Aldyńǵy kúni «Habar» arnasynan alańdatarlyqtaı ańdatpa berildi. Arna úsh serııaly «Qytaı» derekti fılmin kórermen nazaryna usynbaq eken. Keshe fılmniń birinshi serııasy kórsetilip te ketti. Álemde el kóp. Bárin de bilgen jaqsy, bárin de kórgen jaqsy, biraq ol múmkin emes. Áıtse de, basqany bilmesek te, Qytaıdy bilý kerek. Ásirese bizge. Qytaımen qudaıy kórshige. Reseıdiń qoltyǵyna kirgeli bergi keıingi úsh ǵasyrdaı ýaqytta Qytaımen qarym-qatynas sonshalyqty taǵdyrsheshti bolmady demeseńiz, bizdiń babalarymyzdyń babalarynyń babalary osy elmen aralas-quralas ómir súrgeni anyq, al bizdiń balalarymyzdyń balalarynyń balalary osy elmen aralas-quralas ómir súretinin qazirden-aq kesip-piship aıta alatynymyz taǵy anyq. Bul ara Qytaı Halyq Respýblıkasynyń álemdik geosaıasattaǵy, jahandyq ekonomıkadaǵy alar ornyna toqtalyp, úshinshi myńjyldyqtyń basynda kórshimizdiń qaı jaǵynan da uly derjavaǵa aınalǵanyn aıtyp jatatyn jer emes. Qytaıdyń qandaı el ekeni, eń bastysy – taıaý bolashaqta qandaı el bolatyny búginde barshaǵa belgili. Jaqynda Máskeýdiń «AST» baspasy álemdik saıasattanýdyń patrıarhy Zbıgnev Bjezınskıı men AQSh-tyń eki birdeı prezıdentiniń (Djerald Ford pen úlken Býshtyń) ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi bolǵan Brent Skoýkforttyń suhbattasýyna qurylǵan «Amerıka ı mır: Besedy o býdýshem amerıkanskoı vneshneı polıtıkı» degen kitabyn shyǵardy. Kitaptaǵy eń basty taqyryp, annotasııada aıtylǵanyndaı, «barǵan saıyn kúsh alyp bara jatqan Qytaımen qarym-qatynasty qalyptastyrýdyń jaıy».
Aldyńǵy kúni «Habar» arnasynan alańdatarlyqtaı ańdatpa berildi. Arna úsh serııaly «Qytaı» derekti fılmin kórermen nazaryna usynbaq eken. Keshe fılmniń birinshi serııasy kórsetilip te ketti. Álemde el kóp. Bárin de bilgen jaqsy, bárin de kórgen jaqsy, biraq ol múmkin emes. Áıtse de, basqany bilmesek te, Qytaıdy bilý kerek. Ásirese bizge. Qytaımen qudaıy kórshige. Reseıdiń qoltyǵyna kirgeli bergi keıingi úsh ǵasyrdaı ýaqytta Qytaımen qarym-qatynas sonshalyqty taǵdyrsheshti bolmady demeseńiz, bizdiń babalarymyzdyń babalarynyń babalary osy elmen aralas-quralas ómir súrgeni anyq, al bizdiń balalarymyzdyń balalarynyń balalary osy elmen aralas-quralas ómir súretinin qazirden-aq kesip-piship aıta alatynymyz taǵy anyq. Bul ara Qytaı Halyq Respýblıkasynyń álemdik geosaıasattaǵy, jahandyq ekonomıkadaǵy alar ornyna toqtalyp, úshinshi myńjyldyqtyń basynda kórshimizdiń qaı jaǵynan da uly derjavaǵa aınalǵanyn aıtyp jatatyn jer emes. Qytaıdyń qandaı el ekeni, eń bastysy – taıaý bolashaqta qandaı el bolatyny búginde barshaǵa belgili. Jaqynda Máskeýdiń «AST» baspasy álemdik saıasattanýdyń patrıarhy Zbıgnev Bjezınskıı men AQSh-tyń eki birdeı prezıdentiniń (Djerald Ford pen úlken Býshtyń) ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi bolǵan Brent Skoýkforttyń suhbattasýyna qurylǵan «Amerıka ı mır: Besedy o býdýshem amerıkanskoı vneshneı polıtıkı» degen kitabyn shyǵardy. Kitaptaǵy eń basty taqyryp, annotasııada aıtylǵanyndaı, «barǵan saıyn kúsh alyp bara jatqan Qytaımen qarym-qatynasty qalyptastyrýdyń jaıy».
