Iá, án degenimiz – syǵymdalǵan dramatýrgııa. Mýzyka zertteýshisi Ilııa Jaqanov ánge osyndaı anyqtama beredi. Demek, ánniń taǵdyryn zerdelep, júrek kózinen ótkizip, sezinip aıtý – oryndaýshydan da salıqaly zertteý men salmaqty saraptamany qajet etedi eken. Júrekten shyqqan ánniń júrekke jetýi dep jatatynymyz da oryndaýdyń osy talaby oryndalǵanda ǵana júzege assa kerek.
Máselen, áıgili «Transsibir ekspresi» fılmindegi saı-súıegińizdi syrqyratyp, janyńyzdy álemtapyraq kúıge túsiretin:
О́mirge erte týyp asyǵa ósken,
Dúnıege adam qonaq túneı kóshken.
Er týyp, el qorǵaǵan ata-baba,
Bul kúnde izi jatyr, tozańy óshken...
– dep, en dalany sharlap, darqan dúnıeni dúbirletip ótken babalar únin qulaǵymyzǵa ákeletin Sháken Aımanovtyń oryndaýyndaǵy «Jıyrma bes» atalatyn keń tynysty osy bir keremet án esińizde bolar. Daýys múmkindigi álemdi moıyndatqan kúmis kómeı ánshi, kásibı mýzyka mamany emes, qarapaıym akter oryndaǵan bul án qaı-qaısymyzdyń da janymyzǵa sondaı jaqyn. Áýen astarynan uly dalanyń únin estigendeı rahattanasyz, júregińiz shymyrlap, sózben aıtyp jetkizgisiz kúıdi bastan keshesiz. Sebebi ánde taǵdyr bar, ár sózinde tapjyltpaı tyńdatar sezim bar...
Bul mysaldy beker keltirip otyrǵan joqpyz. Júrekten shyqqan ándi júrekterge jetkizý úshin tek alapat daýysqa ıelik etý jetkiliksiz, mýzyka tabıǵaty kemel bilim men bıik parasattyń ıesi bolýdy da qajet etedi. Sebebi ánniń de óz taǵdyry, óz minezi, óz bitimi bolady. Sony dittegen deńgeıine jetkizip oryndamaý – uly ónerge jasalǵan qııanattyń úlkeni. Máselen, Aqan seriniń jahanǵa máshhúr «Balqadısha» ánin alyp qaraıyq. Balqadısha ániniń shyǵý tarıhyna kelgende kóptegen beımaǵlum jaıttardy anyqtap, zertteý jazylǵanǵa deıin halyq teris túsinip kelgen dúnıelerdi dáıektep, Aqan seri ánine qosar Balqadıshanyń ómirde bolǵan adam ekenin, fotosýretine deıin baspasóz betine jarııalap, kózaıym etken mýzyka zertteýshisi Ilııa Jaqanov án keıipkeriniń Aqan seriniń eshqandaı da ǵashyǵy bolmaǵanyn, seriniń áni tek boıjetken Balqadıshanyń sulýlyǵyna, ónerine súısingendikten týǵan týyndy ekenin dáleldep berdi. Sonymen qatar án mátininiń keńestik dáýirge laıyqtalyp burmalanǵanyn da anyq aıtty. О́leń joldaryndaǵy túpnusqalyq nusqasy keıinirek saıasat salqynynyń áserinen «Degende Balqadısha, Balqadısha, kúıeýi seksen beste shal Qadısha» bolyp ózgertilgenin de aqıqat bıiginen zerdeledi. Balqadıshanyń súıgen jary Súleımen degen nar tulǵaly, eldiń halyq qurmettegen ardaqty azamaty bolǵandyǵyn, onyń «Balqadısha» ánin óte jaqsy kórgenin, Balqadıshaǵa arnalǵan ánge súısingennen, ánshilerge, Balqadıshanyń ózine únemi aıtqyzyp, Aqan seriniń talantyna bas ıip ótken adam ekenin jaqsy beınelep kórsetken derekteri-aq, bizdiń búgingi ánshilerdiń «órimdeı qyzdyń seksendegi shalǵa uzatyldy» dep zarlanýynyń beker ekendigin qolmen ustatqandaı etip dáleldep bergen joq pa?!
