Shekara qyzmetiniń tıimdiligi artady

Shekara qyzmetiniń tıimdiligi artady

Otyrys barysynda se­na­torlar «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń memlekettik shekarasyn kúzetý jáne ulttyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldady.

Zań jobasyna qatysty pikir bildirgen Máýlen Áshimbaevtyń aıtýynsha, memlekettik shekara – ulttyq qaýipsizdigimiz ben eldigimizdiń kepili. Bul zań ulttyq qaýipsizdik organdarynyń basqarý qyzmetin ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq ınfraqurylymdy damytý jáne arnaıy tehnıkalardy qoldaný arqyly memlekettik shekarany kúzetý men qorǵaý júıesin je­til­dirýge jol ashady.

«Zańda mańyzdy normalar qa­rastyryldy. Olar Prezıden­timizdiń memlekettik shekaranyń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrýǵa arnalǵan. Qazirgi tańda álemde túrli syn-qaterlerdiń týyndap jatqanyn kórip otyrmyz. Sondyqtan shekarany ýaqyt talabyna saı kúzetýdiń jáne qorǵaýdyń myqty júıesin qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Osy oraıda búgin qabyldanǵan zań ulttyq qaýipsizdik organdary men shekara qyzmetiniń tıimdiligin art­tyrýǵa, shekaramyzdyń berik­tigin qamtamasyz etýge qyzmet etedi dep senemiz», dedi Senat Tóraǵasy.

Atalǵan zań jobasy jóninde Senat depýtaty Nurjan Nursı­pa­tov baıandama jasady. Onyń aı­týynsha, qujat ulttyq qaýip­sizdik jáne memlekettik shekara­ny qorǵaý salasyndaǵy zańna­many odan ári jetildirýge baǵyt­talǵan.

«Ulttyq qaýipsizdik komı­te­tiniń jalpy júıesine qosý, birik­tirý arqyly Shekara qyzme­tiniń basqarý modeli ońtaı­lan­dyryldy. Áskerı basqarý organdary qurylymyn qalyptastyrý qaǵıdaty ózgeredi. Buryn ol áskerı prınsıpte negizdelse, endi ákimshilik-aýmaqtyq jaǵdaıdy da qarastyrady.

Memlekettik shekarany qorǵaý men kúzetýdiń tıimdi júıe­sin qu­rý óte mańyzdy. Sonymen qatar bul barǵan saıyn keshendi sıpat­qa ıe bo­lyp otyrǵan syn-qater­ler men qa­ýipterge is-qımyl ja­saý qajet­tiginen týyndap otyr. Memlekettik shekarany qor­ǵaý organdary aralas prınsıp bo­ıynsha jasaqtalady. Quramy ás­kerı qyzmetshilerdi de, qyzmet­ker­lerdi de qamtıdy. Osylardy es­ke­re otyryp, olardy bir sanattan ekinshi sanatqa ótkizý quqy­ǵy qarastyrylǵan», dedi N.Nur­sı­patov.

Sonymen qatar senatorlar «Ke­me qatynasy týraly keli­sim­di ratıfıkasııalaý týraly» zań qabyldady. Senat Tór­aǵasy bul qujattyń Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa mú­she mem­leketterdiń baılanysyn ny­ǵaıtýǵa, kólik ınfraqu­ry­lymyn damytýǵa jáne taýar aına­lymyn arttyrýǵa septigin tıgizetinin atap ótti.

«Qazaqstandyq flottyń ashyq teńizderge shyǵýy úshin osy kelisim men zańnyń strategııalyq mańyzy bar. Bul qujat aldaǵy ýaqytta Reseıdiń ishki sý joldary arqyly Qara jáne Jerorta teńizderindegi porttarǵa deıin tasymaldanatyn júk kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Sol arqyly el ekonomıkasynyń órkendeýine yqpal etedi», dedi Máýlen Áshimbaev.

Zań jobasyn depýtattarǵa In­dýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Berik Qama­lıev túsindirip berdi. Kelisimniń negizgi erejeleri ishki sý joldary boıynsha kemelerdiń tranzıttik ótýine ruqsat berý tártibin jeńil­detýge baǵyttalǵan.

Vıse-mınıstrdiń sózine súıensek, jańa kelisimge sáıkes tranzıttik ótýge arnalǵan óti­nimdi qaraý merzimi 10 kún bolyp  bel­gilendi. Al oǵan ruqsatty Reseı úkimeti emes, Reseıdiń Kólik mınıstrligi bermek.