Saıasattaǵy, ekonomıkadaǵy alabóten ornyn bylaı qoıǵanda, Qytaı – jeri, eli, mádenıeti jaǵynan da ǵajaıyp memleket. Olardyń óz ǵalymdaryna aıtqyzsańyz, Qytaı órkenıetiniń tarıhy bes myń jyldan asyp jyǵylady, ańyzǵa aınalyp ketken arǵy zamandy aýyzǵa almaıyq, qaǵazǵa túsip qattalǵan ǵasyrlardy ǵana qamtıyq dep qazymyrlana qalsańyz da jazba derekteriniń ózine 3500 jyldan asqandyǵy sol sózdi moıyndatpaı qoımaıdy.
Qytaı jerindegi ǵajaıyptardyń biri – Shensı provınsııasyndaǵy (aıtqandaı, ol óńir Qytaıdyń qazirgi basshysy Sı Szınpınniń týǵan jeri) Sıan qalasy mańyndaǵy Sary saz sarbazdary. «Terrakotovaıa armııa» degendi osylaı alýǵa bolatyn sııaqty. Yqshamdaý sóılesek, «Sıan sarbazdary» deýge de keledi. Anyqtamalyqtarda «neglazýrovannye keramıcheskıe ızdelııa» dep túsindiriletin «terrakota» 31 tomdyq termınologııalyq sózdiktiń «Sáýlet jáne qurylys» tomynda «terrakota» kúıinde alynǵanymen, qazaq onyń ıtalıan tilindegi «terra cotta» – kúıdirilgen topyraq («obojjennaıa zemlıa») sózinen shyqqanyn bilmese de, kádimgi kúıdirilgen sary saz ekenin jaqsy biledi.
Sary saz sarbazdaryn kórýdi kópten kózdegenmen sonyń bir sáti túspeı qoıǵan bolatyn. Prezıdenttiń resmı saparlaryna ilesip, birneshe ret barǵanda baǵdarlama kóbine-kóp el ekonomıkasynyń sıpatyn aıqyndaıtyn Beıjiń, Shanhaı, Gýanchjoý, Haınan óńirlerimen tanysýǵa quryldy, jýrnalıst retinde shaqyrǵan birer joly qytaılyqtar ózimizge eteneleý Úrimshi, Sháýeshek, Qulja jaǵyn aralatýdy qolaı kórdi. Al Shensı provınsııasy aýqymy jaǵynan álemde Reseı men Kanadany ǵana aldyna salatyn alyp eldiń dál ortasynda. Sóıtip júrgende, osydan bir aıdaı buryn Prezıdent Keńsesiniń bastyǵy Mahmut Qasymbekov Aspanasty eline baryp qaıtýǵa shaqyra qaldy. Elbasy eńbeginiń eren zertteýshisi retinde esimi elge keńinen tanymal qaıratker, saıası ǵylymdar doktory Mahmut Bazarqululynyń buǵan deıin qazaq, orys tilderinde birneshe ret basylǵan, túrik tilinde de jaryq kórip úlgergen «Elin súıgen, eli súıgen Elbasy» atty taǵylymdy kitaby qytaı tilinde shyqqan eken. Kitaptyń qandaı shet eldiń tilinde de jarııalanǵany abyroı, áıtse de, aǵylshyn, qytaı sııaqty álemdik tilderge aýdarylýynyń qadir-qasıeti tipti bólekshe. Beıjińde sol kitaptyń tusaýkeserine qatysyp, Qytaı eline belgili tulǵalardyń bizdiń Prezıdent týraly aıtqan tamasha sózderine mereılenip, ózimiz shırek ǵasyrdan beri dos-jaran bolyp kele jatqan azamattyń eńbegi janǵanyna qýanyp, saparymyzǵa kóńil tolyp turǵan tusta Qazaqstannyń Qytaıdaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nurlan Ermekbaevqa Astanaǵa qaıtar aldyndaǵy resmı baǵdarlamadan bos kúnde Sıanǵa baryp kelýimizdi uıymdastyrý jóninde ótinish aıtqan bolatynbyz. Ol ótinishimiz yqylaspen oryndaldy. Beıjińnen tańǵy altyda ushyp shyǵyp, kúni boıy Sıanda bolyp, kózdegenimizdiń bárin kórip, Qytaı astanasyna túnge qaraı oraldyq. Sonymen, biz búgin «Álemge áıgili» avtorlyq aıdarynyń aıasynda Qytaıdyń Sıan qalasy mańyndaǵy keremet keshen – Sary saz sarbazdary týraly áńgimeleımiz.
