MÚMKINDIKKE ÚILES MINDET

Otandyq dárilerdi jergilikti ósimdikter túrlerinen jasap, shy­ǵarýdy budan on bes jyl buryn bas­­taǵan bizdiń ǵylymı-zert­teý orta­lyǵy adamdar densaý­lyǵy úshin mańyzy meılinshe zor bul isti odan ári jetildirýdi mereı­li mindet sanaı­dy. Sóz oraıynda aıta ket­ken­de, qazir qazaqstandyq farma­sev­tıka ónerkásibiniń kósh­bas­shysy bolyp tanylyp otyrýy­myzǵa El­ba­sy­­nyń qoldaý-qamqor­ly­ǵy­nyń úlken yqpaly tıip kele­­di. Alǵashqy qadam­nan-aq isterimiz ben izdenis­terimizdiń, soǵan qatys­ty másele­ler­diń udaıy nazarda us­talýy salaǵa qandaılyq jaýapker­shilik júktelýin kórsetedi. Elbasy Joldaýynda tól dárilik preparat­tardyń ishki tuty­ný­daǵy úlesin 50 paıyzǵa kóterý qajet­tigi alǵa qoıylýy, birinshi kezekte bizge artylǵan tapsyrma dep bilemiz. Búginde elimizde dári-dármek­ter­ge suranys ázirge negizinen syrt jerlerden jetkizilý arqyly ótelip júrgendigi jasyryn jaı emes. Al qulash keńeıgen, umtylys ulǵaıǵan shaqta osynaý olqylyq­tyń ornyn aldaǵy bes jylda toltyra alýy­myzǵa múmkindik bar deýimizge bo­­la­dy. Buǵan qajetti bazalyq jaǵ­daılar jasalǵan­dyǵy, endi ony nyǵaıtyp, damytýǵa qadam beriktigi sen­diredi. Sonyń naqty bir mysa­ly retinde holdıng janynan fıto­preparattar shyǵa­ra­tyn óndiristik keshenniń birinshi jáne ekinshi kezegi byltyrdan beri jumys­qa kiris­kendigin atar edik. Bıyl saly­na bastaǵan úshinshi kezegi asa ma­ńyzdy ónim kólemin arttyra túsedi. Árıne, eń bastysy básekege qabi­letti, ótimdiligi joǵary dári­ler­di kóp­tep shyǵarý maqsat tuty­lady. Máse­len, qaterli isikke qarsy qol­dany­latyn “Arglabın­ge” suranys buǵan deıin de az emes edi, shıpalyq qasıeti alysqa tanylǵan saıyn tap­sy­rys berý ósken ústine ósip otyr. Qazirgi kez­de elimizde onkolo­gııa­lyq aýrý­dyń ár túrine 150 myń­nan astam naýqas shaldyqqan bolsa, ókinishke qaraı, sıreýi seldireı qoımaýda. Atalǵan preparatqa sura­nys jyly­na 5 mıllıon ampýlany quraı­dy. Onymen qamtamasyz etilýdi tolyq eńserýimiz – jetis­tikterimizdiń biri. Barlyq onkolo­gııalyq klınıkalar “Argla­bındi” zárýliksiz paıdalana alady. Jalpy, Almaty, Astana, Shym­kent, Pavlodar qalalarynda oryn tepken farmasevtıkalyq óndiris­ter Qaraǵandyda qurylǵan respýb­lıkalyq farmasevtıkalyq klaster aıasynda birigip jumys isteıdi. Ortaq múdde jolyndaǵy ózara tyǵyz baı­la­nys turǵyn­dar­dyń densaýly­ǵyn saqtaý, qorǵaý úshin yntymaqty jaýap­­ker­shilikti kúsheıtýge baǵyttalǵan. Bul salany jańa deńgeıge kóterýde atqarylar is-sharalar jetip-artylady. Osy oraıda múm­kindiginshe tezirek dárilik