Til táýelsiz bolmaı, shyn táýelsiz bolmaımyz

Zań qoǵamdaǵy belgili bir qatynastardy retteý úshin qabyldanady. Al biz bú­gingi til aıasyndaǵy zań­dar­­dy to­lyq­qandy paıdala­nyp jat­qan joqpyz. Naqty­raq aıta­tyn bolsaq, Ata Zańy­myz­dyń 7-babynda «Qazaq­stan Res­pýb­lıkasyndaǵy mem­leket­tik til – qazaq tili. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tili­men teń qoldanylady» de­lingen. Endeshe, memlekettik dáre­je alǵan qazaq tili basqa til­derden oq boıy, tym bolmasa synyqsúıem alda turýy kerek emes pe?! «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy Tilder týraly» Zańynyń 4-baby, Azamattyq prosestik kodekstiń 14-baby, Qylmystyq prosestik kodekstiń 30-baby osy qaǵıdalardy saq­taıdy. Olaı bolsa, kez kel­gen deńgeıdegi úlkendi-kishi­li jıyn memlekettik til­de ót­kizilip, basqa ult ókil­deriniń qu­qyqtaryn buzbaý úshin mem­­lekettik tildi bilmeı­tin­der­ge aýdarmashynyń kómegi kór­se­tilgeni jón. Bul naǵyz ádi­let­tilik bolar edi. О́ıtkeni mem­leket­tik til bireý ǵana, ol – qazaq tili. О́kinishtisi, egemendik alǵan alǵashqy kúnderden beri qoǵamda orys tili memlekettik tildiń rólin atqarýda. Bul, árıne, ádiletsizdik!

Sot salasynda sot isin júr­gizý tiliniń tártibi Azamattyq pro­sestik kodekstiń 14-babyn­da, Qylmystyq-prosestik kodeks­tiń 30-babynda naqty kór­se­tilgen. Alaıda quqyq qor­ǵaý organdary men sot isin júr­gizýde sýdıalar tarapynan osy eki zań talaby da tolyqqandy oryndalmaı keledi. Tergeý organdarymen alǵashqy tergeý kezinde jiberilgen kemshilikter sottar tarapynan eshbir syn-eskertpesiz, túzetýsiz qalýda. Máselen, Qylmystyq-proses­tik kodekstiń 30-babyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynda qylmys­tyq sot isin júrgizý qazaq tilinde júrgiziledi, sot isin júrgizýde qazaq tilimen qatar resmı túrde orys tili, al qajet bolǵan kezde basqa tilder de qoldanylady delingen. Qyl­mystyq prosesti júrgizetin or­gan isti orys tilinde nemese bas­qa tilderde júrgizý qajet bol­ǵan kezde sot isin júrgizý tilin ózgertý týraly ýájdi qaý­ly shyǵarady. Bul kez kelgen qyl­mystyq is áý bastan tek mem­lekettik tilde júrgizilýi kerektigin kórsetce, ókinishke qaraı kóp jaǵdaıda tergeý organdary qylmystyq is júrgizý tilin orys nemese basqa da tilge ýájdi qaýly shyǵarmaı turyp, orys tilinde júrgizip, joǵaryda kórsetilgen zań normalaryn buzady. Sonymen qatar kúdiktige, aıyptalýshyǵa onyń sot isin memlekettik tilde júrgizý týraly quqyǵyn jan-jaqty túsindirmeıdi. Sol sebepten qylmystyq isterdi qaraýda memlekettik tildiń qoldanys aıasy kóterilmeı otyr.

