Shamamen 1694 – 1756 jyldar arasynda ómir súrgen Bóribaı Naıman, Jalaıyr, Qońyrat jasaqtaryn biriktirip, qaharmandyqpen qol bastaǵan batyrlardyń qatarynda tarıhtan óz ornyn alǵanymen, tulǵasy túkpirge ysyrylyp, búkil qazaq eli túgili, óz týǵan jurtyna da beımálim bolyp kelgeni ras. Bóribaı deńgeıles batyrlardyń bári 1990 jyldary-aq nasıhattalyp, zerttele bastady. Olar týraly kitaptar jazylyp, as berilip, eskertkishteri ornatyldy. Keıingi urpaqqa jan-jaqty qyrymen tanystyrylyp, ulyqtalmaı kelse, ol batyrdyń emes, artyndaǵy urpaǵynyń kinási. Batyrdyń aty keń aýqymda atala bastaǵaly beri kópshilik tarapynan «Bóribaı degen kim? Buryn qaıda bolǵan? Biz nege bilmegenbiz?» degen suraqtardyń týyndap jatýy da sondyqtan. Bir rýdyń ǵana batyry bolsa, bir qyrqanyń basyndaǵy tómpeshik bolyp tynystap, ýaqyt óte kele topyraǵy jermen-jeksen tegistelip keter me edi. Biraq rýh ólmeıdi. Bóribaı qazaq jeriniń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan barlyq elge qolbasshy bolyp jol kórsetken bahadúr. «Qalmaqqyrylǵan» jáne Ańyraqaı shaıqastaryndaǵy qazaq jasaqtarynyń jeńisterin uıymdastyrýshylardyń biri, sondaı-aq oǵan belsene qatysqan tarıhı tulǵa. Qarakereı Qabanbaıdyń ózin joryqqa alyp shyǵyp, soǵysqa baýlyǵan, urys tásilin úıretip, jol kórsetken, ózi de ásker basqarǵan jasampaz kóshbasshy. Jaýgershilik zamandaǵy qıyndyqqa qaramastan súıeginiń Jezqazǵannan Túrkistanǵa aparyp jerlengeninen, Qul Qoja Ahmettiń aınalasynda jatqan 500-ge jýyq han men bıdiń, batyr men aqynnyń arasynda esimi №128 bolyp jazylǵanynan-aq qazaq úshin qanshalyqty mártebeli ekenin ańǵarsaq kerek.
Bóribaı batyr tarıhyn zerttep, ǵylymı monografııa jazǵan belgili tarıhshy, professor Bereket Káribaev onyń tulǵalyq qasıetin tolyqtyrýda kóp eńbek sińirdi. Eshqandaı dereksiz-dáıeksiz, tarıhta bolmasa da, óz atasyn batyr jasap, qısynsyz, qııaldan tulǵa týdyratyn traıbalıstik aýrý bar. Bóribaı oıdan shyǵarylǵan obraz emes, Túrkistanda tasqa qashalyp aty jazylǵan, sandyqtasy qoıylǵan biregeı batyr. Qaıqy qylyshynan qany tamyp, jekpe-jekte qalmaqty jer qushtyrmasa, 1931 jylǵy kóterilis kezinde halyq ta «Bóribaılap» atqa qonbas edi. Jóńkilgen jońǵarǵa qarsy kóteriliske bastap alyp shyqqan Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı, Raıymbek, Bólek, Sadyr Jomart batyrlarmen birge úzeńgiles seriktes bolyp, birge urysta júrdi.
1723 jyly jońǵarlar tutqıyldan basyp kirgende, Sadyr-Mataıdyń sarbazdaryn alǵashqy bolyp sońynan ertip, jaýǵa toıtarys bergen Bóribaı batyr bolǵan. Kúsh árıne, teń emes bolatyn. Jońǵarlar jaqsy qarýlanǵan. Munyń aldynda qazaq dalasynda alapat jut boldy, mal qyryldy. Osyny ańdyp otyrǵan jońǵarlar kóshpeli qazaq qaýymynyń erkindigin aıaqqa taptap, ezgige salyp, «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» deıtin surapyl zaýalǵa ushyratty. Sol kezde Bóribaı Sadyr men Mataıdy, jolaı Jalaıyr men Shý boıyndaǵy Qońyrat rýlaryn da birge Balqashtyń Almaty jaǵymen jaǵalata otyryp kóshirip, shashyratpaı, jaýdan aman alyp qalady. Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» tarıhı dastanyndaǵy «Bostyryp Jalaıyr men Naımandardy, Altaı men Alataýdy qalmaq aldy, Jalaıyr, Qońyrat, Naıman, Bóribaıǵa erip, Boıyna Sarysýdyń qonystandy» degen óleń joldary soǵan dálel. Eger Bóribaıdyń elim degen kópshil minezi bolmasa, sol bosqyn jurttyń búgingi urpaǵy jer basyp júrmes edi. Bóribaı bastaǵan kósh qazirgi Jezqazǵan óńiri, Sarysý ózeniniń boıyna turaqtaıdy. Batyrdyń jońǵarlarǵa qarsy joıqyn joryqtar uıymdastyrǵany týraly derekter alash zııalysy M.Tynyshbaevtyń eńbekterinde de kezdesedi. Tarıhı ańyzdarǵa súıene otyryp, onyń qaza tapqan jyly 1740-1750 jyldar aralyǵy dep kórsetken eken. Bóribaı naǵyz erlershe qan maıdanda qaza tabady. Batyrdyń el qorǵaý jolynda otyz jyl attan túspeı, jońǵarmen jaǵalasyp ótkeni jaıly málimetter ózbek eliniń qujattarynda, orys muraǵattarynda da saqtalǵan.