Saýytbek ABDRAHMANOV.
1974 jyldyń jazy Qytaı jerine, sonyń ishinde Sıan óńirine de qatty qýańshylyq ala keledi. Kóktemde ekken daqyldary kóz aldarynda qýrap bara jatqanyn kórip, qınalǵan kóp dıqannyń biri Iаn Djı Van edi. Ol ózine qarasty alqapty qudyq sýymen sýǵarýǵa bekinedi. Qazyp, qazyp, bes metrdeı tereńdikke jetedi. Ári qaraı qaza bergeninde siltegen súımeni bir qatty zatqa tıedi. Abaılap, arshyp qarasa... adamnyń basy. Áýeli súıek pe dep qalady. Joq, súıek emes, tastaı qatty birdeńe. Taǵy qaza tússe jańaǵy bastan keıin moıyn, ıyq, jaýyryn, qol shyǵa keledi. Iаn Djı Van sharýasyn jıyp tastap, bul jaǵdaıdy arheologtarǵa habarlaıdy. Arheologtar jumysqa kirisip kep ketedi. Qyzyqtyń kókesi endi bastalady. Jer astynda kómilip jatqan adam músini bireý emes eken. Ekeý de emes eken. On da emes eken. Endi bul iske memleket aralasady. Qomaqty qarjy bólinip, búkil Qytaıdyń eń maman degen arheologtary jumyldyrylyp, keshendi jumys júrgiziledi. Músinderdiń sany júz de emes eken. Jumys on jyldaı boıy jalǵasady. Sóıtse, músinderdiń sany myń da emes eken! Birneshe myń eken... Al kerek bolsa!
1974 jyly búkil álemniń telegraf agenttikteri arqyly jer-jahanǵa jedel jetken bul sensasııa jarııa etilgen tusta Qytaı ǵalymdary jer astyndaǵy osynaý keremettiń ne nárse ekendigine onsha bas qatyryp, talasyp-tartysqan joq. Nege? Negesi sol, Aspanasty eliniń basyn biriktirgen birinshi ımperator Sın Shıhýandı (Shı-hýandı dep te jazyla beredi) Sıan qalasynyń mańaıynda jerlengen dep boljaldanatynyn Qytaıda mektep oqýshysyna deıin biletin. Sıan – álemdegi eń ejelgi tórt astananyń (Kaır, Afına, Rım, Sıan) biri. Qytaı órkenıetiniń búkil damý tarıhyn Sıandy bilý arqyly ǵana tanı alasyz. О́ıtkeni, Sıan Batys Chjoý áýletinen Tań áýletine deıingi 12 áýlettiń astanasy. 1100 jyl boıy Sıan kóne Qytaıdyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵy bolǵany taǵy bar.