zattar sapasyn halyqaralyq standarttar talabyna jetkizý kerektigi ózekti másele. Túıindep toqtalǵanda, zerthanalyq, klınıkalyq, óndiris­­tik, dıstrıbıý­terlik jáne dári­hanalyq qaǵıdattar­dyń erejeleri (GLP, GCP, GMP, GDP, GPP) oryndalýy jolǵa qoıy­lý­ǵa tıis. 2015 jyldan bastap GMP ulttyq standarty mindetti bolyp sanala­tyndyǵyna oraı aldyn-ala daıyn­­­­dyqty shırata túsý kesheýil­detilmegeni jón kóriledi. Sonymen qatar far­ma­sevtıka­lyq óner­kásipti ór­kendetýdiń stra­­­tegııalyq negizine sala­nyń ınno­va­sııa­­lyq baǵyt­ta damytylýy aly­nýy qajet. Osy oraıda shetel­dik jáne otandyq ın­vestor­lardy tartý arqyly jergi­likti ǵalymdar­dyń ǵylymı belsen­dilikke ynta­syn kú­sheıtýge yńǵaı­ly alǵy­shart­­tar jasa­lar edi. Ekin­shi jaǵy­nan, olar­dyń tıimdi joba­laryn óndiris­ke engizýge memleket­tik qoldaý kór­setilýdiń artyqtyǵy joq der edik. Reti kelgende toqtalyp óter jaı, búginde ótimdi degen otandyq dári-dármekterdiń ózin syrtqy rynokqa shyǵarý qıyn. О́ıtkeni, birazy GCP talaptary boıynsha klınıkalyq synaqtardan ótpegen. Bul úshin de keń kólemde ınves­tısııa tartylýy kerektigi baıqalyp otyr. Munyń syrtynda kedendik rásimdegi kedergiler bar. Endigi bir másele, dárilik pre­parattardy jarnamalaý jaıyna tireledi. Munyń sebebi, “Dárilik quraldar týraly” Zańǵa sáıkes buǵan shek qoıylǵan. Sondyqtan kópshilik ózimizde shyǵarylatyn dári-dármekter túrlerin, shıpalyq qasıetterin jetkilikti bile bermeı­di. Osyǵan baılanysty osy ónim­der­diń jurtshylyqqa tanymal bolýy, ótimdiligi joǵarylaýy úshin jarnamaǵa jol ashylýy qajet. Bizdińshe, qazaqstandyq farma­sevtıkalyq óndiristi qalypty jolǵa qoıýda mynadaı máseleler­diń sheshimi tabylǵany jón sııaq­ty. Atalǵan sala kásiporyn­dary­nyń jumysyn jańǵyrtýy jáne jańa óndirister qurýy úshin jeńil­detilgen nesıe bólinýi, son­daı-aq aıtalyq Reseıde otan­dyq pre­pa­rat­tardyń tirkelýi shyǵynyn qar­jylandyrý qarastyrylýy kerek. Kóńilimizge qonyp júrgendeı, ǵylymnyń sońǵy ýaqyttarda uıym­­dyq, qurylymdyq, kadrlyq, qar­jylyq qamtamasyz etilý jaǵy aıtarlyqtaı jaǵymdy ózgeristerge ushyrady. Osy baǵyttaǵy refor­ma­laýdy tereńdetý maqsatynda “Ǵy­lym týraly” jańa Zańnyń daıyn­dalyp jatýy úlken úmit arttyrady. Kóp kúttirmeı qabyldanýy qalanady. О́mirdegi jańalyqtardan, jańǵyrý­lardan qalys qalmaı, alǵa umtylýǵa aýadaı qajet qujat. Múmkindikke úıles mindetimiz aıqyn ári bıik. Ol otandyq far­ma­sevtıkanyń jolyn ońǵarta berý. Serǵazy ÁDEKENOV,  “Fıtohımııa” halyqara­lyq ǵylymı-óndiristik holdıngi” AQ basqarma­sy­nyń tóraǵasy, akademık. Qaraǵandy.