Kóptegen jaǵdaıda tergeý amaldaryn júrgizýshi tulǵa mem­lekettik tildi ózi jetik bil­­­megendikten, ne bolmasa bir­­­li-jarym iske qatysýshy aza­­­­mat­tar memlekettik tildi bil­­­me­­gen­dikten aýdarmashy qatys­­tyryp is júrgizýge qına­lyp, óz­derine táýeldi aıyptalý­shy­­lar­dan «istiń oryssha júr­gizi­lýin qa­laımyn», «orys tilin je­tik bi­lemin» degen ótinish  ala­­dy da, isti orys tilinde júr­gizedi. Kú­dik­tiniń qaı tildi jetik biletini suralmaıdy. Al QR QIJK 320-322-baptarynyń talaptaryna saı qylmystyq ister boıynsha sottalýshylar qazaq ulty­nyń tulǵalary bolǵan kezde, sýdıalar isti qabyldap alý ba­­­ry­­synda joǵaryda aıtyl­ǵan má­­se­­lelerdi jan-jaqty anyq­tap, prı­n­­sıptik baǵa berýi kerek.

Eger sottyń isti qabyldap alý satysynda aıyptalýshynyń tergeý amaldary júrgizilgen orys tilin jetik bilmeıtini, isti memlekettik tilde júrgizý kerektigin tergeý organdary tolyq túsindirmeı, aıyptalýshydan orys tilin biletindigin jáne oǵan baılanysty tergeý amaldaryn orys tilinde júrgizgenge qarsy emespin degen bir japyraq qaǵazdyń negizinde is júrgizý tilin memlekettik til­den ýájsiz sebeptermen aýys­tyrǵan jaǵdaıda, tergeý amal­darynyń barlyǵyn jaramsyz dep tanyp, isti prokýrorǵa qaı­tarý kerek. О́ıtkeni bul máse­lede osyndaı túbegeıli sheshim­ge kelmesek, tergeý organdary memlekettik tilge jaqyn arada bet bura qoımaıdy.

Aqmola óńirindegi halyqtyń 51 paıyzy qazaq  bola tura, oblys sottary memlekettik til­de qarap jatqan barlyq is­ter men materıaldardyń pa­ıyz­dyq kórsetkishi 2016 jyly – 1,5, 2017 jyly – 3,3, 2018 jyly – 3,8, 2019 jyly – 5, al, 2020 jyldyń 9 aıynda 7,8 paıyz ǵana bolyp otyr. Búgingi kúni oblys sottary Memleket basshysynyń mem­lekettik til máselesi boıynsha qoıylǵan talaptaryn iske asy­rý maqsatynda memlekettik til­di damytý saıasatyn, onyń qol­daný aıasyn keńeıte otyryp nasıhattaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy júıeli túrde ótkizýde. Quqyq qorǵaý, memle­ket­tik organdar men ózin-ózi bas­qarý salalarynyń, jergilikti buqaralyq-aqparat taratýshy mekeme basshylarynyń, ókil­deriniń qatysýlarymen dóńge­lek ústel, semınarlar ót­kizi­lýiniń arqasynda memlekettik tilde qaralyp jatqan isterdiń úlesi joǵarydaǵy kórsetil­gen statıstıkalyq esepke saı ósýde, biraq bul kórsetkish kóńil kónshitpeıdi.

Al Azamattyq-prosestik kodeks­tiń 14-babynyń 1,2-bó­lik­­teriniń talabyna sáı­kes aza­mattyq ister boıynsha sot isin júrgizý qazaq tilinde júr­giziledi. Oblys sottary bar­lyq memlekettik tilde qaraǵan aza­mattyq ister: 2016 jyly – 0,8, 2017 jyly – 2,7, 2018 jyly – 3,0, 2019 jyly – 3,5, 2020 jyldyń 9 aıynda  8,1 paıyzdy qurap otyr.

Azamattyq is boıynsha is júrgizý tili sotqa talap qoıý aryzy berilgen tilge baı­la­nys­ty sot uıǵarymymen bel­gi­lenedi. О́kinishke qaraı, jo­ǵa­­ry­daǵy statıstıkalyq derek­­ter kórsetip otyrǵandaı, búgin­gi kúni sýdıalarmen ister­di zer­de­leý barysynda memle­ket­tik tilge tıisti dárejede mán beril­megendikten, ulty qazaq azamattaryna talap-aryzdardy memlekettik tilde berý quqyǵy jáne is júrgizý tilin memlekettik tilge aýys­tyrý múmkin ekendigi jóninde túsindirmegendikten, kóp jaǵ­daıda ister orys tilin­de qara­lý­da. Eger sottar osy má­sel­eni óz deńgeıinde qolǵa alsa, aza­­mat­tyq isterdi memlekettik tilde qaraý úlesi edáýir artar edi.