«Reseıdiń ishki sý joldary arqyly tek qazaqstandyq kom­panııalardyń jeńildetilgen tártippen ótý múmkindigi bar. Eýrazııalyq odaqqa múshe emes Kaspıı mańy elderi Kaspıı porttarynan Qara teńiz porttaryna júk tasymaldaý úshin qazaqstandyq tasymaldaýshylardy tartýǵa daıyn. Aqtaý jáne Quryq porttarynyń Trans­kaspıı halyqaralyq kólik mar­shrýty boıynsha múmkindigi artady. Kelisimdi qabyldaý arqyly Reseıdiń ishki sý joldarymen tranzıttik tasymal kólemin 2025 jyl­ǵa qaraı shamamen 250-300 myń tonnaǵa arttyrý kózdelip otyr», dedi B.Qamalıev.

Sondaı-aq kelisim aıasynda eki­jaqty tasymaldardy habar­lama tártibine aýystyrý qaras­tyrylǵan. Jyl saıyn 1 sáýirge deıin ýákiletti organdar ekijaqty tasymaldardy júzege asyratyn kemelerdiń aldyn ala tizimderin kelisedi. Qajet jaǵdaıda bul tizimge ózgeris engizý múmkindigi qaralǵan.

«Bul rette Kelisim qabyl­dan­ǵannan keıin qazaqstandyq tasymaldaýshylar Ertis basseıni sheginde ǵana emes, Ob ózenine deıin júk tası alady. Budan bólek, Atyraý, Astrahan, Volgo­grad porttary arasyndaǵy eki­jaqty tasymaldardy jańartý máselesi pysyqtalyp jatyr. 2025 jylǵa qaraı ózen tasymaldarynyń kólemin 1,5 mln tonnaǵa deıin jetkizý boljanyp otyr. 

Kelisimge sáıkes, taraptar porttar qyzmetterine teń jaǵ­daı­lar jasaıdy, sondaı-aq keme jáne ekıpaj músheleriniń qujattaryn ózara tanıdy. Bul baqylaýshy or­­gan­dardyń kemelerdi qarap-tek­­serý rásimderin jeńildetýge múm­kindik beredi», dedi B.Qa­malıev.

Budan bólek, otyrysta de­pý­­tat­­tar «Qazaqstan Respýb­lı­ka­­synyń Úkimeti men Bela­rýs Res­pýblıkasynyń Úki­meti arasyn­daǵy kóshi-qon sala­syn­daǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qabyldady. Osy kelisim aıasynda memleketter azamattardyń kóshi-qony, kóshi-qon zańnamasynyń buzylýy jáne zańsyz kóshi-qon jolda­ry týraly aqparattardy, son­daı-aq elderdiń biriniń aýma­ǵynda turýǵa negizdemesi bar tulǵa­lar­dyń quqyqtyq mártebesi jónin­degi málimetterdi almasýǵa múmkindik alady.

Osy másele jóninde baıandama jasaǵan Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev qujattyń azamattyq týraly aqparat almasýǵa, zań­syz kóshi-qonmen kúresýge múm­kindik beretinine toqtaldy. Atap óterligi, Kelisimge 2019 jyl­y 25 qazanda Nur-Sultan qala­synda qol qoıyldy.

«Statıstıka men aqparat alma­sýǵa múmkindik bar. Azamat­tar týraly jeke aqparat alýǵa bolady. Eki el úkimetteri tájirıbe almasyp, bir-birine praktıkalyq kómek kórsetedi. Qazaqstan men Belarýs azamattarynyń quqyq­tyq mártebesi anyqtalady. Kóshi-qon salasyndaǵy qylmystarmen kúresip, zańsyz kanaldardy joıýǵa bolady», dedi mınıstr.

Oblystar qarajatyn qaıta qaraý qajet

Otyrys kezinde senatorlar tıisti memlekettik organdarǵa birqatar depýtattyq saýal jol­dady. Senator Álı Bektaev Túr­kistan qalasynyń ınfra­qu­rylymyn damytý boıynsha birqatar máselege qatysty Úkimet basshysy Asqar Mamınge depýtattyq saýal joldady.

