«Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez»

Ádette adamzat balasy kóbine kezdeısoq qyzyqtar men qýanysh, rahat, túrli ıgilikterdiń sońynda bolyp adasýmen júredi. Adam qyzyǵyp, sońyna túsip umtylatyn mundaı ıgilikterdiń birazyn Abaı óleń, qarasózderiniń ár-ár tusynda oraıymen aýyzǵa alyp otyrady: «Aqyl tappaq, mal tappaq, adal júrmek; jurtqa jaqpaq; ishsem, jesem, uıyqtasam, bilsem, kórsem, úırensem; tamaqtan da, oıynnan da, kúlkiden de, maqtannan da, kerbezdikten de, toıdan da, toptan da, qatynnan da; ishpek, je­mek, kımek, kúlmek, kóńil kótermek, qush­paq, súımek, mal jımaq, mansap izde­mek, aılaly bolmaq, aldanbastyq». Aı­nalyp kelgende bulardyń bárin de adam balasy táni men janynan bastaý alatyn eki túrli qumary arqyly tabady. Abaı adam balasy umtylyp júrip tabatyn san túrli kóp ıgiliktiń ishindegi eń artyǵy men asylyn túptep kelgende eki-aq nárse dep biledi:

...Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez, 

Ne qyzyq bar ómirde odan basqa.

Aqyn aıtqan «adamdy súı» degennen – júrekten bastaý alatyn izgi qasıetterdi, al «Allanyń hıkmetin sez» deýinen – aqylmen qa­lyptasatyn danalyqty uǵamyz. Bul eki top­taǵy adamgershilik qasıetterin Arıs­to­tel men ál-Farabı oıshyldyq, ın­tel­lektýaldyq jáne adamgershilik, etı­ka­­lyq qaıyrymdylyqtar dep ataǵan. Bul ekeýiniń jıyntyǵynan kisilik qalyp pen adamgershilik bolmys, adamshylyq qasıet qalyptasady. Muny buryn-sońǵy oıshyldardyń bári de biraýyzdan moıyndaı tujyrymdap, ábden túıindep ketken. Abaı da osy tórkindi, tamyrly tanymmen, asyl da absolıýtti aqıqatpen ortaqtasyp, óz tarapynan tól tanymy – jáýanmártlik ilimin qalyptastyrǵan. Jáne Abaı adamnyń ózine tán has qasıeti – adamgershiligin Allanyń sıpattarynan týyndatyp baryp tanytqan. Adamzat danalary, ásirese dinı oıshyldar Allany – uqsasy, ortaǵy, serigi joq aıryqsha biregeı bolmys sanaǵan. Abaı da osy ata­ly aqıqat jolymen adamnyń asyl bolmysyn Allamen baılanystyrǵan. Aqyn oıynyń aqıqattyǵy ál-Farabı tujyrymdaǵan oımen rastalyp negizdeledi. Adam – Arıstotel, ál-Farabıler aıtatyn aqıqat boıynsha, Aı astyndaǵy materıaldyq, zattyq álemde ómir súretin qospasy eń kóp jaratylys, sóıte tura jetilý múmkindigi de mol bolmys. Sebebi adam – Aı astyndaǵy álemde qorektenip, ósip, qozǵalyp, kóbeıetin tirshilik ıeleri ishindegi, Abaısha aıtqanda, ózgeshe «iri jaratylǵan» jannyń ıesi. О́simdikter men jan-janýar, jándikterdiń janyndaǵy qabilet, kúsh-qýattar adamdikine qaraǵanda kemdeý, tym tómen. О́simdik janynda qorektený, ósý, kóbeıý qabiletteri bolsa, janýar jany bularǵa qosa bes sezim múshesimen túısinýi jáne árli-berli qozǵalý qýaty arqyly ósimdik janynan «irileý», bıikteý bolady. Al adam jany ózine deıingi ósimdik pen janýar janyndaǵy qabilet, kúshterdiń ústine oılaı alatyn qýaty qosylyp, olardan joǵary turady. О́z janyndaǵy dál osy oılaý qýaty arqyly adam balasy – Aı astyndaǵy álemdegi eń jetilgen jaratylys sanalady. Jáne adamǵa qatysty jetilý áreketi ósimdikter men jan­ýarlar sekildi tek tán jaǵynan ósip, ózger­ýimen, ulǵaıýymen ǵana shektelmeıdi. Adamda ózine deıingi tómen jaratylystarda joq, olarda múldem bolmaıtyn rýhanı jetilý men kemeldený áreketi bar. Adamdy bolmysy bólek Allamen baılanystyratyn da – onyń osy jetilý, kemeldený áreketi. Adam balasy dál osy áreketi arqyly óziniń tól bolmysyna jetedi jáne ony ómirinshe saqtaı alady. Áıtpese adamnyń aıýannan aıyrmasy bolmas edi:

Júrekte qaırat bolmasa,

Uıyqtaǵan oıdy kim túrtpek?

