AQSh-taǵy saılaý: Kim jeńedi?

AQSh-taǵy prezıdent saılaýynda daýys berý aıaqtaldy, endi jınaǵan daýys sanyn esepteý ǵana qaldy. Bıylǵy prezıdent saılaýy pandemııa saldarynan ózgeshe ótip jatyr. Sol sebepti de daýystardy sanaý ádettegiden sozylyp ketti. Prezıdenttikten Respýblıkalyq partııa óki­li, qazirgi memleket basshysy Donald Tramp pen Demo­kratııalyq partııa dodaǵa úki­lep qosqan burynǵy vıse-prezıdent, senator Djo Baıden úmitti. Ekeýi de jasy 70-ten asqan, tis qaqqan tájirıbeli saıasatkerler. Tramp óziniń prezıdenttik kezeńinde daýly sheshimderimen, qoǵamdy dúrliktirgen málimdemelerimen kóptiń esinde qalsa, Baıden kópshilikke 2009-2017 jyldar aralyǵynda AQSh-tyń vıse-prezıdenti bolǵandyqtan keńinen tanymal. Sondaı-aq qos saıasatker de – AQSh-taǵy prezıdenttik saılaý tarı­­hyndaǵy jasy eń úlken úmitkerler.

Amerıkalyqtar bul saılaýda jańa prezıdent tańdap qana emes, eldiń ıdeologııasy men saıasattaǵy jańa baǵytyn aıqyndaıdy.

AQSh prezıdenti ataný úshin úmitkerlerge halyqtyń basym daýsyna ıe bolý qa­jet emes. Azamattar prezıdent saılaýyna daýys bergende kelesi prezıdenttiń kim bolatynyn tikeleı anyq­ta­maıdy. Bul eldiń prezıdenti búkilhalyqtyq daýys berý nátıjesin eskere otyryp she­shim shyǵaratyn birneshe satyly júıe arqyly saılanady. 3 qarasha kúni el aza­mattary saılaýǵa túsip jatqan úmitkerlerge daýys berdi. Alaıda saılaýdyń resmı qo­rytyndysyn ár shtattan tańdalǵan 538 tańdaýshy daýys berip shyǵarady. Sebebi AQSh-taǵy saılaý júıesi, erejesi elektoraldy kolledj boıynsha júrgiziledi. Iаǵnı kelesi prezıdenttiń kim bolaryn ár shtattyń atynan shyǵatyn ókilder anyqtaıdy. Sondyqtan saılaý nátıjesi halyqtyń jappaı bergen daýsyna táýeldi bolmaı jatatyny bar. Máselen, 2016 jylǵy saılaýda Hılları Klınton úsh mıllıonǵa jýyq artyq da­ýys jınaǵanymen, Donald Tramp 304 tańdaýshynyń daýsyn jınap jeńiske jetken-di. Jalpy, AQSh prezıdenti ataný úshin úmitkerge 270 tańdaýshynyń daýsy jetkilikti.

Bul jerde tańdaýshylardyń kimder bolatynyna toqtala keteıik. Ereje boıynsha, ár shtattan sol aımaqta ómir súre­tin halyqtyń sanyna sáıkes ókilder tańdalady. Máselen, halyq sany Vaıomıngten 68 ese úlken Kalıfornııada 55 tańdaýshy nemese saılaý al­­qasynyń ókili bar. Al Vaıomıngte nebári 3 ókildiń daýysy qorytyndy esepke alynady. Sol óńirdiń turǵyndary kimge kóbirek daýys berse, halyq atynan tańdalǵan ókil­derdiń barlyǵynyń daýsy jeńiske jetken úmitkerge esep­teledi. «Jeńimpaz bar­lyǵyna ıe bolady» degen ustanymǵa qurylǵan. Sol sebepti de Tramp pen Baıden jeńiske jetýi úshin AQSh boıynsha barlyq 538 ókildiń keminde 270-iniń daýsyn jınaýy kerek.

Saılaý maýsymy bastal­ǵanda kóptegen shtattardyń qaı saıası partııany qoldaıtyny aldyn ala belgili bolady. Keıbir shtattar burynnan respýblıkashylar, al keıbireýi demokrattar jaǵynda. Alaıda árdaıym «tańdaýyn boljaý múmkin emes» aımaqtar bar. Bul jylda ózgerip otyratyn úrdis. Úmitkerler saı­laýal­dy naýqanynda osy «urys alańyna» aınalatyn shtat­tarǵa basa mán beredi. «Urys alańy» deıtini – qos úmitkerdiń tartysy osy aımaq­tardaǵy turǵyndardyń daýsy úshin júredi. Qyzyǵy da osy. Olardyń qaı partııany jaqtaıtyny sońyna deıin belgisiz bolady. Bıylǵy saılaý nátıjesi Arızona, Soltústik Karolına, Pensılvanııa, Mı­chıgan, Nevada, Vıskonsın, Florıda, Djordjııa, Aıova, Ogaıo, Nıý-Gempshır jáne Tehas sekildi 12 shtatqa tikeleı baılanysty bolyp otyr.

