Memleket tarıhyn dańqty tulǵalar arqyly taný, ıakı tarazylaý múmkindigi táýelsizdik jemisteriniń biri ekeni ras. Naqtyraq aıtqanda, tarıhı turǵydan damýǵa halyqtyń bolmysy men bitimi negiz bolady. Jeke tulǵanyń ózi sol qarapaıym kópshiliktiń arasynan shyǵady. «Azattyqtyń arhıtektory» atanǵan Elbasyǵa Qazaq eliniń keregesin keńeıtip, bolashaǵyn baıandy etý jáne memlekettik ári qaraı damytý ońaıǵa soqpaǵany kózi qaraqty qaýymǵa belgili. Sebebi azattyqtyń baıandy bolýy men keleshektiń kemeldenýin qamtamasyz etý jolyndaǵy artylar júkti abyroımen kóterý, halyq senimin aqtaý, táýelsizdikti tuǵyrly etý, Qazaqstandy álemdik qaýymdastyqtaǵy kóshbasshy eldermen terezesin teńestirý kóregen sheshimder qabyldaýdy qajet etti.
Elbasy el tizginin qolǵa alǵan sátten bastap halyqaralyq jáne ultaralyq máseleler shıelenisiniń sheshýin asyǵystyqqa salmaı, ýaqyt talabyna, qazaqstandyq joldyń ereksheligine úılestire otyryp sheshýde daralyǵymen birden álem nazaryn aýdardy. 30 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde ǵasyrǵa tatıtyn ister eńserildi. Aýqymdy jumystar júıelendi. Baıtaǵymyzdyń shekarasyn shegendep, álemdik qaýymdastyqty moıyndattyq.
Jelmaıasyna minip, Jeruıyǵyn izdegen Asan qaıǵynyń ıdeıasy halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy ańsaǵan armanyna ulasty. Babalar amanatyn júzege asyrýdy murat etken Elbasy «Máńgilik el» ulttyq ıdeıasyn jarııalady. Bul bastama búgingi jahandaný dáýirinde ultymyzdyń bolashaǵyna qatysty uly baǵdar retinde elimizdiń rýhyn kóterýge sony serpin berdi. «Máńgilik el» ıdeıasy – baǵzydan kele jatqan bolmysymyzdyń, ózindik bitimimizdiń zamanǵa saı qaıta jańǵyrýynyń, qýatty el bolyp qalyptasýymyzdyń kepili. Elbasymyz atap ótkendeı, bizdiń ortaq múddemiz – turaqty, birtutas jáne órkendegen Qazaqstan qurý hám Máńgilik el bolý.
Azattyq bizdiń myńjyldyqtarǵa sozylyp, ǵasyrlarǵa ulasqan asyl armanymyz edi. Egemendiktiń bastapqy jyldarynda Elbasy: «Kúshimiz – jaýapkershilikte. Erkindigimiz – kelisimde. Abyroıymyz – ıgilikte. Birligimiz – áralýandyqta. Qaýipsizdigimiz – ashyqtyqta. Táýelsizdigimiz – seriktestikte. Bolashaǵymyz – búginde» dep aıtqan bolatyn. Sol ýaqytta Nursultan Nazarbaev halqymyzdyń ózindik dúnıetanymynyń túpki mánin tap basyp, onyń eń asyl qasıetterine júgindi. Búginde bul qundylyqtar bizdiń basty baǵdarymyz, alǵa súıreıtin shamshyraǵymyz ispettes.
Tereń bilim – táýelsizdigimizdiń tiregi
«Bul zaman – bilekke senetin emes, bilimge senetin zaman. Zamanaýı álemde eldiń qýaty eń aldymen bilim men ǵylymda bolatyn ýaqytqa keldik. Tereń bilim – táýelsizdigimizdiń tiregi, aqyl-oı – azattyǵymyzdyń aldaspany» dep paıymdy oı aıtqan Elbasy táýelsizdik jyldarynda bilim berý salasyna udaıy nazar aýdaryp keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda bilim berýdiń sapasyn jańa deńgeıge kóterý talabyn basty maqsat etip qoıyp, búginde bilim adamı kapıtaldy arttyrýdyń alǵysharty ekenine basymdyq berdi.
Rasynda da ǵylym men tehnıkalyq progress kún ótken saıyn álemge ózindik jańashyldyǵymen, ınnovasııalyq jańa jobalarymen, zamanaýı tehnologııalyq ózgeristerdi alyp kelýimen erekshelenýde. Kez kelgen tehnologııalyq ózgeris qaı memlekettiń bolmasyn ekonomıkalyq damýynda belgili bir deńgeıde serpilis alyp keleri sózsiz. Al ǵylymı jańashyldyqqa ilese almaǵan memleket ekonomıkalyq damýynda qandaı da bir qıynshylyqtarǵa tap bolatynyn álemdik tájirıbe jıi kórsetýde.