«Túrkistan qalasynda salynyp jatqan kórkem ǵıma­rat­­tardyń kópshiligin aýyz sýmen, káriz júıesimen, elektr jeli­­le­rimen, jylý júıelerimen qam­ta­masyz etý sheshilmegen. Qala kó­­sheleriniń ırrıgasııalyq júıe­­leri men ınjenerlik-ınfra­qu­­ry­lymdaryna qarjy jetkilikti deńgeıde qaral­maǵan. Infraqu­rylymy sheshil­megen ǵımarat­tarǵa, turǵyn úılerge turǵyn­dardy qalaı orna­las­tyrýǵa bolady, sol ǵıma­rattardyń jumys isteýi múmkin be? Erteń ınfra­qu­rylymdardy qaıta júrgizgen ýaqytta salyn­ǵan joldar men kósheler qaıta bu­zylmaı ma?» degen saýal tastady depýtat.

Ol qalany abattandyrý ju­mys­taryn da qurylys jobala­rymen bir mezgilde júrgi­zýdi usyndy. Sondyqtan 2021-2023 jyl­darǵa arnalǵan Respýb­lıka­lyq bıýdjetti qaraý barysynda «Turkistan» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń ınfraqurylymyn qalyptastyrý qajet ekenin jetkizdi. Sondaı-aq kópqabatty turǵyn úılerdi sýmen qamtamasyz etý men káriz júıelerine, elektr qýatymen qamtamasyz etý úshin qosalqy stansııa salýǵa, turǵyn úılerdi jylýmen qamtamasyz etýge shaqyrdy. Depýtat jańadan salynyp jatqan qala aýmaǵyn abattandyrýǵa, qaladaǵy jańa turǵyn úı alabyna ınjenerlik ınfraqurylymdardy júrgizýge, «Áziret Sultan» qoryq-mura­jaıynyń aınalasyn abattan­dyrýǵa qarajat bólýdi surady.

Depýtat Ábdáli Nuralıev Jam­byl oblysy turǵyndarynyń turmystyq tabysyn jaqsartý jobasyn respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý týraly Premer-Mınıstr A.Mamınniń atyna depýtattyq saýal joldady. Senator óziniń saýalynda aýyldyq aýmaqtar kez kelgen memlekettiń mańyzdy resýrsy ekenin aıta kelip, agroónerkásip kesheniniń básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda 2021 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlama júzege asyp jatqanyna toqtaldy.

«Búgingi kúni jergilikti atqa­­rýshy organdardyń tarapy­nan atqarylǵan qajyrly izdenis pen uıym­das­tyrýshylyq ju­mys­­tar­dyń ná­tıjesinde aý­qym­­dy is-shara­lar júzege asy­ryl­ǵan. О́kinishke qaraı, belgili se­bep­­termen jobany qarjy­lan­dyrý 2020 jyly toqtap qalǵan. Búgingi tańda jobanyń ekinshi kezeńin iske asyrý josparlanyp otyr. Qanatqaqty jobanyń ekinshi kezeńin odan ári iske asyrý úshin qosymsha 20 aýyldyq okrýg irik­telip alynǵan. 3 631 joba­ǵa qajetti qarajat –11,5 mlrd teń­ge», dedi senator Ábdáli Nura­lıev.

Depýtat jobany odan ári jal­ǵastyrý jáne «2021-2023 jyl­darǵa arnalǵan respýb­lı­kalyq bıýdjet týraly» zań jobasy­na túzetý engizý úshin tıisti mem­le­kettik organdarǵa tapsyrma berýdi surady. Senator saýalyna árip­testeri depýtattar Muhtar Juma­ǵazıev, Dúısenǵazy Mýsın, Qaı­rat Qojamjarov jáne Edil Mamyt­bekov qol qoıǵan.

Senator Andreı Lýkın óziniń depýtattyq saýalynda elimizdegi úsh myńnan astam jumysshy jalaqy ala almaı otyrǵanyna alańdaýshylyq bildirdi. Jumys berýshilerdiń qaryzy búgingi tańda 1 mıllıard 77 mıllıon teńgege jetken kórinedi.

Depýtat elimizdegi 50 kásip­orynda eńbek etip júrgen ju­mys­shylardyń tólenbegen jala­qy­synyń jalpy somasy 530 mıl­lıon teńgeden asyp ketkenin aıtty. Sondaı-aq 190 qyzmetker jumys isteıtin 16 kásiporynnyń qaryzy 115 mln teńgeni qurap otyr, ony bolashaqta da tóleý múmkin emes kórinedi.

