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly Ulybrıtanııanyń Newcastle ýnıversıtetine attandy. Magıstratýrany aıaqtaǵan soń, ýnıversıtet usynǵan grantpen doktorantýraǵa túsip, taǵy 3 jylǵa oqýyn jalǵastyrdy. Ǵylymı dárejesin alǵan Irmanyń aldynda talaı múmkindikterge jol ashyldy. Áýeli Shvesııadaǵy Chalmers University of Technology oqý ordasynda ǵylymı zertteýshi bolyp qyzmet etti. Ondaǵy jumysynyń basty maqsaty – kemelerdiń jyldamdyǵyn qalaı arttyrýǵa bolatynyn anyqtaý men olar qoldanatyn jaǵarmaılardyń jáne boıaýdyń ekologııaǵa áserin azaıtý boldy.
«Muhıtta, ne teńizde júzetin kemelerdiń sý astyndaǵy bóligi arnaıy boıaýmen syrlanady. Bul syrt kózge kemege sán berip turǵandaı kórinedi. Alaıda mundaı hımııalyq zattyń teńiz túbindegi organızmderdiń ósýine kedergi keltirmeýin qadaǵalaýymyz kerek. О́ıtkeni keıbir boıaýlar óte zııandy. Biz zerthanada sol boıaýlardy jaǵyp tájirıbe júrgizemiz. Odan bólek, zertteý kezinde kemege túrli jyldamdyq berip, qansha jaǵarmaı ketkenin, odan aýaǵa qansha kómirqyshqyl gazy bólinetinin esepteımiz. Qazir Eýropada ekologııa máselesine úlken mán berilip otyr. Sol sebepti osy saladaǵy zertteý jumystaryna da suranys óte joǵary», deıdi jas ǵalym.
Irmanyń ǵylymdaǵy joly ony byltyr boıaý óndirisindegi álemdik alyp kompanııaǵa – Norvegııanyń Jotun hımııalyq kásipornyna alyp keldi. Osyǵan deıin zertteý ınstıtýttarynyń bazasynda jasaǵan jumysyn endi ol ónerkásipte synap kóredi.
Jańadan mektep bitirip, joǵary oqý ornyn tańdaýǵa Almatyǵa kelgen jas túlektiń dál osy mamandyqty tańdaýy da qyzyq. Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetinde Teńiz tehnıkasy mamandyǵynyń tanystyrylymyn kórgen Irmanyń bul salaǵa degen qyzyǵýshylyǵyna sol 2004 jyldan bastap Kaspıı qaırańynyń ıgerile bastaýy týraly aqparat túrtki bolǵan eken. Prezentasııa kezinde Kaspııde qoldanylatyn tehnıkanyń alýandyǵy zertteýshini birden baýrap alsa kerek. Sol kezdegi jańashyldyqqa degen qushtarlyq ony shetel asyryp, elinen jyraqta qyzmet etýine sebep bolaryn ózi de bilgen joq-ty.
О́zge elde bilim alǵan adamnyń óz Otany men sheteldik tájirıbeni taldap, saralaıtyn ádeti emes pe?! Ozyq úlgisin týǵan jerine alyp kelgisi keletini de túsinikti. Týra sol sekildi Irma Eginbaevamen áńgimemizdiń aýany birtindep bilim, ǵylym sapasyna aýysty.
«Eń aldymen, shetelde oqyǵan adam aǵylshyn tilin jetik meńgerýimen oq boıy ozyq turady. Sebebi iri zertteý jumystarynyń kóbi aǵylshyn tilinde jazylǵan. Bul kez kelgen ǵalymnyń bilim kókjıegin eselep, zertteý jumysynyń aýqymyn keńeıtedi», deıdi ol. Odan bólek damyǵan elderde ǵylymnyń qoǵamdy ilgeriletýdegi orny men róli áldeqashan aıqyndalyp qoıǵanyn aıtady. Bul bizge de endi kelip jatqanyn eskersek, otandyq zertteýshilerdiń jumysy endi bastalyp jatyr. Ǵylymı qaýymdastyqtyń qalyptasýy da salanyń damýyna úlken yqpal etedi. Sondaı-aq zertteýshi eń úlken artyqshylyq dep akademııalyq orta men ónerkásip arasyndaǵy jolǵa qoıylǵan seriktestikti atady.
«Mundaı baılanystyń nátıjesinde zertteý jumystary naqty bir máseleni sheshýge baǵyttalady. Máselen, bir kompanııa ǵalymdarǵa belgili bir týyndaǵan problemany sheshý úshin nemese bar tehnologııany damytý maqsatynda grant berip otyrady. Sol qarajat zertteý ınstıtýttaryndaǵy qyzmetkerlerdiń naqty bir dúnıeni tolyǵymen zerttep, erteń tájirıbede adamzat ıgiligine qoldanylatyn sheshimder usynýyna kepildik beredi», deıdi I.Eginbaeva.