Memleketimizdiń ǵylymı jańashyldyqqa umtylýyna serpin berer kúsh – jastarymyz. Sanasy sergek, jańa tehnologııalardy meńgergen óskeleń urpaq Qazaqstannyń básekege qabiletti elderiniń sapyna qosýǵa úles qosatynyna senimdimiz. Bul oraıda jastardy jaqsylyq pen izgilikke, bilimdilik pen bilgirlikke tárbıeleıtin pedagog eńbeginiń mańyzy aýqymdy.
Tuńǵysh Prezıdentimiz negizin qalap, bolashaq maqsaty men muratyn nyqtap bergen Táýelsiz memleketimizdiń strategııalyq josparlaryn júzege asyrýda, elimizdiń odan arǵy áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı damýyn jalǵastyrýda ustaz qaýymy atqarar mindet pen paryz orasan zor.
Elbasy: «Qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi básekelik qabiletin arttyrsa ǵana tabysqa jetýge múmkindik alady», dep atap ótip, álem elderiniń aldyńǵy sapynda júrý úshin básekege qabilettiliktiń birinshi kezektegi másele bolatynyn aıtty. Al básekege qabilettilikti qalyptastyryp, ony udaıy arttyryp otyrý úshin bilimniń atqaratyn róli aıryqsha zor ekeni belgili. Osy oraıda otandyq joǵary oqý oryndary tek bilim berýmen ǵana shektelmeı, olar – bilim men ǵylymdy ilgeriletýde negizgi lokomotıv rólin atqarýy tıis.
Búgingi jastar bolashaqtyń kilti sapaly bilim men ǵylym ekenin aıqyn túsinip keledi. О́rkenıet kóshine bet burǵan qyrýar istiń altyn arqaýy bolyp esepteletin ǵylymı-tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq progrestiń negizgi qozǵaýshy kúshi – bilim. Bilim bar jerde damý, jetilý, kemeldený úrdisi bir sátke de tolastamaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Álem jahandaný, ınnovasııalar men tehnologııalardyń jedel damý dáýirine aıaq basty. «Bilim ekonomıkasyna» ótý adamzat damýynyń jańa kezeńi bolyp tabylady. Jáne Qazaqstan bul úderisterdiń shetinde, álemdik damýdyń shalǵaıynda qalmaýy tıis. Biz Qazaqstannyń álemdegi básekege qabiletti 30 eldiń qataryna ený ulttyq strategııasyn júzege asyrýǵa kiristik jáne aldymyzǵa sapalyq turǵydan jańa ekonomıka men adam ómiriniń standarttaryn qalyptastyrý mindetin qoıdyq. Ol bárimizden asa zor kúsh-jiger men bilimdi talap etedi. Biz bolashaǵynan úmit kúttiretin ǵalymdardy daıyndaýǵa erekshe nazar aýdaratyn bolamyz» dep, álemdik ekonomıkalyq damý tendensııasy qazaqstandyq ǵalymdardyń aldyna ınnovasııa túrindegi ekonomıkany qalyptastyrý mindetin jetkizgen bolatyn. Bul turǵyda otandyq joǵary oqý oryndarynyń atqaratyn róli óte zor. JOO-lardyń barlyq damý damý josparlarynda bilim jáne ǵylym salalaryna zor mán beriledi. Ǵylymnyń jaǵdaıy bilim deńgeıine tikeleı baılanysty. Eger bilim berý júıesin onyń alǵashqy satysynan bastap damytpasaq, eleýli nátıjege qol jetkize almaıtyndyǵymyz belgili. Sondyqtan da bilim berý júıesi úzdiksiz jetilip otyrýy tıis.
Elimiz egemendik jyldarynda únemi jahandyq jańa úrdisterdi qoldap keledi. Maqsat – aıqyn. Halyqtyń ál-aýqaty men turmystyq áleýetin arttyrý. Sonyń ishinde Elbasy joǵary bilim berýge qatysty, pedagog mártebesi jaıynda birqatar mańyzdy mindetter men naqty jumystardyń iske asýyna uıytqy boldy. Máselen, bir ǵana «Pedagog mártebesi týraly» Zańnyń qabyldanýy – qazaqstandyq ustazdar qaýymynyń qoǵamdaǵy bedelin arttyryp, ornyn aıshyqtaýǵa baǵyttalǵan zor qadam boldy. Bul bastama óz kezeginde bilikti de bilimdi, «ustaz» degen atqa laıyqty naǵyz mamandar mektebiniń qalyptasýyna negiz bolady. Sonymen qatar atalǵan Zań muǵalim bedelin arttyrýmen qatar, pedagog kadrlaryn daıarlaıtyn oqý oryndarynyń da mańyzyn aıqyndap, ornyn aıshyqtaýǵa uıytqy boldy.