Sın Shıhýandı týraly óz zamanynda úlken eńbek jazyp qaldyrǵan ataqty tarıhshy Syma Sıannyń klassıkalyq kitabynda («Tarıhı jazbalar») ımperator ómirden óterde eń tańdaýly 4 myń jaýyngerdi óltirip, ózimen birge jerleýge pármen etkeninen, alaıda, janyndaǵy kisiler bulaı etýge bolmaıtynyn, olaı jasaǵan kúnde, birinshiden, memleket áskerı elıtadan aıyrylatynyn, ekinshiden, ashynǵan halyq kóterilip ketýi múmkin ekenin aıtqannan keıin baryp raıynan qaıtqanynan, sodan soń myń san jaýyngerdiń sary sazdan (terrakota) kúıdirilgen músinderin jasatyp, jer astyna ornalastyrýǵa ámir bergeninen kózi qaraqty qaýym jaqsy habardar edi. Sol zamandardaǵy búkil adamzat balasy sııaqty, qytaılardyń da ómirden óterde adamnyń táni ǵana óledi, al jany o dúnıede jasaı beredi dep sanaǵanyn aıtý artyq shyǵar. Árkim o dúnıege shamasy kelgenin áketip jatatyn. Sharýalar beıitine azyn-aýlaq kıim-keshegin, ydys-aıaǵyn saldyrtatyn. Dáýletti kisiler jınaǵan altyn-kúmisin qosa kómdiretin.
Al munsha qurmet kórsetetindeı Sın Shıhýandı kim edi? Maıkl H.Harttyń jer betinde arǵy-bergide ómir súrgen uly tulǵalardyń bedelbaǵasyn barynsha ádil bezbendegen dep moıyndalatyn «100 ómirbaıan» kitabynda Sın Shıhýandı 17-shi orynǵa ornalastyrylǵan. Tizimde Sezar, Kopernık, Faradeı, Shyńǵyshan, Shekspır, Napoleon, Platon, Bethoven, Mıkelandjelo sııaqty adamdardyń da aldynda tur ol. Ataqty kitaptyń avtory Sın Shıhýandıdi biz sanamalap ótken tulǵalardan da joǵary qoıǵanynyń sebebin: «Batys jazýshylary keıde ony Napoleonmen salystyrady; alaıda, ony Rım ımperııasynyń negizin qalaýshy Avgýst Sezarmen salystyrǵan oryndylaý kórinedi. Olar qurǵan ımperııalar aýmaǵy men halqynyń sany jaǵynan shamalas bolatyn. Áıtse de, Rım ımperııasy áldeqaıda az ýaqyt ómir súrdi, Avgýst bılik qurǵan aýmaq óziniń tutastyǵyn onsha uzaq saqtaı alǵan joq, al Sın Shıhýandı basqarǵan aýmaq týraly bulaı deı almaısyń. Osynyń ózi ony áldeqaıda bıik tulǵa etip tur», dep túsindiredi («Sto velıkıh lıýdeı», M., «Veche», 2002, 112-bet). Aıtqandaı, osy tusta Maıkl H.Harttyń baǵalaýy boıynsha adamzattyń eń uly tulǵasy dep paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) tanylǵanyn eske sala ketýdi artyq kórmeı otyrmyz.
