Tórtkúl dúnıeni jaman tumaý jaılaǵan kezde Alash balasyna yqylym zamannan beri serik bolyp kele jatqan jaryqtyq jylqynyń qymyzy qýat, saýmaly em bolǵany da shyndyq. Aıtyp kelgen apattyń aýzynan aman qalý úshin dárýmen izdegen jurt ótkenin esine túsirip, qymyz ben qazy izdep sapyrylysty. Eń qýatty taǵam, jergilikti jurttyń aǵzasyna jaǵymdy as sol kezde baryp jadymyzǵa oraldy. Jalǵyz shıpa úshin ǵana emes, eldegi azyq-túlik qoryn molaıtý úshin de jylqynyń jaıyna kóńil aýdarǵan lázim. Keshegi Keńes zamanynda tehnıkaǵa ıek artqan jurt jylqynyń jaıyn umytty. Sodan baryp ǵasyrlar boıy iriktelip, súzgiden ótken táýir tuqym kúrt tozyp, jylqy balasyna náýbet tóndi. Qazir uzaq ýaqyttan beri úıirge salatyn aıǵyr almastyrylmaǵannan keıin jabaǵy qulyndaı, taı jabaǵydaı bolyp turqy ántek kishireıip, kórer kózge shógip barady.
Munyń birneshe sebepteri bar. Máselen, dál qazir qara malǵa jasalyp otyrǵan kól-kósir jaqsylyq jylqyly aýyldy janaı ótip barady. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin taratyp aıtatuǵyn bolsaq, asyl tuqymdy qara maldy óz elimizdiń ishinen satyp alǵan sharýaǵa ár basy úshin 150 myń teńge kóleminde sýbsıdııa tólenedi. Al qara malǵa qaraǵanda ózindik quny áldeqaıda arzan, qysy-jazy tebinde júrip óz kúnin ózi kóretin, eti shúıgin, súti asyl jylqynyń ár basyna 100 myń teńge kóleminde ǵana sýbsıdııa bólinedi. Qazir iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdary bolmasa, aýyl-aımaqtaǵy mal súmesimen kún kórip otyrǵan aǵaıynnyń qolyndaǵy birdi-ekili jylqynyń tuqymyn asyldandyrý qany shyǵyp turǵan óte kúrdeli máselege aınalyp otyr.
Aıtalyq, asyl tuqymdy aıǵyrdyń quny – shamamen 600-700 myń teńge shamasynda. Osy arada taǵy da áldebir qyrsyq shalǵan jaıdy erekshe ekpin túsirip aıta ketýge bolady. Asyl tuqymdy buqa satyp alǵan adamǵa 150 myń teńge sýbsıdııa tólenedi de, ony aýyl tabynyna qosyp, sińire býdandastyrý úshin paıdalansa, taǵy da 100 myń teńge ústemeaqy tólenedi. Sóıtip, bastapqy quny 400-450 myń teńge turatyn asyl tuqymdy buqaǵa jumsalǵan qarajattyń jartysynan kóbi qaıtyp oralady. Al asyl tuqymdy aıǵyrǵa mundaı jaqsylyq jasalmaı otyr. Tipti, ózgeni bylaı qoıyp, óz qarajatyńa asyl tuqymdy aıǵyr satyp alamyn deseńiz, kúndiz qolyńyzǵa sham alyp izdeseńiz de taba almaıtynyńyzǵa men kepil. О́ıtkeni oblysta asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵy joq. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, malsaq qaýymnyń ishinde uzap shyǵyp, ataǵy jer jaryp turǵan muǵaljar, kóshim jylqylarynyń aıǵyrlaryn birdi-ekili ákelgender bolypty.
– Men osy bólimde 2013 jyldan beri jumys isteımin. Sýbsıdııa alý úshin bir jylda eki-úsh bas asyl tuqymdy aıǵyr ákelgen adamdar bolǵan. Biraq oblys kólemin, jylqy sanyn eskerseńiz, teńizge tamyzǵan tamshydaı ǵana ǵoı. Qazir mundaı umtylys, mal tuqymyn jaqsartsam degen qareket múldem joq. Negizinde jylqy maly – ekonomıkalyq jaǵynan alyp qaraǵanda da óte paıdaly túlik. Ásirese, qysy uzaq bizdiń óńir úshin. Asa bir aıazdy, qary qalyń, qatty qys bolmasa, iri jylqy jaıylymda tebindep-aq shyǵady. Demek, asa kóp jem-shóp daıyndap ta shyǵyndalmaısyń, onyń ústine eti de ótimdi, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń mal sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Qaırat Kóshenov,
Jylqy malynyń qasıetin qazaq balasy jaqsy biledi. Tipti ony taratyp aıtýdyń da qajeti joq. Bizdiń qaýzap otyrǵan taqyrybymyz – ata kásiptiń damýy. Oblysta týsyrap, bos jatqan jer jetip artylady. Ne egin egilmeı, ne mal baǵylmaı jatqan en dalany aramshópten aryltyp, dalanyń sánin keltirip, Qambar ata tuqymyn qaptatyp jiberse, arzan etke qaryq bolar edik.
– Ázirshe jylqyǵa tólenetin sýbsıdııadan úmit úzip otyrmyz. Bul másele talaı ret kóterilgen. Biraq áli kúnge deıin bir sheshimin tabatyn emes, – deıdi bólim basshysy.