Tuńǵysh Prezıdenttiń tikeleı qoldaýy
Taǵylymdy tárbıe men óristi bilimniń irgeli ordasy atanǵan, kóziqaraqty zııaly qaýym «izettilik pen úlgi-ónege otaýy» dep at qoıyp, aıdar taqqan Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti óz qyzmetinde qazaqstandyq patrıotızmdi, Elbasynyń «Máńgilik el» jalpyulttyq ıdeıasyn basty baǵdar retinde ustaıdy. 75 jyldan astam tarıhy bar, «ustazdardyń ustahanasy» atanǵan oqý orny – elimizdegi birden-bir tek qyzdar oqıtyn bilim ordasy. Ortalyq Azııa aımaǵynda mundaı oqý orny joq. Álemde de saýsaqpen sanarlyqtaı. 1944 jyly ashylǵan biregeı bilim uıasynyń 90-jyldardyń basynda jabylýy múmkin ekendigi týrasynda el arasynda qaýeset taraǵany ras. Dese de Elbasynyń tikeleı qoldaýynyń arqasynda oqý orny jabylmaı, bilikti de bilimdi kadrlardy daıarlaýdy odan ármen jalǵastyrýdy qolǵa aldy. Oqý ornynyń deńgeıi ýaqyt aǵymyna saı ósip, bedeli artty. Instıtýttan Ulttyq ýnıversıtet mártebesine kóterildi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń nazaryndaǵy Qyzdar ýnıversıtetiniń áleýeti de zaman aǵymyna saı jańǵyrtylýda. Parasat mektebine aınalǵan qazynaly qarashańyraq damýdyń jańa kezeńderine baǵyt alyp, ýaqyt suranysyna saı maman daıarlaýdyń tyń baǵyttaryna bet burdy.
Elbasy ýnıversıtetke kelgen arnaıy saparynda oqý ornynyń ózindik ereksheligine mańyz berip, bir qyzdy tárbıeleý – bir ultty tárbıeleýmen birdeı ekendigin atap ótken bolatyn. Zerdeleı bilgen, kózi ashyq, kókiregi oıaý jan bul sózdiń astarynda tereń mán-maǵyna jatqandyǵyn ańǵarady. Búgingi boıjetken – bolashaq jar, erine tirek, urpaǵyna úlgi bolar, otbasynyń uıytqysyna aınalar abzal ana. Ulttyń erteńi, memlekettiń bolashaǵy retinde áspetteler óskeleń urpaq tárbıesinde babalardan mıras bolyp qalǵan ıgilikter men izgilikterdiń alar orny, atqaratyn róli erekshe. Sondyqtan da ýnıversıtet ujymy óz qyzmetinde kisiliktiń kiltin usynǵan kemeńger ál-Farabıdiń «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen ulaǵatty sózin basty baǵdar retinde ustanady. Qazaq halqy qaı kezeńde bolmasyn qyz bala tárbıesine jete mán bergen. Ol – mádenıettilikti ıdealǵa baǵdarlaý arqyly ıaǵnı halyqqa syıly adamdardyń ónegeli isin, rýhanı adamgershilik mádenıetin, bedeli men minez-qulqyn, bilimi men qabiletine, qarym-qatynas mádenıetin úlgi etý arqyly qalyptastyrǵan. Elimizdiń jahannyń damyǵan, kóshbasshy memleketter qataryna tek ekonomıkalyq nemese áleýmettik turǵydan ǵana emes sondaı-aq ózindik ozyq dástúrlerimen de enýi tıis. Bul úshin búgingi qoǵam talabyn eskere otyryp tárbıe men dástúrdi qaıta zerdeleý qajet.