Aqylǵa sáýle qonbasa,

Haıýansha júrip kúneltpek.

...Malda da bar jan men tán,

Aqyl, sezim bolmasa.

Tirshiliktiń nesi sán,

Tereńge bet qoımasa.

Aqynnyń bul óleńin jaratylys pen shyn­dyqqa tikeleı elikteýden týatyn ǵylym týyndysy emes, «elikteýge elikteý» arqy­ly paıda bolatyn óner týyndysy dep qana qabyldaý obal. Sebebi hakim Abaıdyń bul eki shýmaǵynda dáldik pen aqıqatqa negiz­delgen ǵalamat ǵylymı tanym bar. Ádette óner týyndysy mundaı ǵylymı ta­nym jasaýdy maqsat etpeıdi. Al Abaı bolsa – asa oıshyl aqyn, ol – túpki, irgeli aqı­qat­tardy óleńmen jetkizýshi hakim aqyn. Aqyn jazǵandaı, adam – aqyl-oı, sanasy men oılaýshy jany arqyly tanyp bile alatyn qabiletimen ǵana bıik ári asyl jaratylys. Tánge qatysy shamaly ǵana, janama túr­de ǵana kórinetin jan qumary tek adamda ǵana bar. Adamnan ózge jany bar tir­shi­lik ıelerinde «ishsem, jesem, uıyq­ta­sam» degen qorektený men tynyǵýdy ǵana tileı­tin bir ǵana tán qumary bar. Tek adam ǵana tán qumarynyń ústine jan qumarynyń da ıesi, ıaǵnı qospa jaratylys. Abaı muny bylaısha tanytqan: «Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady. Bireýi – ishsem, jesem, uıyqtasam dep turady. Bular – tán­niń qumary, bular bolmasa, tán janǵa qonaq úı bola almaıdy hám ózi óspeıdi, qýat tappaıdy. Bireýi – bilsem eken demeklik... Munyń bári – jan qumary, bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken degen».