Saılaýdyń erekshe jaǵ­daıda ótip jatqany osyǵan deıin de aıtylǵan edi. Bıyl bul prosesti baqylaýǵa tehno­logııalyq kompanııalar da bilek sybana kiristi. Buǵan ót­ken saılaýdaǵy áleýmettik jeliniń aınalysynda bolǵan daý sebep bolyp otyr. Twitter, Facebook, Google kompanııa­lary halyqty adastyratyn jalǵan aqparat taratpaý úshin qabyldaǵan sharalaryn ja­rııalaǵan edi. О́zge saılaýlarmen salystyrǵanda bıylǵy dodanyń qorytyndysy ádet­tegiden keshigýi múmkin. Sol sebepti áleýmettik jeli­ler­degi aldyn ala taraǵan qorytyndy týraly súıinshi habarlar arnaıy belgimen kórsetilip turatyn boldy. Tramptyń Twitter-degi bel­sen­diligi bar­shaǵa málim. AQSh-tyń qazirgi pre­zıdenti bul erekshe oqıǵaǵa qatysty pikirin dál osy kúni de bildirmeı qoımady. Tramp­tyń óziniń jeńiske jetetinine senim­­dilik bildirgen postyna Twitter «jalǵan aqparat» degen belgi ta­ńyp qoıdy. Facebook te aldyn ala qo­ry­tyndy jaıly habar­larǵa osy­ǵan uqsas belgi qoıyp otyr. Bul ha­lyq­ty jańylysty­ra­tyn j­a­ńa­­­lyq­tardan qorǵanýdyń bir­­den-bir tásili retinde qaras­tyrylýda.

Bıylǵy saılaý týraly taǵy bir oqıǵa – daýys berýge qatysqan halyqtyń rekordtyq kórsetkishi boldy. AQSh azamattary osyǵan deıingi saılaýlarda mundaı belsen­dilik tanytpaǵan eken. Jalpy, pandemııa sebebinen posh­ta ne­mese daýys berý oryndaryna aldyn ala kelip daýys bergender sany jyldaǵydan kóbirek bolǵan. Bıyl saılaý kúnine deıin daýy­s bergender sany 2016 jylmen salystyrǵanda eki ese kóp bolǵan. Sońǵy ǵasyrda ótken AQSh prezıdentiniń barlyq saılaýynda bıylǵydaı kóp daýys bergen jaǵdaı tirkelmegen eken. Buǵan sebep­ter de kóp. Eń aldymen, pandemııa áserinen azamattarǵa daýys berýdiń túrli joly usy­nylyp, olar úshin yńǵaıly jaǵdaıdyń jasalýyn basty sebepteriniń biri dep atalýda. Osylaısha, bul AQSh-taǵy saılaý tarıhyndaǵy eleý­li oqıǵalardyń qataryna qo­sylary sózsiz.

Odan bólek jyldaǵymen salys­tyrǵanda saılaý qory­tyndysy edáýir keshigýi ábden múmkin. Bul birneshe kúnge, zańgerler aralassa tipti bir­neshe aptaǵa sozylyp ketýi ǵajap emes. Sondaı-aq posh­ta arqyly daýys bergenderdiń qoltańbasy men mekenjaıy sekildi málimetterdi tekserý uzaq ýaqyt alady. Sol se­bepti de joǵaryda aıt­qan­­daı osy ýaqyt araly­ǵyn­­da qorytyndyny óz yń­ǵaıyna qaraı burmalaýdy bol­dyrmaý úshin áleýmettik jelidegi saılaýǵa qatysty habarla­ma­lardyń bar­lyǵy jiti qadaǵalanyp otyr. Al BAQ nátıjeniń keshigý se­bepterin de túsindirip jazyp jatyr. Ázirge daýys sanaý prosesin búkil álem bir demmen baqylap qana otyrǵan jaıy bar.

Jalpy, jańa prezıdent saı­lan­ǵan kúnniń ózinde birden jumy­syna kirisip ketpeıdi. Eger Tramp jeńiske jetse, ol ekinshi prezı­denttik merzimine kirisedi, al Baıden AQSh-tyń 46-shy prezı­denti atanady. Barlyǵy erejege saı ótse, prezıdent ınaýgýrasııasy kelesi jyldyń qańtar aıyna jos­­pa­r­lanyp otyr. Odan bólek amerı­kalyqtar bul saılaýda vıse-prezıdent, kongress múshelerin de tańdaıdy.

Bul – koronavırýs qur­saýynda qalǵan AQSh úshin eń mańyzdy kezeńderdiń biri ekeni anyq. Aýmaly-tókpeli tusta saılanǵan basshy AQSh-tyń bul daǵdarysty eńserýdegi aldaǵy áreketin aıqyn­damaq. Sońǵy statıstıkaǵa sensek, jeńiske jetý úshin qajet saılaý alqasynyń 270 daýysy úshin jarys­ta Baıden qazirgi ýaqytta 224, al Tramp 213 daýys jınaǵan. Alaıda bul kór­setkish kúrt ózgerip ketýi ǵajap emes. Sebebi áli esepke alynatyn daýys kóp.

P.S. Saılaý nátıjesi bo­ıyn­sha boljam gazet bet­telip jatqan ýaqytta alynǵanyn eske salamyz.