Bóribaı qaıtys bolǵan soń Atalyq, Qaptaǵaı, Kenje úsheýi aqyldasa kelip, batyrdyń esimin Mataıdyń ortaq urany etip alady. Úsh júzdiń basy qosylyp, jaýǵa shapqan kezde «Alash!» dep urandasa, al dushpanǵa jeke joryq uıymdastyrǵanda óz rýynyń atyn aıtatyny belgili. Sóıtip Bóribaıdyń aty ortaq uranǵa aınalady.
Tulpar minip, tý ustaǵan dara batyrdy dáripteý maqsatynda Almaty oblysy Aqsý aýdanynda «Bóribaı batyr» qory qurylyp, jumys istep kele jatqanyna úshinshi jylǵa jýyqtady. Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, osy qordy uıymdastyryp, Aqsýdan shyqqan azamattardy jumyldyryp, kún-tún demeı eńbek etken jergilikti azamat Berikbol Qasymovtyń esimin ereshe ataǵan jón. Berikbol aǵanyń bastamasymen Bóribaı batyrdyń músinin jasaý úshin respýblıkalyq deńgeıde arnaıy baıqaý jarııalandy. Kompozıtorlar án jazdy. Aqyndar jyr arnady. Jazýshy Arasanbaı Estenovtiń «Uranǵa aınalǵan Bóribaı batyr», «Mataı Bóribaı batyr» kitaptary jaryq kórdi. Eki jyldan beri Bóribaı batyr atyndaǵy qazaqsha kúresten oblystyq, oqýshylar arasynda áskerı-patrıottyq oıyndardan aýdandyq týrnırler ótip keledi. «Alǵash Bóribaı batyrǵa eskertkish ornatý týraly ıdeıa týǵanda, keýdede úmitten góri kúdik basym boldy. Halyq qoldaı ma, úkimet tarapynan qoldaý bola ma degen oılar mazalaıtyn. Mine, bir jylǵa tolar-tolmas ýaqytta eskertkish tuǵyryna qondy. Bul búkilhalyqtyq sıpat alǵan ıgilikti is boldy. Jurtymnyń jaqsy iske janyn salyp júgiretinin kórgende, qazaq bolyp týǵanyma maqtandym» deıdi Berikbol Qasymov. Qarajat halyqtan jınaldy, negizgi demeýshilikti kásipker uly Dıas Qasymov jasady, al rýh kóterer taǵylymdy mazmuny bar iske oblys ákimdigi ruqsatyn berip, qoldaý jasady.
Ulytaýda jan tapsyrǵanmen, batyr jerlengen Túrkistanǵa arnaıy delegasııa attanyp, qulpytasynan topyraq alyp, kapsýlaǵa salynǵan topyraqty týǵan jerine jetkizdi. Aýdan ortalyǵy Jansúgirovtegi ortalyq meshitte quran baǵyshtaldy. Osydan keıin ǵana kapsýladaǵy topyraq kúni keshe tarıhı tulǵaǵa arnalyp soǵylǵan tas tuǵyrdyń túbine tóseldi. Ońtústikten araǵa úsh ǵasyr salyp oralǵan baba eskertkishi ornatylatyn alańǵa jaz boıy tazartý jumystary júrgizilgen edi. Jansúgirov kentiniń shyǵys-aınalma jolynyń ústinen Bóribaı batyrdyń eńseli eskertkishi boı kóterdi. Eskertkish «Qasıetti Qazaqstan» kartasyna Ult-azattyq kóterilis batyrlarynyń keseneleri» tizimi boıynsha ornatyldy.
Bes aıda jasalyp, tuǵyryna qonǵan músinniń avtorlary – Qazybek Dýlatov pen Erkin Maqulbaev. Músinniń salmaǵy 5,5 tonna. Quny 38 mln teńgeni qurady. Tuǵyrynyń ózi 7 qyrly etip jasalǵan. Eskertkishtiń mańyndaǵy 5000 sharshy metr aýmaqqa abattandyrý jumystary júrgizilýde. Granıt taqta tastarǵa 300-deı batyrdyń esimi jazylyp, 300 shyrsha egilmek. Oǵan oblys ákimdigi 52 mln tenge bólgen. Eskertkishtiń mańyna shyrsha otyrǵyzýǵa oblys ákimi Amandyq Batalov keldi. Shyrshany ózi bastap otyrǵyzdy. A.Batalov: «Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń negizinde tarıhtyń umytylǵan betteri qaıta ashylyp, tulǵalar ulyqtalyp jatyr. Halyq batyrlaryn umytpaýy kerek. Qabyl bolsyn. Batyrdyń músini óte jaqsy jasalǵan eken» dep baǵa berdi. Shaǵyn toptyń qatysýymen eskertkishtiń ashylý saltanaty ótti. Keleshekte eskertkish memorıaldyq keshenge aınaldyrylmaq.
Aqsýdaǵy aǵaıyn shashý shashyp, bul kúni qýanyshtan kóńili oınap tasydy. Rásimge elimizdiń jáne oblystyń tanymal tulǵalary qatysty.
Tumshalanǵan tarıh ashylyp, Bóribaıdyń ekinshi ómiri bastaldy. Jaýyna bórideı tıip, qalmaqtyń qutyn qashyrǵan batyr tulǵasyna qarap ósken uldardyń rýhy bıik bolǵaı!
ALMATY