Osy sońǵy jan qumarymen ǵana adam aıýannan ajyrap, alystap, olardan bıik, joǵary turady. Bulaı bolmaǵanda adam balasy «aqylyna sáýle qonbaı, haıýansha júrip kúneltken» kúı keshedi. Aqyn jazǵandaı, adamda bar jan men tán malda da bar, tipti ósimdikte de bar. Adamdy aıýannan bólektep bıik etetin – «júrektegi qaıraty», ıaǵnı ynta, yqylasymen bilmekke qumar bolǵan jan qýattary arqyly tanyp bilý, oılaý men ar, uıat, ádilet, raqym, súıý sezimderi. Abaıdyń «aqyl, sezim bolmasa» degeni osyndaı adamshylyq, adamgershilik qa­sıetterdi tanytady. Jan-janýar ataý­ly­nyń jaratylysyna syrttan enetin nárseler tek tán qumarymen ǵana kelse, adam­nyń asyl bolmysy tániniń tilegimen qosa Abaı aıtatyn bilim, ǵylym, óner se­kil­di «jan tamaǵyn» da qajet etip tu­ra­dy. Adamdy osy jan qumary men qajet­tiligi ǵana bolmysy men mánine, qasıe­tine ja­qyn­data beredi. Sóıtip Abaı adam jara­ty­ly­synyń eki jaqty qospa bolmysyn bilgen ári óz týyndylary arqyly bekite túsken jáne oıshyl hakimdershe adam jaıyn jan-jaqty tereń tanytýmen ótken. Jan-janýar tek tániniń ǵana qamymen tirshilik etse, adam aıýanda da bar tánin, denesin kómekshi, qyzmetshi etip janynyń da jetilýin oılap, sol jolda kemeldene beredi, ıaǵnı jan qu­ma­rymen «kórip, bilip, úırenip» bilim-ǵy­lym tabady, aqylyn arttyrady, qaıy­rym­dylyq qasıetterin kóbeıtedi. Adam balasy – Aı astyndaǵy jandy materııa, tán ıeleri janýarlar men Alla arasyndaǵy artyqsha, aıryqsha bolmys. Adamnyń ózine ǵana tán tól bolmysy – materııa, zat, dene men oılaýshy jan, aqyldan turatyn eki jaqty qospa jaratylysy. Jaratylys pen Bar­lyq­ta adamnan ózge mundaı qospa bolmys joq. Aı astyn­da­ǵy álemde janmen birge aqyl-oı, sanasy da bar eki jaqty qospa jaratylys – adamnan ózge jansyz ma­terııa, zattar, deneler men jandy tán ıe­leri de bar, biraq bularda tórkini Jara­tý­shymen baılanystyratyn rýh, ıaǵnı aqyl-oı men oılaýshy jan joq. Olar tek materııa ǵana, ári ketkende qo­rek­te­netin, qorǵanatyn, qozǵalatyn tán men dene­niń ıe­le­ri. О́simdikter men janýar­lar­daǵy jan tek materııa men tánniń ǵana tirshiligine járdem jasaýymen erekshe­le­nedi. Bulardaǵy basty maqsat, negizgi nárse – tek qana tán qamymen tir­shilik etý. Adamnyń aıýan sekildi et pen súıekten jaralǵan tánı jaratylys ekeni talas týdyrmaıdy. Jáne bul jaratylys tek tánimen ǵana adam bolmaıdy. Ol – tórkini Jaratýshy Alladan bastaý alatyn aqyl-oıy, sanasy men tegi, tórkini topyraq sanalatyn táni ekeýi birikkende ǵana ózindik adam atty bolmysqa aınalady. Baıqasaq, adam – materıaldyq, zattyq, tánı dúnıe men rýhı bolmys Alla arasyndaǵy ózgeshe jaratylys. Iаǵnı adam – eki jaqty qospa bolmys. Ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyn­da­rynyń kózqarastary týraly» traktatynda «...álgi basqa bolmys eki nár­seden qu­ral­maq» degeni osy qospa adam ja­ra­tylysyn meńzep turǵandaı. Alladan ózge barsha jaratylystardy «Odan (Birinshi Tulǵadan, Alladan) ózgeshe etetin nárse onyń (ózge jaratylystardyń) óz bolmysy bolar edi». Demek jany joq materıaldyq deneler men jany bar tán ıeleriniń (ósim­dik­ter men janýarlar) «óz bolmystary» – materııadan turatyndyǵy jáne bulardyń bar bolmysy – osy materııasy men táni ǵana, ıaǵnı bular – birjaqty materıaldyq ja­ratylystar. Al adamnyń bolmysy bó­lek­teý ári bıikteý, sebebi adamda tórkin-tegi Alladan bastaý alatyn rýhanı bolmys bar. Mine, osy rýhanı bolmysymyz biz­der­di Allamen