Álemde koronavırýsty juqtyrý jaǵdaılary sanynyń kúrt ulǵaıýy jáne AQSh-taǵy prezıdent saılaýy aıasynda aǵymdaǵy jyly qazanda álemdik qor naryqtarynda belgisizdik pen qubylmalylyq artty. Qazan aıynyń qorytyndysy boıynsha Amerıkanyń aksııa naryqtary teris mándermen jabyldy.
Eýropadaǵy aksııalar aǵymdaǵy jylǵy naýryzdan bastap eń kúshti quldyraýdy kórsetti. Investorlar karantın sharalary eýroaımaq ekonomıkasyn qosarlanǵan resessııaǵa ıtermeleýi múmkin dep alańdaýda. E. Dosaevtyń aıtýynsha, qazanda AQSh dollarynyń qymbattaýyna jáne damýshy elder valıýtalarynyń álsireýine alyp kelgen AQSh-taǵy prezıdent saılaýynyń qorytyndysyna qatysty belgisizdik ótken aptanyń sońynda demokratııalyq partııadan kandıdat Djo Baıdenniń jeńisi aıasynda tómendedi. Naryq bul jańalyqty, sondaı-aq demokratııalyq partııanyń Senatty boljaldy túrde baqylaı almaýyn ekonomıkaǵa kómek kórsetýdiń jańa baǵdarlamasyn kelisý múmkindigin eskere otyryp, oń qabyldady.
"Fransııa men Germanııada lokdaýn engizýdi talqylaý aıasynda qazannyń sońynda taýar naryqtarynda tómendeý baıqaldy. Jalpy alǵanda, Eýropaǵa munaıdy álemdik tutynýdyń 20%-y tıesili. Eger Fransııa men Germanııaǵa basqa Eýropa elderi qosylsa, qarasha men jeltoqsanda munaıdy óndirý suranystan asyp ketýi múmkin. Bul OPEK-ke qysym kórsetedi jáne 2021 jylǵy qańtardan bastap óndirýdi ulǵaıtý jospary qaıta qaralýy múmkin", — dedi E. Dosaev.
Qazan aıynyń sońynda Eýroodaq elderinde koronavırýspen aýyrý aıtarlyqtaı ósti, keıinnen aǵymdaǵy jylǵy qarashada shekteý sharalary qabyldandy. Osyǵan baılanysty qarashada ekonomıkalyq belsendiliktiń qysqarýy kútiledi.
"Qazaqstanda iskerlik belsendilik ındeksi aǵymdaǵy jylǵy qazanda ónerkásip jáne kórsetiletin qyzmetter salasyndaǵy ósý esebinen 47,6 tarmaqtan 48,8 tarmaqqa deıin kóterildi. Qurylysta kórsetkish 47,6 tarmaqqa deıin 1,5 tarmaqqa qysqardy", — dedi Ulttyq bank tóraǵasy.
Bıyl qazan aıynda jyldyq ınflıasııa 7,1%-ǵa deıin ósti, bir aı buryn 7% boldy. Azyq-túlik taýarlarynyń baǵasynyń jyldyq ósýi azyq-túlik emes taýarlar baǵasynyń 5,5%-dan 5,6%-ǵa deıin jáne aqyly qyzmetterge baǵanyń 3,6%-dan 3,7%-ǵa deıin ósýi kezinde 10,8%-dan 10,7%-ǵa deıin azdap baıaýlady. Inflıasııanyń shamaly jedeldeýi qysqa merzimde paıdalanylatyn taýarlardyń qymbattaýy jáne kommýnaldyq qyzmetter tarıfteriniń ósýin qalpyna keltirý aıasynda baıqalady. Syrtqy jáne ishki naryqtardaǵy joǵarǵy belgisizdik aıasynda aǵymdaǵy jylǵy 26 qazanda bazalyq stavka +/-1,5 p.t. paıyzdyq dálizimen 9% deńgeıinde saqtaldy.
Syrtqy sektordaǵy belgisizdik pen qubylmalylyqtyń ósýi táýekeldi aktıvter men damýshy elderdiń valıýtalaryna qysym kórsetti.
1. Qaıtadan karantın sharalaryn engizý yqtımaldyǵynyń ósýi nátıjesinde qazannyń sońyna qaraı munaı bir barreli úshin $37,5 deıin edáýir tómendedi, bul munaıǵa suranystyń álsireýin bildiredi. Bir aıda tómendeý 8,5% boldy. Bıyl 30 qarasha–1 jeltoqsanda ótetin OPEK+ otyrysynyń qarsańynda aǵymdaǵy aıdyń basynan beri munaı baǵasy birtindep óse bastady, otyrysta shekteýlerdi uzartý ne qosymsha qysqartýlar múmkindigin qarastyrý kútiledi. Pfizer jáne BioNTech kompanııalarynan vaksınanyń sátti synaqtan ótkizilgeni týraly oń jańalyqtyń aıasynda munaı baǵasy bir kúnde 7,5%-ǵa ulǵaıyp bir barreli úshin $42,4 deıin ósti.
