Pandemııa týdyrǵan «partızan kınosy»

«Tegin» dep mıllıondaǵan bıýdjetpen salystyrǵandaǵy jalpylama sóz, áıtpese to­lyq­taı tegin kıno bolmaıdy, kez kelgen kıno shyǵyndy qajet etedi. Túsiretin tehnıka kınostýdııa tarapynan tegin berildi degen kúnniń ózinde, berige sal­ǵanda, on-on bes myń dollardy qaıtse de qajet etedi. Partı­­zan kınosyndaǵy basty qaǵıda – ­ıdeıa men dostyq. Qazir ıyǵyna toı ­kamerasyn asyp alyp ta, tipti telefonmen de kıno túsirýge bolady dep esepteıtinder bar. Bul ádis asa kóp shyǵyndy qajet etpeýi múmkin. Alaıda másele mynada: kásibı akterlerdi sha­qyra otyryp, olarǵa aqsha tóle­meı, tegin fılm túsirýge bola ma? Partızan kıno túsirý úshin avtomat asynyp, jaýdan jasyrynyp, jer baýyrlap eńbektep, ormanǵa barýdyń qajeti joq. Kınogerlerdiń óz arasynda osy­laı atalǵanymen «partızan» bolýǵa kez kelgen akter de, operator da, kompozıtor da, sý­ret­shiler de kelise bermeıdi já­ne bul janrǵa kózqaras ta bir­kelki emes. Bul kınonyń al­ǵashqy ókilderi paıda bolǵanda «Par­tızan kınosy degen bolmaı­dy, bolýy múmkin de emes! Partızan degen jaý jerine baryp áreket jasaıtyn adam. Sonda bular kimdi jaý sanap otyr? Kıno durys nıetten, taza júrekten týýy tıis» dep attandap shyqqandar da bol­dy. Shynynda da, daǵdarys pen eko­nomıkalyq qıyndyqtan kóz ash­paıtyn kezeńde aqshasyz kıno túsirý degenińiz aqylǵa syı­maıtyn absýrd tirlik qoı. Tip­ti ataǵy jer jarǵan ártis tú­gi­li, jalt etip bir kórinetin eki sekýndtyq epızodyna da qy­rýar qalamaqy alyp úırenip qalǵan akterdiń «partızan» bolýdan at-tonyn alyp qashatynyn túsinýge bolatyn da sııaqty. Bi­raq soǵan qaramastan partızan kınosy ómir súrýge tolyq qu­qyly, eń bastysy, ony da jan-júregimen súıip isteıtin kınogerler bar. Meıli, mıllıon bermese, qara tyrnaǵyn da qı­myldatqysy kelmeıtinder tú­sirmeı-aq qoısyn, alaıda kásibin qaltqysyz súıetin, ónerge shyn berilgen jalańtós-janashyrlar qalaı da tabylady, mine, solar ǵana kózin jumyp turyp, ol janrǵa bel býyp bara alady.

«Partızan kınosy» – Qazaq­stan kınematografııasy úshin jańa baǵyt. Ázirge óz ıdeıasyn júzege asyrý jolynda kóz­siz erlikke baryp, tegin fılm tú­si­rip tanylǵan rejısserler joq­tyń qasy bolǵanymen, aýyzdy qý shóppen súrtýge de bolmaıdy. Bul baǵyttyń «kindik ákesi» dep kópshilik rejısser Dáre­­jan О́mirbaevty atap júr. Sonaý jyl­dary Ádilhan Erjanov, As­qar Uzabaev, Arslan Akýbaev, Jasulan Poshanov, Murat Ma­han, Talǵat Bektursynov, Denıs Borısov sııaqty birqatar rejısserler birigip, qazaqstandyq «partızan kınosy» qozǵalysyn quryp, manıfestin jazyp tu­ryp, fılmder túsire bas­tady. Alaıda Erjanovtyń «Qo­ja­ıyndar» degen fılmin shetel maqtaǵanymen, jergilikti she­neýnikter úlken ekrannan kór­setpek túgili, «Qazaqstannyń aty­na kir keltirdiń» dep jas re­jısserdi ıt qosyp qýýǵa deıin bar­dy. Munymen qazaq partı­zan kınosy qozǵalysynyń bel­sen­disi Á.Erjanovtyń taýy shaǵyla qoı­mady, budan keıin de birneshe fılmi sheteldik júldelerge ıe boldy, «túrtýge» bolmaıtyn ta­­qyryptardy tóńirekteıtin ba­tyldyǵynan bolar, mundaǵy óz áriptesteri arasyndaǵy be­de­li de jaman emes. Bul qozǵa­lys ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldary melodramalarǵa keńir­de­­­gi­nen meldekteı toıyp bol­ǵan Ang­lııada, sál keıinirek Ar­gen­­tı­nada paıda bolǵan eken. Eń ótkir ári tereńdep ketken áleý­mettik máselelerge nazar aýdar­týdy, jalpy kınodaǵy qa­typ qalǵan dogmany syndy­rýdy murat tu­tady. Biraq bolmashy ǵana bıýdjetpen áleýmettik ádilettilikti kórsetken kınodaǵy jańa forma batys rejısserleriniń qol­daýyna ıe bolǵanymen, «prokat» deıtin pármeni kúshti al­­pa­­ýyttyń mańaıynan jú­re al­maı­tyn «partızan kıno­sy­nyń» qa­zaq topyraǵynda ósip-óný múm­­kindigin birdi-ekili Er­ja­nov­­tardyń paıda bolýy túp­ki­likti sheship bere almaıtynyn naq­ty jaǵdaıdyń ózi kórsetip otyr.