baılanystyratyn kópir ispetti. Osy oraıda ál-Fara­bı bylaı dep jazady: «Sonda álgi bas­qa bolmys eki nárseden quralmaq: bular­dyń biri – onyń ózine ǵana tán, al ekin­shisi – Birinshi Tulǵa ekeýiniń or­taq nársesi». Ǵulama oıshyl jasaǵan bul tu­jyrym men túıinniń mán, mańyzy aıryq­sha zor. Budan shyǵatyn aqıqat – Alla men adam bolmysynda ekeýine ortaq bolatyn nárse bar, ol – rýh, aqyl men oılaýshy jan. Buryn-sońǵy oıshyl danalardyń adam­da­ǵy asyl bolmysty rýh, aqyl-oı, qaıy­rym­dylyqpen baılanystyrýy tegin emes. Al rýh, aqyl-oı, qaıyrymdylyqtyń bas­ta­ýy men tórkini – Jaratýshy Alla. Qara­pa­ıym halyq uǵy­myn­daǵy Alla, Qudaıdyń – Jaratýshy, Jaryl­qaýshy atanýynda ǵajap syr bar. Alla – ǵalam men adamnan turatyn Bar­lyq­tyń Iesi, Barlyqtaǵy bar nárseniń bárin de jaratýshy – bir Alla. Al jaratý – ıgilikti, izgilikti is, jaqsylyq pen qaıy­rym­dylyq. Kerisinshe buzý men búldirý, qıratý – qııanat, jamandyq. Al Allaǵa qatysty aıtylatyn jaryl­qaý­shy­lyq – Onyń joqtan bar etip jarat­qan­da­ry­nyń qamyn taǵy da jasaı túsken qaıy­rym­dylyq pen izgilik. Adam da Allada bar osyn­daı ıgilikti, iz­gi­lik­ti isterdi hal-qade­rin­she jasaı alýymen qadirli, qasıetti, abyroıly, adam­ger­shi­likti bolmaq. Adamdy artyq, asyl, bıik etetin adamgershiliktiń Alladan bastaý alatyn osyndaı tórkin-tegi bar. Abaı da ál-Farabı negizdep túıin­de­gen irgeli de absolıýtti aqıqatty óziniń otyz segizinshi qarasóziniń basty ózegi etip alǵan. Iаǵnı bul qarasózinde Abaı Alladan bastaý alatyn adamgershilik pen jáýanmártlikti aqıqat tórkininen tartyp tanytqan: «Endi bizdiń bastaǵy taǵrıf (taný) boıynsha qudaı taǵala ǵylymdy, raqymdy, ǵadalátti qu­diretti edi. Sen de bul ǵylym, raqym, ǵa­da­lát úsh sıpatbirlán sıpat­tanbaq: ıjtı­ha­diń (talap) shart ettiń, musylman boldyń hám tolyq ınsanııatyń (adamgershilik) bar bolady. Belgili jáýan­mártlik úsh haslat (sıpat) birlán bolar degen sıddyq (shyn­dyq), kárám (izgilik), ǵaqyl (danalyq) – bul úshindán sıddyq ǵadalát bolar. Kárám sha­fa­ǵat bolar, ǵaqyl maǵlum dúr, ǵylym­nyń bir aty ekendigi, bular ár adamnyń boıynda Alla tabaraqa ýataǵala táhmın (shamamen) bar qylyp jaratqan». Abaıdyń «...bar qylyp jaratqan» degeninen ál-Farabı jazǵan «Birinshi Tulǵa ekeýiniń ortaq nársesi» degen ózekti oıdy uǵamyz. Alla men adam bolmystaryndaǵy ortaq nár­seniń baryn Abaı otyz segizinshi qara­só­ziniń ár-ár tusynda bekitip aıta túsedi: «Alla taǵalaǵa uqsaı alam ba dep, nadan­dyq­birlán ol sózden jıirkenbe, uqsamaq – dál birdeılik daǵýasybirlán emes, sonyń sońynda bolmaq. Anyń úshin Alla taǵalanyń sıpattary: Haıat (tirshilik, tiri bolý), Ǵy­lym, Qudiret (kúsh), Basar (kórý, kórýshi), Sámig (estý, estýshi), Irada (tileý, qa­laý), Ká­lam (sózder), Tákın (boldyrý). Bul segizinen Alla taǵaladaǵydaı kámá­lat­ǵa­zamat (jetilý, tolysý) birlán bolmasa da, pendesinde de ár birinen óz halinshe bar qylyp jaratypty». Munda da ál-Farabı túıindegen «ortaq nárseniń» Abaı tarapynan adamgershilikti meńzegen maz­mu­ny­men aı­tylatynyn baıqaımyz. Abaı – óte suń­ǵy­la oıshyl, hakim aqyn. Ol asyl aqıqattyń kóp­shilik baıqaı bermeıtin názik qyrlaryn sonshalyq dáldikpen jetkizedi. Mysaly, Alladaǵy sıpattardyń ulyq, kemel, zor, al adamdaǵy sol attas sıpattardyń tıtteı, zá­redeı (kishkentaı) ekenin táptish­tep tanytýy osyny baıqatady. Jáne Alla men adamd­aǵy ortaq sıpattardyń ózindik erek­she­ligi men Allanyń aıryqsha, biregeı