Bizdiń dáýirimizge deıingi 259 jyly dúnıege kelip, 210 jyly ómirden ótken (b.d.d. datalary kerisinshe – kóbeıýden azaıý jaǵyna qaraı esepteledi) Sın Shıhýandı Qytaı tarıhynda ulan-baıtaq eldi biriktirgen tuńǵysh ımperator retinde bólekshe baǵalanady. Oǵan deıin Qytaı degen tutas memleket bolǵan emes. Memleket shejiresinde «jeti patshalyq» dep atalatyn dáýirde táýelsiz jeti memleket bir jaǵynan ózara qyrqysýmen, ekinshi jaǵynan teriskeı betten tynyshty alatyn kóshpendilerge árqaısysy óz betinshe toıtarys berýmen júretin. B.d.d. 246 jyly sol jeti memlekettiń ishindegi neǵurlym qýattysy – Sın patshalyǵynyń basyna 13 jasar In Chjen otyrady. Kámelet jasyna jetisimen ol basqynshylyq soǵystaryn bastap ketedi. 221 jylǵa qaraı qazirgi Qytaı jerindegi alty memlekettiń altaýy da Sın patshalyǵynyń aldynda tize búgedi. Alyp eldiń taǵyna otyrǵan In Chjen endi Sın Shıhýandı (Sın áýletiniń Birinshi Uly Imperatory) atanady. Ol bir-birimen jaǵalasyp júrgen patshalyqtardy biriktirip qana qoıǵan joq, sonymen birge qytaılyq kópultty memlekettiliktiń negizin de qalap berdi. Eldi 36 áskerı okrýgke bólip, qatań tártipke baǵynatyn ortalyqtandyrylǵan bılik ornatty. Sın Shıhýandıdiń erekshe eńbekteriniń arasynda salmaq pen kólem ólshemderin qalypqa túsirgenin, ıeroglıfterdi bir izge keltirip, jazýdyń biryńǵaı úlgisin qalyptastyrǵanyn, búkil ımperııaǵa ortaq aqsha shyǵarǵanyn, Uly Qytaı qorǵanyn salýdy bastaǵanyn aıtýǵa bolady. Uly Qytaı qorǵany – Jer betinde ǵaryshtan qaraǵanda jaı kózben kórinetin jalǵyz nysan. Adam qolymen jasalǵandardyń arasynda ǵoı, árıne. Qorǵan týraly kezinde (2002 jyl, 20 jeltoqsan) jazylǵan maqalamyzda: «Sın Shı-hýandı Qytaı tarıhyndaǵy eń uly reformator retinde aıryqsha qadir tutylady. Bizdiń dáýirimizge deıingi 238-210 jyldarda ol jasaǵan túbegeıli ózgerister – áli kúnge deıin Qytaı memlekettiligin ustap turǵan negizgi ustyndar. Adam aıtqysyz qatygezdigimen aty shyqqan bul ámirshiniń bılik júrgizýinde búgingi kún bıiginen qaraǵanda jantúrshiktirerlik jaılar az emes. Solardyń ishindegi eń aty shýlysy – b.d.d. 213 jyly Qytaıdaǵy kitap ataýlyny (aýyl sharýashylyǵy, medısına ǵylymdary men Sın áýletiniń tarıhyna qatysty eńbekter, sondaı-aq, Zańgerler mektebi jazýshylarynyń qalamynan týǵan fılosofııalyq týyndylardan basqalaryn) órtetip jibergendigi. Bul arqyly Shı-hýandı aldymen Konfýsıı (Quńfudzy) iliminiń áserinen qutylýdy oılaǵan. Sonymen qatar, álgi kitaptardyń báriniń bir-bir danasyn astanadaǵy ımperator kitaphanasynda qupııa jaǵdaıda saqtatyp qoıǵany da onyń tym-tym alystan oılaǵan adam ekenin kórsetedi...», degen ekenbiz.
Jaraıdy, Sın Shıhýandıdiń o dúnıege osynshalyq qurmetpen, janyna bálen myń tas jaýynger qosyp attandyratyndaı adam ekenine kóz jetkizdik deıik. Endi keshenniń ózine kósheıik.
Imperatordyń ólimine baılanysty o dúnıege ásker attandyrý Sın Shıhýandı oılap tapqan jańalyq emes. Odan eki ǵasyrdaı buryn ómir súrgen bir áıel patsha qaıtys bolǵanda búkil saraı adamdaryn tunshyqtyryp óltirip, beıitke birge kómgeni tarıhtan belgili. Patsha o dúnıede de patshalyq qurýy kerek. Sın Shıhýandıdiń atyn álemge jaıdyryp turǵan keremet jaı – bul keshenniń aýmaǵy men jasalý sheberligi.