Soǵan qaramastan jahandy jaılap, álemdi qorqynysh qur­saýynda ustap kele jatqan pan­demııanyń Qazaqstannyń basy­na salǵan qasireti, sumdyǵy tý­raly belgili rejısser Bolat Qa­lymbetov jaqynda túsirýdi bastaǵan «partızan fılminde» boıamasyz kórsetýdi maqsat etipti. Rejısser akterdi de, fılmge qatysatyn basqa mamandardy da alystan izdegen joq. О́zi tú­sirgen, óndirisi jaqynda ǵana aıaq­talyp, jaryqqa shyǵýyn kútip jatqan «Muqaǵalı» fılmine qatysqan shyǵarmashylyq top shyp-shyrǵasy buzylmaı jańa fılmniń ishinen tabylypty. «Partızan kınosy ıdeıa men dostyqqa qurylady» degen qaǵıdanyń rastyǵy osy jerden kórinedi. Naǵyz kıno asary. Fılm sıýjetin qysqasha mazmundaǵanda bylaı. Fılm vıolonchelde oınaıtyn Adam atty mýzykanttyń ómirin baıandaıdy. Talantty adamdardyń bir tolqyny jaqsy ómir ańsap shetelge ketip jatqan kezde, Adam da at basyn sol dúrmekke qaraı burǵan edi. Ol shetelde júrgen kezde Almatydaǵy jer úıinde gaz ballony jarylyp, úıi órtenip, otbasyndaǵy adamdardyń bári qaıtys bolady. Adam Almatyǵa oralady. Kelse, úıi de, jary men balalarynyń súıegi de joq. Qaıtadan jumysqa ornalaspaq bolyp, óz uıasy Opera teatryna kelgen edi, bastyǵy «kerek kezde Otanyńdy tastap ketip qalǵansyń» dep qabyldamaıdy. Ekeýiniń arasynda túsinbestik týyp, aqyry Adam esikti tars jaýyp ketýge májbúr bolady. Dál osy kezde indet bastalyp, jaman tumaý eldi jaılap, dalada qańǵyp qalǵan Adam zeınetker Nadejda Ivanovnanyń úıin panalaıdy. Zeınetaqysy az keıýananyń da turmysy je­tisip turǵan joq, páteraqy, azyq-túlik alýǵa qınalǵan soń Adam qolyndaǵy aspabyn satýǵa máj­búr bolady...

«Ári qaraı áńgimelep ber­sem, túk te qyzyǵy bolmaı qa­lady. Az ýaqyt kútse, kó­rer­men ózi de jańa fılmmen qaýy­shady» deıdi B.Qalymbetov. Re­­jısserdiń ańdatpasyna qara­ǵan­da, jalpy sıýjeti adam taǵ­dyryna qurylǵan fılm «ko­ronavırýs kezinde óner adamda­ry qalaı ómir súrdi?» degen má­seleni kórsetýge arnalǵan.

Taqyryp óte ózekti. Ásirese dál qazir. Qoǵam basyna túsken aýyrtpalyqqa nemquraıdy qa­raı almaǵan rejısser óz azamat­tyq kózqarasyn bildirmek. Búgingi rejısserlerimizge jetpeı jat­qany da osy qasıet – azamattyq únin estirtý. Saqa kınogerler aıtyp júrgendeı, «partızan kınosy» degen stýdentterdiń, kı­noǵa alǵash qadam basqan jas rejısserlerdiń ózin dáleldeýge arnalǵan baǵyty ma, álde Qa­lymbetov, О́mirbaev sııaqty qa­lyptasqan rejısserlerdi de qy­zyqtyratyn janr ma, jańa ba­ǵyttyń ári qaraıǵy taǵdyry qalaı aıqyndalatyny belgisiz. Belgilisi, kim shyndyqty aıtýdy paryzy sanasa, «partızan kıno» da qolyna shyraǵdanyn ustap, shyndyq izdep, jer baýyrlap alǵa qaraı jyljı beredi.

ALMATY