Arhıv qujattaryndaǵy Abaı

Aǵymdaǵy jyldyń 9 qańtarynda Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy jaryq kórgeni belgili. Onda «Uly aqynnyń shyǵarmalary búgin de ózektiligin joǵaltqan joq. Abaıdyń oı-tujyrymdary barshamyzǵa qashanda rýhanı azyq bola alady. Sondyqtan ulty­myzdy jańǵyrtý isinde onyń eńbekterin basshylyqqa alyp, utymdy paıdalaný jaıyn taǵy bir márte oı eleginen ótkizgen jón», – delingen.

Maqalanyń bes negizgi bóliminde bizdiń qoǵamymyz ben memleketimizdiń damýynyń negizgi basymdyqtary: bilim men aǵartýshylyq, memlekettik ınstıtýttardy jetildirý, Abaıdyń rýhanı mura­­syn halyqaralyq deńgeıde taný, onyń shyǵarmashylyǵy men ómirbaıanyn mektepte de, otbasynda da zertteý máseleleri atap kórsetilgen. Memleket basshysy sondaı-aq Abaıdyń 175 jyldyq mereı­toıy ult sanasyn jańǵyrtý, rýhanı sabaq alý úshin qajet ekenin atap ótti. Oıshyldyń shyǵarmashylyǵyna júginý, onyń shyǵar­malary men aqynnyń ómirbaıanyn odan ári zertteý arhıv jumysyn jetildirýge jáne Abaı murasy boıynsha jańa tarıhı derekterdi izdeýge yqpal etedi.

Buǵan Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­denti Arhıviniń qorynda saqtaýda jatqan qujattar dálel. Aqyn, aǵartýshy jónindegi alǵashqy ómirbaıandyq derek­terdi jazǵandardyń biri «Alash» qozǵa­lysynyń kósemi Álıhan Bókeıhanov boldy. «Alash» zııalylarynyń ádebıeti qoǵamnyń rýhanı tarıhyndaǵy erekshe kezeń retinde halyqtyń birligi men kelisimin jyrlaǵan Abaıdyń qara sóz­derimen úndes boldy. 1905 jyly ja­rııalanǵan Á.Bókeıhanovtyń «Abaı (Ib­ragım) Qunanbaev» atty maqalasy Abaıdyń nemere inisi Kákitaı Ysqaquly Qunanbaevtyń estelikteri boıynsha jazylǵan alǵashqy tolyq ǵylymı eń­bek sanalady. 1907 jyly «Im­peratorlyq Orys Geografııalyq Qoǵamy Batys-Sibir bó­liminiń Semeı bólimshesiniń jazbalary» jýrnalynda maqala jarııalandy (811 q. 25 t. 25 is. 1–12 p.). Álıhan Bókeıhanov Abaıdyń uly Týraǵulmen jáne Abaıdyń týystary Shákárimmen, Kákitaımen tanys boldy. Abaıdyń ur­paqtary týraly qundy qu­jattar 141 q. 1 t. 2066, 2058 isterde jáne 811 q. 23 t. 438 is, 20 t. 140 isterde bar.

Abaıǵa qatysty málimetterdiń jınaq­talýyna, zerttelýine, jarııalanýyna ómi­ri men shyǵarmashylyq qýatynyń ba­sym bóligin arnaǵan tulǵanyń biri – áıgili Muhtar Áýezov ekeni ámbege aıan. Ol Abaıdyń ómiri men qyzmetin kóp jyldyq zertteý barysynda ǵylymı ómirbaıanyn qurastyrdy, monografııasyn jáne shy­ǵarmashylyǵy týraly maqalalar serııasyn jazdy, joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamasyna Abaıtanýdan arnaıy kýrs engizdi, danagóı babamyzdyń atyn «Abaı joly» roman-epopeıasy arqyly álem­dik deńgeıde máńgilikke qaldyrdy. Abaı óz kitaptaryn kórgen joq, biraq Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Muhtar Áýezov sııaqty izbasarlary onyń shyǵarmashylyq murasynyń taralýyna yqpal etti.

Abaı Qunanbaıuly 1845 jyly 10 tamyzda Semeı ýeziniń Shyńǵys boly­synda dúnıege kelgen. Abaı 10 jasynan bastap Semeı qalasyndaǵy medresege oqýǵa túsedi jáne ol úsh jyl ishinde kóp nárseni bildi. Abaı shyǵys klassıkteri men oıshyldarynyń poe­zııasyn, arab, túrik, parsy jáne orys tilderin meńgeredi. Qazaq eposyna, halyq mýzykasyna qyzyǵady, sondaı-aq orys mádenıetin zertteı bastaıdy. Pýshkın men Gete, Lermontov pen Baıron Abaıdyń súıikti aqyndary boldy. Abaı qazaq aýyldaryn orystyń uly aqyndarynyń shy­ǵarmashylyǵymen tanystyrýǵa umtylady jáne XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda A.Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» romanynan, Lermontovtyń óleńderinen úzindi aýdara bastaıdy. Tatıananyń haty men Lermontovtyń poezııasy qazaq dalasynda tanymal boldy. Abaı týǵan halqynyń mádenıetin damytýdaǵy orys klassıkteri shyǵarmashylyǵynyń mańyzyn tereń túsindi. Ol tez taralyp, túsinikti jáne qol­jetimdi bolýy úshin keıbir aýdarmalarǵa mýzyka shyǵarady. Qazaq halqy Pýshkın men Lermontovtyń poezııasyn qabyldady. Shynaıy ómirdi sezine otyryp, Abaı halyqtyń sana-sezimin oıatatyn jáne damytatyn beıneler jasady. Abaı 1904 jyly qaıtys boldy. Alǵashqy óleńder jınaǵy 1909 jyly Peterbýrgte shyqty. Abaı shyǵarmalary 1922 jyly Qazan, Tashkent qalalarynda jáne 1933 jyly Qyzylordada jeke kitap bolyp shyqty.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń Arhıvinde 1907–2013 jyl­dar aralyǵyn qamtıtyn Abaı Qunan­baıulynyń ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyna arnalǵan bi­regeı qujattar ta­bylyp, ústimizdegi jyl­dyń tamyz aıynda kópshilik nazaryna usynyldy. Usynylǵan qujattardyń qysqasha maz­munyna toqtalyp ótsek:

Abaı Qunanbaevtyń ómiri men shyǵar­mashylyǵy týraly qujattar (1907 – 1991 jj.): Abaı Qunanbaıuly týraly Á.Bókeıhanov, M.Áýezov, S.Seıfýllın, A.Jubanov, S.Muqanov, Q.Bekhojın, Á.Tájibaev, L.Baımýrzın, Ǵ.Mustafın, N.Saýranbaev sııaqty qazaq zııalylarynyń ár­túrli hattary, anyqtamalary, aqparat­tary; Abaı urpaqtary men týystary Týraǵul Ibragımov, Shákárim týraly; Abaı Qunanbaevtyń óleńder jınaǵy týraly; «Abaı» romany boıynsha jumys isteý barysy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy músheleriniń «Abaı» shyǵarmasyn tal­qylaýy; Qazaqstandaǵy ádebıetti damytý, Abaıdyń 95 jyldyq, 100 jyldyq, 125 jyldyq mereıtoılaryn atap ótý týraly qujattar biriktirildi.

Táýelsiz Qazaqstan kezeńindegi Abaı Qunanbaev týraly muraǵatqa (1991-2013 jj.) qazaq ádebıetiniń klassıgi Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyna daıyndalý men atap ótý týraly qujattar, Abaıdyń mereıtoıyna arnalǵan shyǵarmalar, ocherk­ter men maqalalar engizildi.

Abaı shyǵarmashylyǵyn zertteý, zerdeleý boıynsha Qazaqstannyń mem­leket jáne qoǵam qaıratkerleriniń jeke qorynan alynǵan qujattar jı­naq­talǵan, olardyń ishinde: akademık  M.Qo­zybaevtyń «Abaı jáne onyń zamany» atty maqalasy; H.О́zdenbaevtyń Abaı Qunanbaevtyń urpaqtary týraly jınaǵan qujattary; G.Belger ja­saǵan nemis aýdar­malaryndaǵy Abaı shy­ǵarmalarynyń tizbesi; J.Ismaǵulov jınaqtaǵan 1909 jylǵy Abaı shyǵar­malarynyń jınaǵy jáne Týraǵul Abaı­uly Qunanbaevtyń «Ákem Abaı týraly» áńgimesiniń, Mirjaqyp Dýlatovtyń 1914 j. «Qazaq» gazetiniń №67 sanynda Abaıdyń qaıtys bolýyna 10 jyl tolýyna oraı jarııalanǵan «Abaı» atty maqalasynyń kóshirmesi usynyldy.

Gaýhar BEKIShEVA,

Arhıv qorlaryn saqtaý jáne memlekettik esepti qamtamasyz etý basqarmasynyń basshysy