Oblys kóleminde 2019 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap sýdıa­larǵa sot isterin zerdeleý jáne sot talqylaýyna daıyndaýdy mindetti túrde dybys-beıne jazba arqyly júrgizý tapsyrylyp, bul másele apellıasııalyq alqamen únemi tekserilip otyrady. Sonyń nátıjesinde, ob­lys sottarynda jalpy is júr­gizý tili memlekettik tilge aýys­ty­rylǵan isterdiń paıyzdyq kór­setkishi jyl sanap ósip keledi.

Memlekettik organdar men mekemeler, basqa uıymdar men kásiporyndar sotqa júgingende talap-aryzdardy memlekettik tilde emes, basqa «shet tilinde» berip, joǵaryda atalǵan zań talaptaryn nege óreskel buzýda?! Bul zańbuzýshylyqty qadaǵalaý qandaı memlekettik organnyń quzyrynda?! Statıstıkalyq derekterge sáıkes 2018 jyly oblys sottaryna memlekettik mekemelerden barlyǵy 4 731 talap-aryz túsken, sonyń ishinde memlekettik tilde 2 228 tússe, 2019 jyly barlyǵy 3892 talap-aryz túsip, sonyń ishinde mem­­lekettik tildegisi 885, 2020 jyl­­dyń 9 aıynda barlyǵy 2 160 is tússe, onyń 651-i ǵana mem­le­kettik tilde.

Búgingi kúni áskerden boı tasalaǵandardy zań aldyndaǵy paryzyn oryndaýdan bas tart­qany úshin qylmystyq jaýap­kershilikke tartamyz. Durys! Tildi bilý de paryz ǵoı! El qaýipsizdigine tikeleı baılanys­ty máselege kelgende, paryzdy oryndamaǵandarǵa kóz juma qaraıtynymyz qalaı? Másele osynda. Sondyqtan da Aqmola oblystyq soty búgingi kúni memlekettik mekeme basshylary sotqa talap-aryzdy shet tilde bergende nemese is-qaǵazdary tolyqqandy memlekettik tilde ótpegen jaǵdaıda jekeshe qaý­lylar shyǵarýdamyz. Bul máse­lede oblys prokýratýrasy osy pikirimizben kelisip, is-qa­ǵaz­­dary áli memlekettik til­ge ótpe­gen memlekettik meke­me­lerge «Prokýratýra týraly» zań­nyń 23, 27-baptaryn bas­shy­­lyq­qa ala otyryp usyný engizýde.

Statıstıka boıynsha res­pýblıka halqynyń 70 paıyzy qazaq ultynyń azamattary bola tura, qaralyp jat­qan sot isteriniń tek 27 paıy­zy ǵana qazaq tilinde. Sondyq­tan qol­danystaǵy zańdardy bas­shy­lyqqa ala otyryp, sot isin tek mem­lekettik tilde júrgizý kerek. Orys bola ma, nemis bola ma, daýyn tek memlekettik tilde qa­raý­dy jolǵa qoıaıyq. Olar­dyń ózin qorǵaý quqyǵy buzyl­mas úshin aýdarmashy berilsin. Árı­ne, isti qaraý ýaqyty uzaqqa sozy­lýy múmkin. Biraq aýdar­mashy arqy­ly tildesýdiń qıyn­dyǵyn kórip, mashaqatyn sezin­gen soń sotqa qatysýshylar memle­ket­tik tildi úırenýge tyrysar edi. Qa­­jet­tilik degen osy dep túsinemin.