«Áleýmettik shıelenister men eńbek qaqtyǵystarynyń qaýpin baqylaý múmkindigin qarastyrý, ár kásiporyn úshin áleýmettik turaqtylyq ındeksin anyqtaý, olardy sheshýdiń naqty sharalaryn ázirleýmen ár problemaly kásiporynnyń jaǵdaıyn baǵalaý jáne jumys istep turǵan qala quraýshy ári iri kásiporyndarǵa aıryqsha kóńil bólý kerek. Olardyń jaǵdaıy aımaqtardaǵy saıası-áleýmettik ahýalǵa áser etedi», dedi Andreı Lýkın.

Andreı Lýkın jumys­shy­lardyń jumyspen qamtylýyn baqylaý úshin, sondaı-aq jalaqy boıynsha bereshektiń ósýine jol bermeý úshin eńbek kelisimshart­taryn esepke alýdyń biryńǵaı júıesin qoldanýdy usynady.

Bilim salasynyń kemshiligi kóp

Senator Aqylbek Kúrishbaev Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda otandyq joǵary oqý oryndarynyń jumysyndaǵy túıtkilderge toqtalyp ótti.  Depýtat ýnıversıtetterdiń bas­qarý júıesine engizilgen refor­ma­lardan ózge ǵylymı áleýetiniń, bilim berý baǵdarlamalary men ınfraqurylymynyń sapasyna erekshe mán berý kerektigine nazar aýdardy.

A.Kúrishbaev sheteldiń jetek­shi ýnıversıtetterindegi táji­rıbeni mysalǵa keltirip, elimiz­degi JOO stýdentterine irgeli ǵy­lymdar boıynsha tıisti deń­geıde zamanaýı bilim bere almaı otyrǵanyn jetkizdi. Sony­men qatar bizde alynǵan teorııa­lyq bilimge is júzinde mashyq­taný úshin tájirıbelik bazalar joq­tyń qasy ekenin atap ótti. She­teldik aldyńǵy qatarly ýnıver­sıtetterdiń tájirıbesin paıdalana otyryp, elimizdegi bilim berý oshaqtaryn ǵylymı-zertteý oqý orny retinde aıqyndaý ǵylymı jobalardyń nátıjeli bolýyna ári tájirıbe jınaqtaýda tıimdilikke yqpal etedi. 

Senator jalpy ýnıversı­tet­terdegi basqarý júıesine reforma qajet ekenin atap ótti. Arnaıy ǵylymı keńestiń alqaly quramyn taǵaıyndaý jáne onyń fýnksııalaryn zańmen bekitý qajettigi, al rektorlardy sol Ǵylymı keńeste saılaý týraly usynys aıtyldy.

Búginde Reseı, Germanııa se­kildi memleketterdiń joǵary oqý oryndarynyń basym bóligi zertteý baǵytyndaǵy ýnıversıtetter retinde jumys isteıdi. Senator dál osy júıeni elimizde de engizý jastardyń ǵylymǵa yqylasyn art­tyryp, sapaly mamandardy daıar­laýǵa jol ashatynyna senimdi.

Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­liginiń málimetine sáıkes 2019 jyly mamandardy daıarlaý úshin mem­lekettik grantta oqyǵan ýnıversıtet túlekteriniń tek
40-74%-y jumysqa ornalasqan. Túlek­ter­diń óz mamandyǵyna  saı jumys­qa ornalasqany týraly naqty aq­parat ta joq.

«Eger jaǵdaı ózgermese, biz jyl saıyn bıýdjet qarjysynyń kem degende 10 mlrd teńgesin tıim­siz jumsap otyramyz. Bul dáıek­­ter elimizdiń joǵary bilim sa­la­­syndaǵy eleýli kemshilikter­diń betin ashyp otyr», dedi senator.

Úkimet basshysynyń atyna de­pýtattyq saýal joldaǵan Álim­jan Qurtaev Túrkistan qalasyn­daǵy Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetin jabdyqtaýǵa jáne Qajymuqan Muńaıt­pasovtyń 150 jyldyǵyna arnal­ǵan memorıaldy keshen qury­lysyna qajetti qarajat bólý máselesin sóz etti.

Jańa oqý jylynan bastap stýdent qabyldaǵan Túrkistan qalasyndaǵy Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıver­sı­tetiniń ǵımarattary qańyrap bos tur. О́ıtkeni oqý ornyn jab­dyq­taýǵa qajetti qarajat áli bólinbegen.

Depýtat Túrkistan qalasynyń otandyq týrızm salasyndaǵy róline nazar aýdaryp, osy baǵyt­ta maman daıarlaıtyn bilim orda­synyń mańyzy zor ekenin aıtty. Alaıda Elbasynyń bastamasymen jáne Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ashylǵan ýnıversıtet ǵımarattarynyń áli kúnge deıin jabdyqtalmaǵanyna qynjylys bildirdi.