Aldymen aıtarymyz: bul shynynda da kádimgi kishigirim armııa! Jer astynda shamamen 8 myńdaı sarbaz, 520 jylqy, 150 attyly ásker jylqysy jegilgen 130 kúıme tur! Bir sóılemge syıǵyzyp jaza salý ońaı ǵoı. Al eger biz sol segiz myńdaı soldat músininiń árqaısysy biregeı óner týyndysy ekenin qadap kórsetsek; sol segiz myńdaı soldattyń birde-bireýiniń bet álpeti, dene turqy qaıtalanbaıdy, óıtkeni, ár jaýyngerdiń turpaty, keıpi naqty ómirdegi adamdardan kóshirilgen, aqyr aıaǵy adamdardyń shash qaıyrýlaryna deıin bólekshe, bir tizerlep otyrǵan soldat etiginiń ultanyndaǵy kedir-budyrǵa deıin beınelengen desek; jaýyngerler, ofıserler, generaldar, bas shtabtyń qyzmetkerleri, sheneýnikter, akrobattar, mýzykanttar (o dúnıede de kóńil kóterý kerek qoı) kıim kıisimen de, júris-turysymen de ózgeshelenedi; antropologııalyq sıpattaryna, bas kıimderine, shash qoıystaryna qarap, jaýyngerlerdiń qaısysy qaı ulttyń ókili ekenine deıin (handyqtar, mońǵoldar, uıǵyrlar, tıbettikter, taǵy basqalar) ajyratýǵa bolady; sol 130 attyly kúımeniń árqaısysynda 300-den astam detal bar, kúımelerdegi barlyq detaldar áli kúnge jumys isteıdi – esikter men terezeler ashylady, dóńgelekter aınalady desek; jaýyngerlerdiń bári bir betke – shyǵys jaqqa qarap turǵanyn, ımperator qıratyp, baǵyndyrǵan patshalyqtardyń bári sol bette bolǵanyn aıtyp, ámirshiden pármen túsken sátte myna qalyń qol ózińizge qaraı dúrk kóterilip, shaba jóneletindeı, atqa qonatyndaı áser qaldyrady desek, siz ne der edińiz?.. Osy aıtqanymyzdyń ózine tańdanyp otyrǵandar az emes shyǵar, al munyń bárin óz kózińmen kórip, óz qolyńmen ustap qaıtqandaǵy (týrıster kádesyılyq fotoǵa túsýi úshin sazdan kúıdirilgen sarbazdardyń kóshirmelerin de kóptep jasap qoıǵan, arasyna tura qalýǵa bolady) áserińniń tipti keremet ekendigine kúmándanýdyń keregi bolmas. Rasynda da, Sıan sarbazdary – álemdegi keremetterdiń biri.
Munda úlken-úlken úsh pavılon bar. Ásirese, №1 pavılon qaıran qaldyrady. Aýqymynyń ózi eresen: uzyndyǵy – 229 metr, eni – 61 metr. Eki fýtbol alańyndaı. Osy jerde shamamen 6 myńdaı jaýyngerdiń músini tur. 1980 jyly ǵalymdar jaýyngerlerdiń ekinshi kolonnasyn tapqan. Bul ekinshi pavılonda shamamen 2 myńdaı músin bar. 1994 jyly qazirgi úshinshi pavılon ashylǵan. Munda jer astyndaǵy Bas shtab ornalasqan.