Keıde, kerisinshe, Birjan, Aqan, Muhıt, Jaıaý Musa syndy taǵdyrlary kúrdeli tulǵalardyń júrek qylyn, ishki jan dúnıe ıirimderin beretin ándi tym kóterińki, jeńil-jelpi oryndaıtyn ánshini tyńdap, jan júregińiz qars aıyrlatyn tustar da az kezdespeıdi. Budan ne túıemiz? Án, ásirese dástúrli án ózin oryndamas buryn, kez kelgen ánshige týyndy tarıhynan mol maǵlumat beretin derektik jaıttarǵa qanyǵyp, tereńnen izdenýdi júkteıdi. Taǵdyryn bilip salǵan án tyńdarmanyn da tolǵantpaı jibermeıdi. Iаǵnı, bir sózben aıtqanda, biz ádebıetten jattap ósken dramatýrgııa zańdylyǵy án tabıǵatynda da aldyńyzdan kese kóldeneń shyǵady. Ádebı teorııa dramatýrgııany ádebıettiń bir salasy dep negizdese, demek, ándi de sol dramalyq shyǵarmanyń syǵymdalǵan nusqasy dep qaraýymyz kerek. Ánde de dramadaǵy sekildi oqıǵanyń basy, sharyqtaý shegi, aıaǵy bolady. Sol zańdylyqtarǵa baǵynǵany shynaıy shyǵady. Daýys meniki eken dep, qajetti-qajetsiz tusynda qur aıqaıǵa basa beretin ónerpazdy áste ánshi deı alamyz ba? Teginde, qur aıqaı qulaqqa án de bola almasa kerek. Osy oraıda áıgili ánshi Júsipbek Elebekovtiń: «Ándi úırenip aıtý ánshilik emes, ándi zerdelep aıtý – ánshilik» – deıtin sózi eriksiz oıǵa oralady. Kez kelgen ánshi oryndamaq ánin shaǵyn qoıylymǵa aınaldyra alýy kerek. Sonda ǵana án tabıǵaty tolyqqandy ashylyp, taǵdyry tarazylanyp, sol zamannyń ahýaly tyńdarmanynyń kóz aldynda kólbeńdeıdi.
...Birde Júsipbek Elebekov týǵan jeri qasıetti Qarqaraly óńirine demalysqa keledi. Janynda jerlesi ári aǵa dosy, synshysy Qalıbek Qýanyshbaev bar. Jol boıy talaı áńgimeniń tıegi aǵytylyp, nebir syrlar shertiledi. Áýelep án de shyrqalady. Kezek Mádıdiń ataqty «Qarqaralysyna» kelgende, Qallekı ándi úzip jiberedi:
– Júsipbek, bizdiń aıtyp kele jatqanymyz Mádıdiń zary, muńy, eline degen eljiregen júreginiń saǵynyshy ǵoı. Al sol Mádıdiń qaıraty, kegi qaıda? Mádı bulaı muńaıa bermes bolar. Onyń muńynan qaıraty basym jan. Endeshe bul ánniń aıaǵy áli bitpegen. Sol jigerli qaırat pen kek aralasqan qajyrly ánniń jalǵasyn sen tap! – dep qolqa salypty. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Habıba Elebekovanyń esteliginde baıandalǵandaı, osy kezde Júsipbek ánshi bir sát Qallekıden kóz almaı qarap qalady. Bir sát Mádıdiń ornyna ózin qoıyp, án aıaǵyn izdep sharq urady, qaıtalap aıta beredi. Ánniń tórt shýmaǵyn aıtyp bitiredi de, endi aıaqqy qaıyrmasyna kelgende yzalana kektengen kúshti de qaıratty daýysty qosady. Daýys eń joǵary satysyna jetip, qaıta tómendeı bastaıdy. Biraq jasyq, qamyqqan ún emes, sol jigerli, sol qajyrly qalpynda muqalmaı kele jatady. Tómendep kelgen án dybysy «Oý, Arqadaǵy» dep baryp tynys alady. Sonda kózi baqyraıyp, ánshige únsiz tańdana qarap qalǵan Qallekı: «Kópten izdegen, taba almaı júrgenimdi taptym. Aınalaıyn Júsekem, muny endi umyta kórme, taǵy qaıtala. Seniń myna tapqan qaıyrmań Mádıdiń ǵana óshpendilik kegi emes, sol zamannyń tar jol, taıǵaq keshýinde qyspaqta kelgen, únin shyǵartpaı, tirideı kómgisi keletin bas keser, dúleı qara kúshterine kek shyǵar. Sol yza, sol kek búgingi urpaqqa da jalǵasyp, Mádı kórgen zorlyqty esh ýaqytta qaıtalatpasqa úndeıtindeı. Kekpen sýarǵan almas qylyshtaı jigerli kúsh bar bul qosqan ánniń aıaǵynda, – dep rıza bolǵan eken.
Qallekı syndy ádil synshy, bapkeri bar Júsipbek Elebekovteı ánshilerdiń ándi jetkizýdegi osyndaı erekshe yqtııattyǵy, oı tereńin uǵyna alyp, án dramatýrgııasy men taǵdyryna úlken izdenis turǵysynan keletin tanym tereńdigi bolsa kerek. Altyn qordan ara-tura berilip qalar osy oryndaýdaǵy ánniń qaı-qaısy da tyńdaýshysyn beıjaı qaldyrmaıtyndyǵy, Birjan, Aqan, Muhıt, Mádılerdiń serilik qurǵan zamanyn kóz aldymyzǵa aına-qatesiz ákeletindigi, sol dáýirdi ánmen birge siz de keship júrgendeı erekshe sýretkerlik áserge bóleıtindigi. Demek, án ıirimi ánshige suńǵyla sezimtaldyqtan bólek, akterlik sheberlik pen úlken bilim ıesi bolýdy da talap etedi. Áıtpese, notany árkim-aq oryndaıdy. Al jan júrekpen, án taǵdyryn sezinip, kóńil kózinen ótkizip aıtý, oryndaý barysynda ánniń ózine aınala alý tek ánshiniń ánshisiniń ǵana qolynan kelse kerek.