«Ázirge bul daý-damaıdan pandemııa qutqaryp tur deýge bolady. Sebebi stýdentter indetke baılanysty qashyqtan bilim alyp jatyr. Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstrligi dástúrli bilim alýǵa kóshý máselesin qozǵap jatqany belgili. Mundaı jaǵdaıda bul ýnıversıtettiń stýdentteri ne isteıdi?», dedi senator.

Depýtattyń aıtýynsha, Túr­kistan oblysynyń ákimdigi oqý ornyna arnaıy 4 ǵımarat bólgen. Onyń ekeýi jańa bolsa, ekeýi jóndeýden ótkizilgen burynǵy nysan. Sondaı-aq qazirgi tańda atalǵan bilim ordasynda 588 stýdent 6 baǵyt boıynsha bilim alyp jatyr. Osy máseleni ońtaıly sheshý úshin senator tıisti qarajat bólýdi surady.

«Qazir Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıteti tolyq jumys istep turǵan joq. Oqý úderisi birinshi kýrsta ǵana júrgizilip jatyr. Sony eskere otyryp, 4 negizgi ǵımarattyń bireýin jabdyqtaýǵa qajetti 577 mıl­lıon teńgeni 2021 jyldyń bıýd­jetinde qarastyrýdy suraı­myz», dedi Álimjan Qurtaev.

Sonymen qatar depýtattyq saýalda qazaqtyń dańqty palýany Qajymuqan Muńaıtpasulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna oraı salynýǵa tıis memorıaldyq keshen qurylysyna da qarjy bó­linbegeni aıtyldy. Saýalǵa Álimjan Qurtaevpen birge senator Álı Bektaev qol qoıǵan.

Baqytjan Jumaǵulov óz saýalynda oqýlyqtardyń sapasyn arttyrý máselesine toqtaldy. Senatordyń sózine sensek, keıingi jyl­dary oqýlyqtar sapasy múl­dem tómendep ketken.

«Oqýlyqtar týraly syn buryn da aıtylatyn. Biraq 2016 jyldan búgingi kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan mundaı syn buryn-sońdy bolǵan emes. Nege? О́ıtkeni bilim berý júıesi Kembrıdj modeline kóshe otyryp, ony praktıka júzinde saraptamadan ótkizbedi. Oqýlyqtar asyǵys, ústirt jazyldy, jyl saıyn úsh synyp osy júıege kóshirildi. Avtorlar men sarapshylardyń jetkilikti deńgeıde daıyndyǵy men aıtarlyqtaı tájirıbesi bolmady. Ári oqý pánderi qalyptasqan modelge sáıkes kelmedi», dedi senator.

Depýtattyq saýalda oqýlyq­tardyń qurylymy men mazmuny tereń ózgeristerge ushyraǵany aıtylǵan. Búginde oqýlyq mátin­deri, grammatıkalyq qateler, ıllıýstrasııalar jáne taǵy basqa máseleler jurtshylyq tarapynan synǵa ushyrap keledi.

Senator saraptama júrgizý rásimderi men tetikterin jetil­dirýdi, oqýlyq basylymdary sarap­shylaryn jańa deńgeıge kóterýdi usyndy. Olardyń bilik­tiligin arttyrý ádistemesin ázirleý, qajetti quzyretin jáne olar­dyń jaýapkershilik dárejesin aıqyn­daý kerek. Oqýlyq avtorla­rynyń ózderine degen kózqarasyn da ózgertý qajet. Baspalardyń bar­lyǵy derlik oqýlyqtar jazýǵa joǵary oqý oryndarynyń ǵalym­daryn, mektep muǵalimderi men ádis­kerlerdi tartady. Barlyq tar­tylǵan avtorlardyń negizgi jumysy bar, olar úshin shyǵar­ma­shylyq demalystar joq. Senator ter­mınologııa máselesine de toq­taldy.

«Lıngvısterdiń ózi keıbir ǵylymı termınderdi paıdalanýda bir pikirge kele almaıdy. Avtorlar termınderdi ár sát­te ártúrli paıdalanyp, shatas­tyrý­ǵa jol beredi. Oqý ádebıe­tine qa­tysty termınderdi beki­tý úshin aýqymdy jumystar júr­gizý qa­jet», dedi Baqytjan Juma­ǵulov.