«Memlekettik til – memle­ket­tiń búkil aýmaǵynda qoǵam­dyq qatynastardyń barlyq salasynda qoldanylatyn mem­le­kettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júr­gizý jáne is qaǵaz­daryn júr­gizý tili» dep kór­setil­gen zań­da. Iаǵnı memleket­tik bılik te, zań da, is qaǵazdary da qazaq tilinde sóıleýi kerek. Bizde bári kerisinshe. Oǵan kim kináli? Zańdy oryn­da­maı otyrǵan ózimiz. Mem­leket­tik mańyzy bar iste jalpaq­she­sheı­lik tanytýǵa bolmaıdy. Endi ult bolyp qalý­dyń qa­myn jasap, urpaqtyń erteńin oılaǵanymyz durys. Danyshpan Konfýsıı elge basshy bolsa alǵashqy qadamdy tildi túzeý­den bastaıtynyn aıtypty. Se­be­bin suraǵandarǵa «Tili bu­zyl­sa, ulttyń rýhy men ádet-ǵurpy da buzylady. Rýhy men ádet-ǵurpy buzylsa, ádi­­let pen aqıqat joǵalyp, halyq sharasyzdyqtan joıylý qaý­pine dýshar bolady. Tili buzyl­ǵan ulttyń kelesheginen úmit kútýge bolmaıdy» dep jaýap ber­gen eken. Sol aıtpaqshy, mem­leket múddesi jeke bastyń qyzyǵýshylyǵynan qashanda bıik turǵany jón. Onsyz tildi joǵaltý ońaı, al tili joǵalǵan eldiń ózi de uzaq ómir súrmeıdi.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suh­batynd­a: «Til – ulttyń tuǵyry, ur­paqtyń ǵumyry. Qazaq tili qazaqty álemge tanyta alady. Halyqtyń tili – halyqtyń tól­qujaty. Muny árdaıym este ustaý kerek. Bile bilsek, ult­tyq qaýipsizdik tilimizdi qadir­leýden bastalady», dep óte oryndy aıtty.

Jaqynda Aqmola oblystyq sotynda memlekettik tildiń qol­danys aıasyn keńeıtý maq­satynda jıyn ótkizip, qarar qabyldadyq. Osy qararda memlekettik mekemeler sotqa talap-aryzdy mindetti túrde qazaq­sha berýi kerek degen sheshim­ge keldik. Al orys tilin­de aryz beretin, jaýap jol­daı­tyn basshylarǵa jekeshe qaýly shyǵarý kerektigin kór­set­tik. Bizdiń osy bastamany árip­testerimiz qoldasa deı­min. О́ıtkeni bul joǵaryda aıtyl­ǵan zań talabynan týyn­dap, memlekettik tildi bilýge min­det­teıdi. Sóıtip bar zańdy durys paıdalana bilýimiz kerek. О́ıtpesek nesine zańger bolyp otyrmyz. Kóp jaǵdaıda tilge qatysty áńgime qozǵasaq, ult­aralyq qaqtyǵysty týǵyzyp jiberemiz dep qaýiptenemiz. Biz ózge ultty kemsitip jatqan joqpyz. Tek memlekettik tildiń qoldanysyn keńeıtýge, tynysyn ashýǵa kómektesetin zańdaǵy tıtteı tetikti, kishkentaı sáýleni paıdalanýdy talqylaýdamyz. Zań bizge tildi óz deńgeıinde qoldanbaıtyn basshylarǵa eskertý jasaýǵa múmkindik berip tur. Ár jınalys saıyn sony eskertemiz. Namystaryna tımeımiz-aý, biraq namystaryn oıatýǵa tyrysamyz. Rýhanı jańǵyrý degenniń ózi rýhty kóterý, rýhty oıatý degen sóz – jańǵyrý degenniń ózi janý, kómeskilenbeý degen maǵyna. Sondyqtan rýhty kótereıik, namysty oıataıyq! Eger osyny bárimiz túsinsek, qareket jasasaq, memlekettik tildiń qoldanysyn keńeıtý qıyn emes.

Dosjan ÁMIRULY,

Aqmola oblystyq

sotynyń tóraǵasy