Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda mektep salý, áıelderdi qoldaýdy damytý, joldardy jańartý, ońaltý men bankrottyq jáne «pıramıdalarǵa» qarsy is-qımyl sııaqty máselelerdi qamtyǵan zań jobalary talqyǵa tústi.
Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda mektep salý, áıelderdi qoldaýdy damytý, joldardy jańartý, ońaltý men bankrottyq jáne «pıramıdalarǵa» qarsy is-qımyl sııaqty máselelerdi qamtyǵan zań jobalary talqyǵa tústi.
Plenarlyq otyrysta birinshi kezekte Qazaqstan men Qyrǵyzstan úkimetteri arasyndaǵy Qyrǵyz Respýblıkasynda mektep salý týraly kelisim jáne oǵan ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly zań jobalary qorytyndy ázirleý úshin zańnamalyq aınalymǵa alyndy. Osylaısha, elimiz Bishkek pen Osh qalalarynda árqaısysy 500 oryndyq eki mektep salatyn bolady. Hattamaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń 2012 jyly tamyzdaǵy Qyrǵyz Respýblıkasyna jasaǵan resmı sapary barysynda qol qoıylǵan-dy.
Budan keıin otyrys zań jobalaryn qaraýmen ulasty. «Ońaltý jáne bankrottyq týraly» zań jobasy men oǵan ilespe keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlardy kózdeıtin zańdyq qujat birinshi oqylymda maquldandy. Dúnıejúzilik banktiń sarapshylary ázirlegen kredıtorlardyń dármensizdigi men quqyqtary jónindegi standarttar men kodeksterdi saqtaý týraly esepke sáıkes, zańnyń keıbir erejeleriniń aıqyn emestigi nemese mańyzdy erejelerdiń joqtyǵy, kredıtorlar quqyqtarynyń jetkilikti qorǵalmaýy, rásimdeýdegi kesheýildetý sııaqty kemshilikter anyqtalǵan.
Osyǵan baılanysty sottyń bankrottyq isti qaraýy satysynda boryshkerdiń qarjy-sharýashylyq qyzmetine mindetti túrde taldaý júrgizýdi engize otyryp, syrtqy baıqaýdy alyp tastaý kózdeledi. Bul rette boryshkerdiń laýazymdy adamdarynyń jaýapkershiligi kúsheıtiledi. Bankrottyq rásimderin júrgizý kezinde kredıtorlarǵa barlyq bıznes-prosesterdi kelisý boıynsha quqyqtar berilip otyr. Múlikti zattaı berý jolymen kepildi kredıtordyń talaptaryn óteý tetigi de engizilipti. Jáne, eń bastysy, barlyq basqarýshylar úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi jáne olardyń kásibı deńgeıin arttyrýdy kózdeıtin normalar qarastyrylǵan. Sotqa kepil múlkin satýdy keıinge qaldyrý jónindegi ótinishterge sáıkes, bul kepil ustaýshynyń talaptaryn qanaǵattandyrý birneshe jylǵa sozylyp ketetin. Osyǵan baılanysty zań jobasynda keıinge qaldyrý merzimi beriletin kezeń zańdy tulǵalar úshin bir aıǵa deıin qysqartylǵan. Bul týyndaýy múmkin yqtımal máselelerdi sheshý úshin jetkilikti merzim ekeni atap aıtyldy.
Palata, sonymen qatar, jolǵa qatysty eki zań jobasyn da maquldady. Elimiz ben Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisimge «Ońtústik – Batys» jol dáliziniń jobasy» (Batys Eýropa – Batys Qytaı halyqaralyq tranzıt dálizi) №1 Qosymsha kelisimdi ratıfıkasııalaý jónindegi zań jobasynda Bank únemdelgen 54,6 mıllıon AQSh dollary somasyndaǵy qaryzdy Qazaqstanǵa 19 jyl merzimge beredi. Qarjy «Ońtústik – Batys» jol jobasyna jumsalady. Iаǵnı, eki jol ýchaskesi jańartylady. Alǵashqysy О́zbekstanmen aradaǵy memlekettik shekaradaǵy «Jibek joly» shekara beketindegi 62 shaqyrym bolsa, sońǵysy «Shymkent – Tashkent» aralyǵyndaǵy 742 shaqyrym.
Ekinshi zań jobasy elimiz ben Azııa Damý banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisimdi (Jaı operasııalar) (OAО́EY Dáliz 2 Investısııalyq baǵdarlamasy [Mańǵystaý oblysyndaǵy ýchaskeler] – 2 –joba) ratıfıkasııalaýǵa qatysty boldy. Negizinen, 371,3 mıllıon AQSh dollary somasyndaǵy qaryz «Shetpe – Aqtaý» (632,3 shaqyrym men 805 shaqyrym aralyǵy) avtojolynyń 170 shaqyrymyn jańartýǵa jáne qurylysty qadaǵalaý jónindegi is-sharalarǵa kózdelip otyr. Qaryzdy óteý merzimi – 5 jyldyq jeńildikti kezeńdi qosa alǵanda, 20 jyl. Qaryzdy respýblıkalyq bıýdjetten birlesip qarjylandyrý – 45,9 mıllıon AQSh dollary. Joldy jańartý respýblıka aýmaǵy arqyly halyqaralyq kólik aǵynyn tartýǵa múmkindik beredi dep kútilýde. Ol óńirdiń qyzmet kórsetý salasyn damytýǵa jáne jalpy eldiń ekonomıkasyna oń áserin tıgizýi tıis.
Sondaı-aq, depýtattar Jazasyn ári qaraı óteý úshin bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵan adamdardy tapsyrý týraly Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy Shartqa ózgeris engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý zań jobasyn maquldady. Budan ózge Áleýmettik qamsyzdandyrý máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý zań jobasy da qoldaý tapty. Zańnamalyq ózgerister jumys isteıtin áıelderdiń júktilik, bala týý jáne bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimi boıynsha demalysta bolǵan kezeńinde mindetti zeınetaqy jarnalaryn 2014 jyldan bastap sýbsıdııalaýdy engizýge baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, 10 paıyz mindetti zeınetaqy jarnasynyń 4 paıyzy mindetti áleýmettik saqtandyrý qarajatynan bólinetin áleýmettik tólemder esebinen jáne 6 paıyzy bıýdjet qarajaty esebinen qamtamasyz etilmek. Jumysynan aıyrylǵan adamdardy qorǵaýdy kúsheıtý máselesi de syrt qalmaǵan. Ásirese, Baıqońyr qalasynyń aýmaǵynda turatyn áıelderge júktiligi jáne bala týýy boıynsha áleýmettik tólemder tóleýdi qamtamasyz etý jaǵdaıy da qarastyrylǵan. Jáne de jınaqtaýshy zeınetaqy qorlaryna ınvestısııalyq portfeldi basqarý qyzmetin júzege asyrýǵa arnalǵan lısenzııany alý múmkindigin berý maqsatynda ózgeris engiziledi.
Qarjylyq (ınvestısııalyq) pıramıdalardyń qyzmetine qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgeristerdi kózdeıtin zań jobasy da keshe ekinshi oqylymda maquldandy. Engizilgen zańdyq normalar qarjylyq pıramıdalardyń qyzmetiniń jolyn kesý jáne ony boldyrmaýǵa baǵyttalǵan. Qarjylyq (ınvestısııalyq) pıramıdalardy qurǵan jáne oǵan basshylyq jasaǵandardy qýdalaý endi zań boıynsha júzege asyrylatyn bolady.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