Ýnıversıtet ǵasyrǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda óziniń bet-beınesin qalyptastyrdy, biregeı jolyn tańdady. Osy jyldary ulaǵat uıasynda bilim jáne ǵylym salasyndaǵy halqymyzdyń dańqty tulǵalary men ult zııalylary qyzmet atqaryp, oqý ornynyń qabyrǵasynda alpys myńnan astam bilikti maman daıarlandy. Kúni búginge deıin qol jetken tabystardy saqtap, ony eseleı túsý bizge júktelgen jaýapkershilik. Bıyl qazaqstandyq pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary arasynda eń alǵashqylardyń biri bolyp Qyzdar ýnıversıteti pedagogıkalyq bilim berýdi transformasııalaýdy qolǵa aldy. Bul – ýnıversıtetti elimizdiń pedagogıka salasynda kóshbasshy retinde qalyptasýyna múmkindik berý. Bul oqý ornynyń básekelik qabiletin arttyryp, bilim berýdegi álemdik trendterdi óz jumysynda qoldanýyna jol ashý. Osy oraıda aıta keteıin, transformasııalaý jumysyna Tuńǵysh Prezıdent qorynyń «El úmiti» jobasynyń menedjerleri men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókilderi jetekshilik jasady. Kez kelgen transformasııa akademııalyq, ǵylymı-zertteý jáne kadr saıasatyndaǵy jáne uıymdyq-basqarý qyzmetindegi eleýli ózgeristermen qatar júredi. Osyny nazarǵa ala otyryp, ýnıversıtettiń uıymdyq qurylymyna fakýltetterdi joǵary mektepterge aınaldyrýdyń jańa modelin kezeń-kezeńimen engizý qolǵa alyndy. Transformasııalaý prosesi barysynda akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestik berildi, bilim baǵdarlamalarynyń kontenti qaıta óńdeldi jáne 7 negizgi tirek engizildi. Aldaǵy ýaqytta kóshbasshy baǵdarlamalar ınstıtýty qalyptasady, jańa bilim berý ónimderi usynylady jáne stýdenttik ózin ózi basqarý keńeıtiledi. Sondaı-aq pedagogıkanyń ulttyq modelin qalyptastyrý úshin zertteý klasterleri anyqtalyp, talanttardy basqarý qolǵa alynady. Eń bastysy – oqý orny ýaqyt suranysyna, zaman aǵymyna sáıkes damýdyń jańa belesine bet burdy. Transformasııalaýdyń kózdegen taǵy bir maqsaty – aýyl men qala mektebi arasyndaǵy aıyrmashylyqty azaıtý. Qyzdar ýnıversıteti stýdentteriniń 90 paıyzǵa jýyǵy aımaqtardan quralatyndyqtan, «Dıplommen – aýylǵa!» memlekettik baǵdarlamasy túlekter úshin ózekti ári úlken suranysqa ıe. Jyl saıyn atalǵan baǵdarlama sheńberinde Qyzdar ýnıversıtetin támamdaǵan myńdaǵan maman elimizdiń aýyldyq aımaǵyna baryp, bilim berý uıymdarynda jumysqa turady. Osyǵan oraı bilim alýshylardyń teorııamen qatar tájirıbeni ushtastyrýyna kóp kóńil bólinedi. Búginde ýnıversıtettiń barlyq bilim berý baǵdarlamalary tájirıbege baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, alǵashqy kýrs stýdentteri aptanyń bir kúninde mektepterde oqý-tárbıelik, ekinshi kýrsta psıhologııalyq-pedagogıkalyq, 3-4 kýrs stýdentteri pedagogıkalyq is tájirıbelerinen ótedi. 2019 jyldan bastap Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryna berilgen akademııalyq erkindik sheńberinde ýnıversıtet jumys berýshilermen belsendi yntymaqtastyq ornatty, olardy bilim berý baǵdarlamalaryn jobalaý men jetildirý jumystaryna qatystyrdy. Bilim berý baǵdarlamalaryna engizilgen barlyq ózgerister eńbek naryǵynyń suranysy men qazirgi zaman qoıǵan talaptarǵa sáıkestigine qaraı saraptamadan ótti. Ýnıversıtet óńirlik basqarmalarmen, bilim bólimderimen, sondaı-aq bizdiń stýdentter praktıkadan ótip, túlekter jumysqa ornalasatyn mektepke deıingi jáne orta bilim berý uıymdarymen tikeleı kelisimsharttar jasasty. Bul jańashyldyq ujymmen qatar bilim alýshylarǵa da zor jaýapkershilik júkteıdi. Jýyrda ýnıversıtettiń 200-den astam stýdenti «Birge oqý» platformasynda «Onlaın pedagogıka 2.0» kýrsynyń irikteýine qatysyp, onyń ishinde 50 stýdent Elbasy Akademııasy men Nursultan Nazarbaev Qorynyń onlaın mektebine tıýtor retinde qabyldandy. Búginde olar elimizdegi aýyldyq eldi mekenderdegi mektep muǵalimderi men oqýshylaryna qashyqtan bilim berýdi utymdy uıymdastyrýda kómek kórsetip otyr.
Túıindeı aıtsaq, jańa myńjyldyqta bilimi men biligi úılesken mamandardyń bási basym bolmaq. Buny ýaqyttyń ózi aıqyndap otyr. Otandyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda oı-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne ultjandy urpaq tárbıeleý mindeti tur.
Gaýhar ALDAMBERGENOVA,
Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY
