Sentrızmge múmkindik berý

Mundaı saraptamaǵa quqyq­tyq negiz bar. Demokratııa­ny alǵa ilgeriletý úshin ashyq ári qyzý talqylanǵan pikirtalas qa­jet. Saıası balama partııalarǵa kvo-mártebe arqyly eshteńe oılamas­tan esikti jabý – apatqa bastaıtyn qadam. «Debat eshqashan aıaqtal­maıdy. Aıaqtalmaýy da tıis. Áıt­pese demokratııa demokratııa bolmaı qalady», dep jazǵan-dy polshalyq áleýmettanýshy, marqum Zıgmýnt Baýman.

Biraq bul ortalyq-solshyl partııalar pragmatızm men baısal­dylyqtan bas tartýy kerek degendi bildirmeıdi. Negizin­de, álemniń qazirgi saılaý báse­keleriniń nátıjesi kórsetkendeı, olar qarama-qarsy áreket jasaýy tıis. Kóptegen elde saıası ártaraptyń ulǵaıǵanyna qara­mastan, daýys berýshilerdiń basym bóligi sentrıstik ustanymdy boljamdaǵy mólsherden artyq qoldaıtyny baıqalady.

О́zderiniń ıdeologııalyq kóz­qarasyn kúsheıtýge talpyn­ǵan solshyl saıası partııalar dı­­­lem­maǵa tap keledi. Partııa bel­­sen­dileri úlken ıdeologııalyq naq­­ty­lyqty talap etse, daýys berý­­shiler aıqyndyqtan góri prag­­­ma­tızmdi taldaýy artyp ke­ledi. Son­dyqtan ozyq oıly kósh­­bas­shylar úshin bolashaǵy jar­­qyn baǵyt – uzaqmerzimdi ıdeo­­­lo­gııalyq kózqaraspen bir­tin­d­ep óz­gerýdiń shyndyǵyn biriktirý bolmaq.

AQSh prezıdenttigine Demo­kratııalyq partııa atynan túsip jatqan Djo Baıdendi alyp qaraıyq. Baıdenniń kún tártibi­ne qoıǵan máselesi qalǵan demo­kratııalyq partııanyń úmitker­lerine qaraǵanda, áldeqaıda pro­gressıvti ári anyq ekenine qara­mastan, Demokratııalyq partııa atynan synǵa túsken eki qarsy­lasy – senator Bernı Sanders pen Elızabet Ýarrenge qaraǵanda, sentrıstik ustanymǵa jaqyn shyqqany aıqyn ańǵarylady.

Baıdenniń usynysy neni qol­daı­tynymen ǵana emes, neni qolda­maıtynymen de erekshe. Im­mıgrasııa máselesinde buryn­ǵy vıse-prezıdent gýmanıtarlyq salada jomarttyq tanytýdy jaqtasa da, shekarany zańsyz kesip ótýdi zańǵa tartpaýǵa shaqyrǵan joq. Klımat ózgerýi jóninde kómirtegi gazynan taza turǵyn úılerdi soǵýǵa úndep, AQSh-tyń zaýyttaryn 2035 jyl­ǵa qaraı parnıkti gazdan ada etýge qatysty josparymen bólisse de, óziniń solshyl partııa­synyń qoldaýyna ıe Green New Deal kelisimin tolyqtaı qabyl­daıtyny týraly tis jarmady. Sondaı-aq gıdravlıkalyq jarylys arqyly munaı-gaz óndirýge tyıym salý, polısııaǵa qarjy bólmeý, jalpyǵa ortaq den­saýlyq saqtaý tólemin engi­zýge shaqyrýǵa asyǵar emes.

Baıdenniń sentrıstik kóz­qarasyn onyń áriptesi kalı­for­nııalyq senator Kamala Har­rıs te qoldaıdy. Ol óziniń álsiz progressıvti bedeli úshin partııa­sy tarapynan synǵa ushy­r­a­ǵan-dy. Biraq qoǵamdyq pikir­ge júr­gizilgen saýalnama nátı­je­sinde, Baıdenniń AQSh prezı­denti Donald Tramptan alda turýy demokrattar jeńiske jeter joldy tapqanyn ańǵartady.

Osyǵan uqsas oqıǵa Jańa Zelandııada da boldy. Premer-mınıstr Jakında Ardern 17 qazanda ótken jalpy saılaýda el basqarý quqyǵyn jeńip aldy. Progressıvti ortada Ardern jahandyq tulǵa retinde ta­nyl­ǵan. Ol – laýazymdy qyz­met atqaryp otyrǵan kezde dú­nıege sábı ákelgen tarıhtaǵy ekinshi premer-mınıstr. Onyń halyqpen ashyq ári ádil baılanys ornatýy nátıjesin berdi. Endi, ol bıylǵy beıbitshilik jó­nindegi Nobel syılyǵyna basty úmitker atanyp tur.