2. Álemdik ekonomıkanyń daǵdarystyń jańa kezeńine kirýi jáne syrtqy naryqtardaǵy joǵary belgisizdik AQSh dollary ındeksiniń ósýine alyp keldi, bul damýshy elderdiń altyn jáne valıýtasynyń qunyna áser etti. Aǵymdaǵy jylǵy 9 qarashada AQSh dollary ındeksiniń tómendeýi jáne AQSh-taǵy prezıdenttik saılaý jaǵdaıynyń anyqtalýy aıasynda altyn bir ýnsııasy úshin 0,8%-ǵa $1863 deıin arzandady. E. Dosaev atap ótkendeı, bıyl qazanda damýshy elderdiń valıýtalary AQSh pen birqatar Eýropa elderinde koronavırýstyń qaıtalaný táýekelin iske asyrý aıasynda álsireýdi jalǵastyrdy. Mysaly, túrik lırasy bir aıda 8%-ǵa, Reseı rýbli - 2,2%-ǵa, Brazılııa realy - 2,3%-ǵa álsiredi. Aǵymdaǵy jylǵy 9 qarashada bırjadaǵy saýda-sattyq qorytyndylary boıynsha teńgeniń aıyrbas baǵamy aı basynan beri 0,3%-ǵa nyǵaıyp, bir AQSh dollary úshin 431,17 teńgeni qurady. Aldyn ala derekter boıynsha 2020 jylǵy 3-toqsanda saýda balansy Ulttyq banktiń tólem balansynyń ádistemesi boıynsha 1999 jyldan beri alǵash ret (-)1,0 mlrd AQSh dollary mólsherinde teris qalyptasty. Nátıjesinde 2020 jylǵy 9 aıda saýda balansynyń profısıti $9,1 mlrd deıin 35%-ǵa tómendedi.
Taýarlar eksporty 18,4%-ǵa qysqardy, bul munaı men gaz kondensaty eksportynyń tómendeýine baılanysty boldy. Taýarlar ımporty ınvestısııalyq taýarlardy 12,6%-ǵa jáne aralyq taýarlardy 12,6%-ǵa ákelýdi qysqartý nátıjesinde 10,4%-ǵa qysqardy. Aldyn ala derekter boıynsha qazanda Ulttyq banktiń altynvalıýta rezervteri kóbinese memlekettik boryshty tóleý jáne ıntervensııa júrgizý esebinen $200 mln-ǵa - $33,6 mlrd deıin tómendedi.
Qazandaǵy teris túzetýlerge qaramastan, 2020 jyldyń basynan beri ınvestısııalyq kiris shamamen $950 mln qurady. Aǵymdaǵy jylǵy qazannyń sońynda Qazaqstannyń halyqaralyq rezervteri aldyn ala derekter boıynsha bir aıda 1,3%-ǵa azaıyp, $89,9 mlrd qurady. Bank júıesindegi depozıtter bir aıda 3,3%-ǵa ulǵaıyp, aǵymdaǵy jylǵy qyrkúıektiń sońynda 21,4 trln teńge boldy. Teńgedegi salymdar qyrkúıekte 12,6 trln teńgege deıin 2,2%-ǵa, valıýtalyq salymdar 5,1%-ǵa ósti.
Nátıjesinde depozıtterdi dollarlandyrý deńgeıi 2020 jylǵy qyrkúıekte 40,9% deńgeıinde qalyptasty. Bıznestiń kredıttik portfeli qyrkúıekte 7,3 trln teńgege deıin 0,2%-ǵa ulǵaıdy. Bızneske teńgemen kredıtter boıynsha stavka aǵymdaǵy jylǵy qyrkúıekte 12,1%, onyń ishinde aǵymdaǵy jylǵy qyrkúıekte qysqa merzimdi kredıtter boıynsha – 11,8%, uzaq merzimdi kredıtter boıynsha – 13,3% boldy. Qyrkúıekte halyqtyń kredıtteri 7 trln teńgege deıin 2%-ǵa ulǵaıdy. Olardyń qurylymynda tutynýshylyq qaryzdar 4,2 trln teńgege deıin 1,3%-ǵa ulǵaıdy, memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrý esebinen ıpotekalyq qaryzdar 2,1 trln teńgege deıin 3,6%-ǵa ulǵaıdy.
Qazaqstan ekonomıkasyn qoldaý úshin Memleket basshysynyń daǵdarysqa qarsy bastamalaryn iske asyrý jalǵasýda.
- «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy boıynsha aǵymdaǵy jylǵy 6 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha kásipkerlerden 872,7 mlrd teńgege 1 277 ótinim qabyldandy, onyń ishinde bankter jalpy somasy 447,6 mlrd teńgege 487 ótinimdi maquldady, 427,9 mlrd teńge somasyna 691 qaryz berildi.
- Kásipkerlik sýbektilerin jeńildikpen nesıelendirý baǵdarlamasy boıynsha aǵymdaǵy jylǵy 6 qarashadǵa deıin kásipkerler 567,3 mlrd teńge somasyna 2 291 ótinim berdi, 444,8 mlrd teńgege 4 292 ótinim, onyń ishinde 91 mlrd teńge buryn berilgen qaryzdardy óteýden túsken aqsha esebinen berildi.