Keıipkerimiz janyńda jaqyndaryńnyń, shúıirkelesip áńgime aıtatyn qurby-qurdastaryńnyń bolmaýy jáne týǵan jerge degen saǵynyshtyń – shetelde bilim alýdyń eń úlken kemshin tusy ekenin basa aıtty.
Ǵalymdardyń oqýda, tájirıbe kezinde kezdesetin qıyndyqtary da kóp. «Oqý ınemen qudyq qazǵandaı» degen maqaldyń tegin aıtylmaǵanyn búgingi keıipkerimiz Irma sekildi zerthanada kóp ýaqyt ótkizetin zertteýshiler rastaı alady. Ǵylymnyń ózi san márte qatelesip, sońynda durys sheshim tabýdy bildirmeı me? Bul proseste sala týraly bilimińnen bólek, der kezinde shydamdylyq, tabandylyq tanyta bilýiń de mańyzdy.
«Zerthanada tájirıbe jasaıtyn zertteýshilerge ortaq qıyndyq kóp. Jyldar boıy bir eksperımentti qaıtalaı berý de tabandy minezdi talap etedi. Keıde zertteý júrgizetin qurylǵyń isten shyǵyp, joba josparynyń kúl-talqanyn shyǵarady. Nemese zertteý nátıjesine senimdi bolý úshin bir tájirıbeni birneshe qaıtara júrgizýińe týra keledi. Sońynda eksperıment aıaqtalǵanda derekterdi túıindeý eń qıyn kezeń bolýy múmkin. Sebebi barlyǵyn qaǵazǵa túsirý kerek. Ol úshin túrli baǵdarlamalar men teorııaǵa súıenesiń. Zertteýshiniń laboratorııadaǵy jumysy qyzyqty bolyp kóringenimen, onyń artynda qanshama eńbek pen tabandy jumys bolady. Sol sebepti de isińe degen súıispenshilik pen qyzyǵýshylyqtyń bolýy jobany jarty jolda tastap ketýińe jol bermeıdi», deıdi I.Eginbaeva.
Elimizdiń ǵylym salasyna shetelde júrgen zertteýshilerimizdiń janashyrlyqpen qaraıtyny belgili. Irma da bul máseleniń ara-tura oıyna oralatynyn jetkizdi. Osyndaı sátterde eldegi ǵylymdy damytý úshin naǵyz kásibı mamandardy kóbeıtý kerek ekenin aıtyp qaldy. О́z elimizde tárbıelenetin zertteýshilermen qatar, ózge elde oqyǵan otandastarymyzdy jıǵan-tergen bilimimen elge qaıtarsa deıdi. «Bolashaq» sekildi shetelde bilim alýǵa múmkindik beretin baǵdarlamalardyń osyǵan yqpal etetinin atap ótti. О́ziniń de bolashaqta mol tájirıbe jınap elge qaıtyp kelýi múmkin ekenin aıtady. Odan bólek Irma joǵaryda aıtqan akademııa men ónerkásip arasyndaǵy baılanystyń joqtyǵy ǵylym salasynyń damýyna kedergi bolady degen pikirde.
«Bizdiń elde iri kompanııalar men oqý-zertteý ınstıtýttary óz betinshe ómir súredi, arada esh baılanys joq. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý kerek. Máselen, ǵylymı zertteý júrgizgisi keletin ónerkásip osy jumysty ýnıversıtetterge senip tapsyrsa, sol jobalardy qarjylandyryp otyrsa nátıjeli jumys júrgizýge bolady. Bul ǵylym salasyn ǵana emes, jalpy Qazaqstannyń bedelin arttyryp, eldegi birneshe salanyń qatar damýyna yqpal etedi», dep atap ótti ol.
Ǵylymı zertteý jumysymen aınalysýǵa barlyq múmkindik bar Eýropada qyzmet etip júrgen adamnyń óz Otanyna qaıtýyna túrli sebep bolady. Onyń biri eldegi ǵylym salasyn damytsam degen izgi nıeti bolar. Irma da joǵary oqý ornynda nemese ónerkásipte ǵylymı jumysyn júrgizýge múmkindik bolsa, elge qaıtýǵa daıyn ekenin aıtady. Osy sekildi ózge de jas ǵalymdardy Qazaqstanda qyzyqtyratyn múmkindikterdiń kóbeıip, qyzmetine tusaý bolatyn kedergilerdiń azaıatyn kúni alys emes dep kúteıik.
