Amerıka demokratııasynyń synǵa túser sáti

Mundaı arhetıptik myqty adam­nyń sıpattamasy kóptegen qazirgi kósh­bas­shylarǵa dál keledi. Brazı­lııa­daǵy Jaır Bolsonaro men Túrkııa prezı­denti Rejep Taııp Erdoǵannan bas­tap, Reseı basshysy Vladımır Pýtın men AQSh prezıdenti Donald Tramp­qa deıin. Sondaı-aq álemniń burysh-buryshyndaǵy geosaıası mańyzdy elderdiń basshylary da kiredi.

2017 jyldyń basynan Tramp bılik tizginin qolǵa alǵannan beri AQSh demo­kratııanyń quldyraǵanyn bastan ótke­rip, avtorıtarlyq kóshbasshylyqqa kýá boldy. Aldaǵy prezıdenttik saılaý sondyqtan Amerıkanyń jańa lıberal­dy emes baǵytynyń referendýmy atanbaq. AQSh-ty ásire ońshyl ekstre­mızmi qoldap, transatlanttyq odaqtas­tarymen aradaǵy syrtqy saıasatty, álemdegi mańyzdy máselelerdi birjaqty júrgizýdi qoldaǵan prezıdent basqardy.

2016 jylǵy Hılları Klıntonnyń kútpegen jeńilisi sekildi, kez kelgen saılaýda túrli nátıje tirkelýi múmkin. Degenmen 2020 jylǵy saılaýdyń aınalasynda túrli qorqynysh basym. О́ıtkeni buǵan deıin múmkin emesteı kóringen nárseler júzege asty. Buǵan deıin Tramp birneshe ret jeńilgenin moıyndamaıtynyn anyq ańǵartty. Sondyqtan kópshilik saılaý nátıjesi onyń kóńilinen shyqpasa, saıası «býnt» shyǵarýynan qaýiptenedi. Mundaı ssenarııdiń bolýy demokratııalyq saıa­sı atmosferanyń júıeli buzylǵanyn, Tramptyń amerıkalyq saıası mádenıetti avtorıtarly nusqaǵa qanshalyqty ózgert­kenin naqty kórsetedi.

New York Times gazetiniń kolýmnısi Ross Doýtat sekildi keı konservatıv sarapshylar Trampty áleýetti tulǵa retinde sıpattaýdy qaljyńǵa aınaldyrady. Olardyń paıymdaýynsha, realıtı-shoýdyń burynǵy qatysýshysy qaıta saılanyp jatsa, ony Amerıka qoǵamyna aıtarlyqtaı qaýip tóndirýge shamasy kelmeıtindeı óte álsiz ári kúlkili dep esepteıdi.

Reseıdegi Pýtın sekildi tamyry tereń­ge ketken lıberaldy emes rejim­ge qaraı otyryp, bul sarapshylar Tramp­tyń neni istemegenine mán beredi. Ol oppo­zı­sııalyq medıa ókilderin jaýyp tastaǵan joq nemese sot júıesi men basqa da ınstıtýttardy tolyqtaı baqylaýyna almady. Endeshe, neden qaýiptený kerek?

Biraq bul durys salystyrý emes. Qazirgi avtorıtarlyq kóshbasshylardyń bári kezinde erkindigi mol qoǵamda jumysyn bastap, birtindep memleketti túbegeıli ózine baǵynyshty etken. Ási­rese, XXI ǵasyrda azattyqty despotızm­men almastyrýda revolıýsııa (nemese áskerı kóterilis) emes, evolıýsııa úlken ról oınaıdy. Oǵan qosa, Tramptyń qandaı áreket jasaǵanyna tyń kózben qaramasaq, mundaı qaýipti sátke qalaı jetkenimizdi túsine almaımyz. Eger Tramp qaıta saılansa, aldaǵy aptalar­dan, aılardan, jyldardan ne kúteti­nimiz­di de bilmeımiz.

AQSh prezıdentteriniń tarıhy Tramptyń áreketterin túsindirýge jet­kiliksiz. Onyń jynystyq qatynasqa, sybaılastyqqa qatysty janjaldary, ımpıchment jáne Covid-19 pande­mııa­­symen kúrestegi sátsiz áreketi, Respýb­lı­kalyq partııanyń saıası elıtasymen qarsylasýy eshqashan bolǵan emes. Kerisinshe, biz «jeke basqarý» avtorı­tarlyq modelin qaraýymyz kerek. Iаǵnı bılik jeke saıası jáne qarjy­lyq múd­desin ulttyq múddeden joǵary qoıa­tyn jeke adamnyń mańyna shoǵyrlanady. Mundaı rejimde memlekettik qyzmette kásibı tájirıbe men biliktilik emes, basshyǵa jáne onyń serikterine ǵana adal bolý, onyń jemqorlyq áreketine aralasý basty orynǵa shyǵady.