Keshen qalaı turǵyzylǵan? Mamandar mundaı keshendi jasaýǵa 30 jyldan astam (38 jyl dep naqtylap turyp jazatyn avtorlar da bar) ýaqyt ketken, bul iske shamamen 700 myńdaı adam jegilgen dep sanaıdy. Sary saz sarbazdary men attar, kúımeler Qytaıdyń ártúrli óńirlerinde ázirlenipti. Músinderdiń shań-tozańdaryn zertteı kelip, Qytaı Ǵylym akademııasynyń Botanıka ınstıtýty osyndaı qorytyndy jasapty. Salmaǵy 200 kıloǵa jetetin at músinderi jetkizýge ońaı bolýy úshin nekropolge jaqyn tusta jasalypty, soldattar músinderi ár qıyrdan jetkizilipti. О́nertanýshylar búkil áskerdi 87 sheber jasap shyqqanyn naqpa-naq aıta alady. Qalaısha? Ár músinde ony jasaǵan músinshiniń en-tańbasy bar. Músinshilerdiń árqaısysynda 10 qolbala bolǵan kórinedi. Sonda ár músinshi 30 jyldaı ýaqyttyń ishinde ortasha 100 músinnen jasaǵan dep shamalaı alamyz. Qalǵan adamdardyń sharýasy – topyraq tasý, ony balshyqqa aınaldyrý, ıleý, ezý, sazdy shıyrshyqtap, jaýyngerdiń dene turqynyń jalpy nobaıyn jasaý. Bas, aıaq, qol bólek-bólek quıylǵan. Saz balshyqtan adam keıipteý, minez bitimin berý, jaýyngerlerdiń kıim-keshegin, attardyń ábzelderin, kúımelerdiń áshekeılerin jasaý sııaqty názik sharýanyń bárin sheberdiń ózi atqarady. Jaýynger músini qashalyp bitken soń kún kózine qoıyp, 10-14 kúndeı keptiredi, sodan soń peshte, 1000 gradýstan kem túspeıtin ystyqta birneshe táýlik boıy kúıdiredi. Peshten kádimgi tastaı qatty bolyp shyqqan músinder jyltyr syrmen qaptalyp, odan keıin boıalady. Qazir keshendegi músinderdiń ilýde bireýinde bolmasa, boıaýdyń izi de qalmaǵan. Sary saz boıaýdy uzaq ustaı almaıdy eken.
Sıanǵa baryp, osy keremetti kórgen kez kelgen adam myna bir jaıǵa nazar aýdarmaı qoımaıdy. Sarbazdardyń da, sardarlardyń da birde-bireýinde qarý-jaraq joq. Sonda olar o dúnıede ımperatoryn qalaı qorǵaıdy? Osy jaǵy eskerilmeı qalǵan ba? Joq, eskerilgen. Eskerilgendigi, jaýyngerlerdiń qoldarynyń qarý ustaýǵa ońtaılanyp turǵandyǵynan-aq kórinedi. Sonda qalaı? Bylaı. Sın Shınhýandı ómirden ótkennen keıin onyń taǵyna denesi de, rýhy da áljýaz uly Er Shıhýandı otyrady. Onyń taqtaǵy tatymsyz tirliginen halyq ábden zapy bolady. Kóp uzamaı sharýalar kóterilis bastap, jer astyndaǵy áskerdiń ápter-tápterin shyǵarady. Sın Shıhýandı ózimnen keıin halyq patshalyqtyń tynyshyn ketirmesin dep qoldaǵy qarýdyń bárin jınattyryp alyp, qaıta balqytqan nemese kózin joıyp jibergen eken. Sharýalar jer astyna túsip, segiz myńdaı áskerdiń qoldaryndaǵy sadaqtar men jebelerdi, qalqandar men semserlerdi tas músinderden julyp-julyp alyp kete barǵan. Sıandaǵy keshende qıratylǵan, taptalǵan músinderdiń de kóptigi sodan.