Jylqy tuqymynyń azyp ketýi aýyldaǵy aǵaıynnyń da qabyrǵasyna batyp otyr. Mal baqqan eńbegiń aqtalyp, beınetińniń zeınetin kórý úshin baǵymdaǵy maldyń tuqymy túzý, turqy iri bolǵany jón. Malsaq qaýym ishindegi mal tuqymyn jaqsartamyn dep umtylǵandarmen de tildestik. Eń keregi etti tuqym eken. Reseıdiń kórshiles aımaqtarynan shoqtyǵy bıik, omyraýy daladaı, san etteri besikteı aýyr júk tartatyn jylqynyń aıǵyrlaryn da ákelip úıirge salyp kóripti. Biraq ol aıǵyrlar qazaqy jylqydaı úıir ustamaıdy eken. Sodan soń kádege jaramaǵan. Ekinshi bir sebep, aýyldaǵy mal ustaıtyn aǵaıynnyń aýyzbirshiligi. Máselen, bir aýylda júz úı bar delik. Ár úıde eki bıeden bolǵanda, 200 bıe bolady. Ejelgi eseppen ár úıirde 12 bıeden bolǵanda, kem degende 15-16 aıǵyr kerek. Qazir qoldaǵy úıirlerdiń árqaısysynda 50-60 bıege bir aıǵyrdan júr. Bıeniń qysyr qalatyny da sol. Al 15 aıǵyrdyń árqaısysyn joǵaryda biz aıtyp otyrǵandaı, tuqymyn asyldandyrý úshin 700 myń teńgeden satyp alýǵa qanshama qarajat qajet bolatynyn endi ózińiz esepteı berińiz. Aýyldaǵy aǵaıynnyń ortaq qarajat jınaýy da qıyn. Birinde bar, birinde joq. Endi biri yńǵaı tanyta bermeıdi. Sondyqtan bul máselege, bálkim jergilikti bıliktiń kóńil aýdarýy kerek shyǵar. Jylqy malyna memleket tarapynan qamqorlyq jasalyp, tym bolmasa tuqymy táýir aıǵyr satyp alý úshin sýbsıdııa bólinetin bolsa, júgi aýǵan jylqy jaıy túzelip keter me edi. Malsaq qaýym aıǵyr ustaǵannan góri bıe baqqandy táýir kóredi. О́ıtkeni tóli bar ǵoı.
– Bes bıe bir úıdi emin-erkin asyraıdy. Jaz aılarynda qymyz satqandar táp-táýir qarajat tapty. Qymyzdyń 1 lıtri 1000 teńge kóleminde boldy, saýmal da solaı. Bıyl tipti alýshy izdegen joqpyz. Kúbiden qotarǵan sátte ydysyn tosyp turdy desek te bolar. Onyń ústine tólin semirtip satsa, táp-táýir tabys emes pe? – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Jibek Alpysbaeva.
Aıtpaqshy, osy tabys týraly birer aýyz sóz aıta ketýge bolar. Qazir erteńin erte oılaıtyn Arqa qazaǵy soǵymyn baılaı bastady. Jaıylymda júrgen, semirtilmegen taılar – denesiniń iriligine qaraı 200-250 myń teńge kóleminde. Qunan-baıtaldar – 350-380 myń teńgeniń shamasynda. Biraq bul arada eskere ketetin bir jaıt, mal ıesine semirtýdiń tym qymbatqa túsetindigi. Bıyl jem qymbat. Sulynyń bir tonnasy – 40 myń teńge, arpa – 50 myń teńge tóńireginde. Salmaǵy 250-300 keli bolatyn shóptiń bir býmasy 5 myń teńge. Bir bas jylqyny semirtý úshin ortasha eseppen 100 myń teńge qajet. Oǵan óz eńbegińizdi qossańyz, jylqy eti tym qymbat dep aıta almas edińiz. Qazir Kókshetaýdyń bazarlarynda jylqy etiniń ár kelisi 2400-2500 teńgeden satylyp jatyr. Aýyl aralap, pyshaq kóteretin maldy taýyp, qalaǵa ákelip satatyn alypsatarlar semiz qunan-baıtaldardy denesine qarap 500-600 myń teńgeden satyp jatyr. Úsh eli qazysy bar bıeniń 600 myń teńgeden kemi joq. Denesi iri bolsa, jasy jetpegen jabaǵyny taı dep, taıdy qunan dep satatyndar da shyqty.
– Jylqy baǵasynyń ósýiniń eki jaǵy bar. Birinshisi, aýyldyń eńsesin kóterýge tıgizetin septigi. Qazir aýyldaǵy aǵaıyn osy maldyń arqasynda kún kórip otyr. Ras, azyq-túlik qymbattasa, qalalyq jerde jalǵyz jalaqymen jan baǵyp otyrǵan adamdarǵa qıyn bolady, – deıdi qala turǵyny Alpysbaı Tursynbaev, – ózimiz qalaǵa kóshkende aýyldaǵy aǵaıynǵa birer bas jylqymyzdy tastap ketip edik. Biraq mal ishinde bas-kóz bolyp óziń júrmeseń, túlik óspeıdi. Endi amal joq satyp alamyz. Qaltamyzdyń túbin qaqsa da, ásirese, jylqy malynyń qymbattaǵany durys dep esepteımin.
Sóz sońyn qoryta kele, en dalanyń ıgiligi – jylqynyń jaıyn jaqsylap eskersek, aýyldaǵy aǵaıynnyń ajary kirip qalar edi degimiz keledi. О́zge túlik kórgen jaqsylyqty jylqy maly nege kórmeske?!
Aqmola oblysy