Saıası topty úıretýdegi Tramptyń tabysy óz partııasyndaǵy mańyzdy oryndardy óz serikterine alyp berýde ne olarǵa arnap jańa qyzmet ashýda anyq kórinedi. Máselen, Vengrııa premer-mınıstri Vıktor Orban, Benıto Mýssolını avtorıtarly kúsh ıelenbesten buryn oǵan negiz bolatyn irgetas qalaǵan edi. Trampta umtylysyn qanaǵattandyratyn mundaı saıası súı­reý­shisi joq. Biraq sanaýly jyldyń ishinde ol Respýblıkalyq partııany ózi­niń jarnamasyn jasaıtyn taǵy bir mekemege sátti aınaldyra bildi.

Respýblıkalyqtar óz kezeginde Tramp­ty ózderiniń uzaq merzimdi josparyn júzege asyratyn saıasatker retinde kóredi (máselen, aq hrıstıandardyń gegemonııasyn qorǵaý, ekonomıkalyq ma­ńyzdy salalaryn baqylamaý, baılar­ǵa arnalǵan salyqty tómendetý sekildi). Biraq osyndaı sebepterge qaramastan, olar­dyń basym kópshiligi Trampqa arqa súıegeni sonshalyq, keleshekte Úlken kóne partııany qaıta qurýdy qalaıtyndaı.

Osy saılaý naýqanynda partııa esh­qandaı saıası alań usynǵan joq. Onyń ornyna «prezıdent Donald Tramp pen onyń ákimshiligin» qolda degen bul­taryssyz másele qoıyp, partııa ishinde qor­qynysh pen qaýip atmosferasyn týyn­­datty. Respýblıkalyqtar óte kúsh­ti adammen birge kúresýge májbúr bolyp, onyń qarsylastaryn qaralap, jyl basyndaǵy ımpıchment sekildi kez kelgen jaýapkershilikten qorǵap otyr.

Mundaı avtorıtarly kóshbasshy men sońynan erýshiniń qarym-qatyna­sy Respýblıkalyq partııanyń saıası má­de­nıetinde aýqymdy ózgeristiń bol­ǵanyn kórsetip, saılaý nátıjesine qara­mastan, amerıkalyqtardy osyǵan kónýge májbúrleıdi. Taıaýda júrgizilgen zertteýge súıensek, Respýblıkalyq partııa qazirgi tańda aýyzsha turǵyda da, is júzinde de demokratııalyq uıym emes. Ulybrıtanııanyń Konservatıvtik partııasy men Germanııanyń Hrıstıan demokrattary partııasyna qaraǵanda, avtorıtarly partııaǵa kóbirek uqsaıdy.

Negizinde, Tramp kelgenge deıin de Respýbıkalyq partııa ásire ońshyl medıany qyzý qoldap, ózderiniń mindeti sanalatyn demokratııany qorǵaý men ekipartııalyq basqarý júıesinen bas tartýǵa kóshken. Biraq partııada ty­ıym salynǵan Tramp mundaı ekst­re­mıs­tik elementterdi odan saıyn kú­sheıtti. Tramptyń ınaýgýrasııasy ót­kennen keıin birden Aqúıdiń aǵa keńes­shisi Kellıann Konveı týıtterdegi paraq­shasynda musylmandary kóp elderden keletinderge tyıym salýǵa qatysty «Osyǵan úırenińder. AQSh prezıdenti áreket pen áserdiń adamy. Ýáde berildi, oryndaldy. Júıeni dúr silkintti. Ol endi bastady», dep jazǵan-dy.

Eskertýsiz júzege asyrylǵan saıahat­tarǵa tyıym salý eldi haos jaǵdaıyna ushyratyp, qoǵamdyq jáne federaldyq qyzmetkerlerge Respýblıkalyq partııa­nyń tolyq qoldaýymen halqyna soǵys jarııalaǵandaı áser qaldyrdy. Kelesi tórt jyl ishinde Tramp jáne onyń serik­teri ımmıgrant balalardy otbasylary­nan bólip, beıbit demonstranttarǵa qar­sy federaldyq kúshterdi ornalastyryp, jalǵan aqparat jınaý naýqanyn júr­gizip, kóptegen memlekettik meke­melerdi tarqatady nemese joldan taıdyrady.

Amerıka saıasatyndaǵy osyndaı avtorıtarly áreketti naqty túsingende ǵana demokratııa úshin kúres jalǵaspaq. Saılaý nátıjesine qaramastan, bul mindet ózgermeıdi.

Rýt BEN-GIIаT,

New York University Italııa tarıhy ǵylymdarynyń professory