Sary saz sarbazdary – HH ǵasyrdaǵy eń úlken arheologııalyq jańalyqtardyń biri. Ejelgi Qytaıdyń músin óneriniń ǵajaıyp úlgisi bolyp tabylatyn bul keshenniń kóp bóligi áli ashylǵan joq, ashylǵan jaqtarynyń ózi tolyq arshylǵan joq. Jýyq arada ashylmaıdy da, arshylmaıdy da. Qazba jumystary, jaýyngerlerdi qalpyna keltirý isi shamamen 70 jylda aıaqtalady dep otyr Qytaı ǵalymdary. Bul arada másele qytaılardyń aspaıtyndyǵynda, saspaıtyndyǵynda, asyqpaıtyndyǵynda ǵana emes. Keshenniń kóleminiń úlkendiginde de, jumysqa kóp qarjy kerektiginde de turǵan eshteńe joq qazirgi Qytaı úshin. Másele qytaılardyń arýaq aldyndaǵy qorqynyshynda. Áli kúnge Sın Shıhýandıdiń beıiti tabylǵan joq. Keshenge jaqyn mańaıdaǵy tóbede qazba jumystary qolǵa alynbaǵan. Sary saz sarbazdarynan quralǵan armııa jalǵan beıitti kúzetip turýy da ábden múmkin dep sanaıdy mamandar. Onda ımperator beıitin búkil Qytaıdy sharlap izdeýge týra keledi. Tipti keshen mańyndaǵy Lıshan taýynyń tereń qoınaýynda Sın Shıhýandıdiń saǵanasy bar, olar sarkofagty jer astyna tyǵyp tastaǵan degen áńgime shyndyqqa shyqqannyń ózinde qytaılar ol beıitti qazýǵa táýekel etpeýi ábden múmkin. Másele saǵana turǵan jerge adam aıaǵy attap basqan sátte qarsy bettegi ózi atylatyn júzdegen jebeler zýyldaı jóneledi degen ańyzǵa senýde de emes. Aǵylshyn ǵalymy M.Kotterell Qytaı ımperatory sary saz sarbazdarynan quralǵan armııany ana jaqqa ala ketkende basqa oıy bolǵan deıdi. Onyń aıtýynsha, balshyqtan adamdar jasatý arqyly Sın Shıhýandı keler urpaqtarǵa asa bir mańyzdy aqparatty shıfr kúıinde jetkizýge tyrysqan. «Sto velıkıh nekropoleı» jınaǵynyń (M., «Veche», 2004, 81-bet) qurastyrýshy-avtory Nadejda Ionına bylaı deıdi: «Arheologtar salǵan betten jaýyngerlerdiń bet-álpeti qytaı ıeroglıfterin eske salatynyna, sondaǵy 10 516 sımvoldyń bárin emes, tek onyn ǵana eske túsiretinine nazar aýdarǵan. Mysaly, olardyń biri «yjdaǵattyraq úńilýge» shaqyrady, ekinshisi «tonnel nemese jabyq dáliz» degendi, úshinshisi «kún» degendi bildiredi, t.b. Ǵalymdar qazirdiń ózinde tuńǵysh Qytaı ımperatorynyń o dúnıeden jibergen sálemdemesiniń jalpy maǵynasyn asha aldyq degendi aıtady. Ol shamamen bylaı bastalady: Jabyq dálizdegi jaýyngerlerge jaqsylap qara. Ár ıeroglıfti jeke-jeke oqy, ómir bastalǵan kúnnen búgingi kúnge deıingi aralyqty qamtıtyn ýaqyttyń mánine óz aqylyńmen jetýge, kún men qudaıdyń mánisin bilýge tyrys».
Ǵalymdar sazdan jasalǵan sarbazdardyń sanynan, ornalasý retinen bastap, saýyt-saımanyndaǵy toıtarma túımelerge deıin tereń mánge ıe degendi aıtady. Olarda qytaılar úshin qasıetti sanalatyn «6» jáne «9» sıfrlary óte jıi kezdesedi: «999» degen sandy ejelgi Qytaıdaǵylar jaqsylyq pen jumaqtyń balamasy dep bilgen. Demek, Sın Shıhýandı sońynan ergen sarbazdaryn jaqsylyq pen jumaqqa bastamaq bolǵan. Uly kórshimizdiń qazirgi qýatty qalpyna, qaryshty qarqynyna qaraǵanda, álemge áıgili ámirshiniń ol oıy oryndala bastaǵan da sııaqty.