Alaıda Ardernniń jahandyq ımıd­jine qaraǵanda, eldegi bede­li ózgermeli ambısııasy emes, sent­rıs­tik ıkemdiligine tike­leı baı­lanysty. Alǵashqy mer­zim­de úsh partııadan qurylǵan koa­­lı­­sııany basqarǵan Ardern ózi­niń uzaq merzimdi saıası usy­nys­­taryn, sonyń ishinde Jańa Zelan­dııadaǵy turǵyn úı daǵ­dary­syn sheshý jónindegi basta­ma­syn engize alǵan joq. Biraq ol Covid-19 pandemııasymen kú­reste júr­gizgen tıimdi jumy­sy­nyń nátı­jesin kórdi. Oǵan qosa, 2019 jyl­ǵy naýryzda Kraıst­cher­chtegi meshit­te namaz oqyp jat­qan 51 mu­syl­mandy jappaı atyp óltir­gen oqıǵa kezindegi naqty ári janashyr áreketi de onyń abyroıyn arttyrdy.

Taıaýda júrgizgen saılaý al­dy kampanııasynda Ardern­niń Leı­bor partııasy sentrıstik kóz­qarastaǵy daýys berýshilerge unaı­tyndaı ortasha deńgeıde reforma jasaý usynysyna basym­dyq berdi. Olardyń qatarynda tó­men­gi jalaqy mólsherin shek­ti túr­de ósirý, ekonomıkany qalpy­na kel­tirý maqsatynda tabysy mol­darǵa salyqty ulǵaıtý, sonymen qatar qoǵamǵa qyzmet etetin po­lı­sııa qyzmetkerleriniń sanyn art­tyrý sekildi saıası quqyqty qam­­ta­masyz etý bastamalary kiredi.

О́z kezeginde Ulybrıtanııanyń Leıbor partııasy qazirgi tańda solshyl partııanyń tizginin us­taǵan Djeremı Korbın qyz­meti­nen ketýine májbúrlegen 2019 jylǵy jeltoqsandaǵy ońbaı jeńilisten keıin qaıta qoldaýǵa ıe bolý úshin ózderin sentrıstik saıası kúsh retinde kórsetýge talpynyp jatyr.

Korbınniń ornyna kelgen Keır Starmer Leıbor partııasy­nyń jyl saıynǵy konferensııasyn qyrkúıekte vırtýaldy túrde ótkizip, burynǵy basshy­nyń saıasatynan bas tartatynyn málimdedi. Starmerdiń «ja­ńa kóshbasshylyǵy» Leıbor par­tııasynyń baǵytyn otba­sy­­lyq qundylyqtarǵa basym­dyq­ berýge buryp, qaýipsizdik pen ekono­mıkalyq damýǵa ekpin bermek.

Konferensııadaǵy sóılegen sózinde Starmer kóńili tolma­ǵan elektorattarǵa qarata: «Biz de sizder sekildi eldi jaqsy kóre­miz», dep aıtty. Onyń mun­daı qadamǵa barýy solshyl patrıo­tızmge basymdyq ber­ge­nin ań­ǵar­tady. Bul Leıbor par­­tııa­synyń burynǵy ustany­mynan aınyǵanyn da kórsetedi.

Starmerdiń basty maqsaty – Korbın kezinde partııadan shyqqan jumysshy taptyń kóńilinen shyǵý. Ázirge jospar júzege asyp jatqan sekildi. Ulybrıtanııanyń kelesi jalpy saılaýy 2024 jylǵa deıin ótpeıtinine qaramastan, taıaýda júrgizilgen saýalnama Leıbor partııasy qazirgi bıliktegi Kon­servatıvti partııamen ıyq tires­ti­rip turǵanyn kórsetti.

Ozyq oıly saıasatkerlerde bar qazirgi tyń serpin bir-birimen saıası sahnada elektorattarǵa talasyp júrgen qarsylastarǵa saıası sentrızm týraly mańyzdy sabaq bolmaq.

Olar kvo-mártebemen eshqa­shan kelispeıtini anyq. Pandemııa kezinde ǵana emes, saıası balama partııalar usyný jáne jarqyn bolashaq umtylýdyń mańyzy árdaıym erekshe. Biraq elektorattar jyldarǵa sozylǵan polıar­lyqtan sharshaǵandyqtan, kúshin qaıtaryp, qolyna shoǵyr­lan­dyrýdy kózdeıtin progres­sıvti partııalar sentrıstik kózqarasqa basymdyq bergeni jón.

Mıhael BRENIG,

Nıý-Iorktegi Friedrich-Ebert-Stiftung ortalyǵynyń dırektory, Germanııa sosıalıstik-demokratııalyq partııasynyń negizgi qundylyqtar komıssııasynyń múshesi