bolmys, al adamnyń eki bastaýdan tura­ty­nyn tanytýy tipti tamasha. Aqyn jazǵan myna oıdy muqııat oqyp kóreıik: «...bir ǵana qudiret pendede bolǵan qýat: qudiret – ǵylym, aqyldan basqa bolatuǵyn edi, Alla taǵalada bolǵan qudiret – ǵylym hám raqymet». Ál-Farabı jan-jaqty tanytýǵa tyrysqan Birinshi Tulǵa, Alla men basqa bolmysqa (adamǵa) ortaq nárseniń parqy qarapaıym jáne bólinbeıtin nárse. Al basqa bolmysqa (adamǵa) ǵana tán nárseniń parqy bólingish bolady jáne kúrdeli de qaıshy­lyq­ty keledi. Alla bir ǵana rýhı bolmystan turar bolsa, basqa bolmys sanalatyn adam rýhanı bolmysymen birge tán, dene, materııanyń da ıesi. Iаǵnı adam – Alladan bastaý alatyn rýh, aqyl-oı, adam­­gershilik pen tán, dene, materııanyń da qos­pasy. Abaı jazǵandaı, Alladaǵy qu­di­ret – «pendede bolǵan qýat» – tek kúsh-qaırat qana jáne bular adam bolmysynda «ǵylym, aqyldan basqa bolady». Al «Alla taǵalada bolǵan qudiret – ǵylym hám raqymet». Bulaı bolatyn sebebi – Birinshi Tulǵa, Alla – tegi jaǵynan jalǵyz, bir ǵana rýhı bolmys. Al basqa bolmys sanalatyn adam – Alladan bastaý alatyn rýhanı bolmys pen mate­rııa­nyń qospasy. Soǵan sáıkes adamdaǵy kúsh-qýat, qaırat – tán men ondaǵy bulshyq etter­den týyndasa, ǵylym, aqyly – Alla bergen rýhanı bolmysynan bastaý alady. Al Alladaǵy ǵylym, qudiret sıpattary Onyń bir ǵana rýhı bolmysynan shyǵady. Abaı­dyń Alladaǵy ǵylym, qudiret sıpattaryn biriktirip jiberip, olardy bir ǵana aqyl dep tanyp jáne Túp ıedegi bir ǵana qudiretti – ǵylym hám raqy­met deýiniń osyndaı syry bar. Jáne naǵyz, anyq adam­ger­shilik ilimi sanalatyn jáýan­márt­likti Abaı tán, dene men odan shyǵatyn kúsh-qýat, qaıratqa qa­tys­syz tek aqyl men jú­rek­ten bastaý alatyn aqyl, raqym, ádi­let úsh qasıetimen qa­lyp­tastyrǵan. Osy­ǵan sáıkes Abaı adam­ger­shilik qalyp pen qa­sıet­ti – Qudaı joly dep tanytady: «Endi bi­lińiz­der, perzentter! Qudaı taǵa­la­nyń joly degen jol nıhaıatsyz (ólsheý­siz) bolady. Onyń nıhaıatyna eshkim jet­peı­di. Biraq sol jolǵa júrýdi ózine shart qy­lyp kim qadam basty, ol taza musylman, to­lyq adam delinedi. Dúnıede túpki maq­sa­tyń óz paıdańa bolsa, óziń nıhaıat­ly­syń, ol jol qudaıdyń joly emes. Ǵalamnan jıylsyn, maǵan quıylsyn, otyrǵan ornyma aǵyp kele bersin degen ol ne degen ynsap? Ne túrli bolsa da, ıa dúnıeń­nen, ıa aqylyńnan, ıa ma­lyńnan ǵadalát, shapaǵat sekildi bireý­ler­ge jaqsy­lyq tıgiz­bek maqsatyń bolsa, ol jol – qudanyń joly». Sóıtip adam­ger­shi­lik – adamshylyq, adam­dyq bolmysqa jetkizetin forma men qasıet. Al táni men denesi – forma, adam­shylyq qasıeti arqyly bolmysqa aınalatyn adamnyń alǵashqy, bastapqy materııasy ǵana, ári ketkende «ishsem, jesem, uıyqtasam» deıtin janýar­lyq jaratylysy ǵana. Adam­zat óz abyroıyn arttyratyn kemel­di­lik­ke Allada bar «ortaq nársesi» – aqyly, ǵyly­my, izgiligin je­tildirip júrip jetedi. Al aqyl men izgi­lik­ti buryn-sońǵy danalar adam­­ger­shi­lik dep bilgen. Abaıdaǵy aqyl men jú­rek­ten bastaý alatyn adam­ger­shi­lik qa­sıet­ter Arıs­totel, ál-Farabı­ler­diń tanymynda osy qalpymen ıntel­lek­týal­dyq, oıshyl­dyq jáne etı­ka­lyq, adamger­shi­lik qaıy­rym­­dylyqtar tú­rin­de tanytylǵan. Abaı jyrlap jasaǵan, qalyptastyrǵan adam­ger­shilik ilimniń osyndaı mán-mazmuny men tórkin-tegi bar.

Maqsat ÁLIPHAN,

M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ«Abaıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty