Qanat Áýesbaı kózi qaraqty kórermenge «Qazaqstan» ulttyq arnasy arqyly jaqsy tanys. Ol – fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy, «Serper» jastar syılyǵynyń ıegeri. Birneshe jyl boıy telearnada ózekti reportajdardyń avtory jáne «Qazaqstan. Meniń elim», «Apta.kz», «О́zekjardy», «Alań» sııaqty baǵdarlamalardyń tizginustary retinde tanylǵan talapty jas qazirde «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Anglııanyń Norvıch qalasynda taǵylymdamadan ótip júr. Biz Q.Áýesbaıǵa suraqtar jiberip, «Bolashaq» baǵdarlamasy, jańa dáýir aqparaty jáne brıtan baspasózi jóninde oı
bólisken edik.
Qanat Áýesbaı kózi qaraqty kórermenge «Qazaqstan» ulttyq arnasy arqyly jaqsy tanys. Ol – fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy, «Serper» jastar syılyǵynyń ıegeri. Birneshe jyl boıy telearnada ózekti reportajdardyń avtory jáne «Qazaqstan. Meniń elim», «Apta.kz», «О́zekjardy», «Alań» sııaqty baǵdarlamalardyń tizginustary retinde tanylǵan talapty jas qazirde «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Anglııanyń Norvıch qalasynda taǵylymdamadan ótip júr. Biz Q.Áýesbaıǵa suraqtar jiberip, «Bolashaq» baǵdarlamasy, jańa dáýir aqparaty jáne brıtan baspasózi jóninde oı bólisken edik.
– Qanat, jýyrda «Serper» jastar syılyǵynyń ıegeri atanýyńmen quttyqtap qoıalyq. Shetelde júrip, elde marapattalǵanyń tosyn syıdaı áser etken bolar.
– Rahmet, álbette shalǵaıda júrip, elge degen saǵynyshty sezingende Qazaq eli jastar odaǵynyń bul syılyǵy áldebir shattyq pen shabyt syılaǵany ras. Men buǵan fılosofııalyq turǵydan qaradym. Derbes memleketińniń bolýy bar baqyttyń úlkeni ǵoı. Sol óz memleketińniń marapatyna ıe bolý – tilmen aıtyp jetkize almaıtyn sózimniń shalqyǵan shattyǵy dep túsinemin. Oraıy kelgende, Otanymnyń bas basylymy «Egemen Qazaqstan» arqyly bul syılyǵymdy halyqaralyq «Bolashaq» Prezıdent stıpendııasynyń 20 jyldyǵyna arnaıtynymdy jetkizgim keledi. Konkýrsanttardy qaraǵan komıssııa músheleri meniń televızııa jýrnalısi bola júrip, tájirıbemdi stýdenttermen bólisken ýnıversıtet oqytýshysy ekenimdi de eskergen eken. Túıindeı aıtsam, Brıtanııada júrgende bir kúnde estigen eki jańalyq úshin qýanyshym sheksiz. Birinshisi – budan bylaı «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly jýrnalıster de taǵylymdamadan óte alatyny týraly Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed jetkizse, ekinshisin – osy syılyq alǵanym týraly feısbýktaǵy dostarym súıinshi surady.
– Júzden júırikter oqıtyn osy baǵdarlamaǵa qalaı iliktiń?
– Birneshe jyldan beri Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde stýdentterge telejýrnalıstıkadan dáris oqyp júrgen edim. Sodan, «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly oqytýshylar taǵylymdamadan óte alatynyn estip, baǵymdy synap edim, synnan súrinbeı óttim. О́zim Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetin «halyqaralyq jýrnalıstıka» mamandyǵy boıynsha bitirgenmin. Ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip, aǵylshynsha til syndyrdyq. Sonyń da paıdasy tıip jatyr. Munda jýrnalıst emes, oqytýshy retinde kelgendikten, keleshekte osy baǵdarlama arqyly jýrnalıster de daıyndalsa dep armandaıtynmyn.
– Jýrnalısterdi «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda taǵylymdamaǵa jiberýdiń mańyzyn óziń qaı turǵydan baǵalaıtynyńdy bilsek dep edik.
– Menińshe, zamanaýı ǵalamdyq úrdisterge qulaǵy túrik júrý úshin, sheteldik issaparlarda til bilgeniń jón. О́zińdi erkin sezinesiń. Halyqaralyq baılanystardy nyǵaıtý jolynda jýrnalısterge mindetti túrde aǵylshyn tilin bilý qajet. Eýropalyq, onyń ishinde batystyq jýrnalıstıkanyń eń soqtaly degen jetistikterin, tájirıbesin úırenýde álbette til syndyrýdyń kerektigi aıtpasa da túsinikti. Qazaq jýrnalısteri aǵylshynsha erkin sóılep, kez kelgen aǵylshyn tildes adammen erkin suhbat qura alatyndaı dárejege jetýi tıis sekildi. Bul jýrnalıstiń óz jumysyn halyqaralyq deńgeıge shyǵarýyna úlken septigin tıgizeri sózsiz. Máselen, buryn telearnada jumys istep júrgende aǵylshyn tilin biletindikten, issaparǵa meni birinshi jiberetin. О́ıtkeni, ózge áriptesterimmen salystyrǵanda meniń til bilý artyqshylyǵym ozyq turatyn. Jýrnalısterdi sheteldik tájirıbe almasýǵa jiberý arqyly biz otandyq aqparat júıesindegi búginde kenje qalyp otyrǵan halyqaralyq jýrnalıstıka sııaqty salany ýaqyt talabyna saı damyta alamyz. Sol sebepten, óz basym jýyrda elimizdiń Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń «Bolashaq» baǵdarlamasy sheńberinde shetelge 20 jýrnalıst jiberiletini týraly jańalyǵyn zor qýanyshpen qabyldadym. Odan bólek, qazir qazaqstandyq aqparat quraldary alys-jaqyn memleketterde menshikti tilshi ustaý tájirıbesin jıi qoldana bastady. Bul da quptarlyq is. Sebebi, halyqaralyq taqyrypqa qalam terbegen qazaq jýrnalısteri kóbine osy taqyrypty qaýzaǵan reseılik derekkózderine qarap, sonyń negizinde maqala jazady. Alaıda, ol derekkózderinde reseılik múddeni kózdegen sýbektıvtilik barshylyq. Sol sýbektıvtilikke urynbas úshin Qazaq eli jýrnalısteri sheteldik issaparlarda kóbirek bolyp, árbir halyqaralyq taqyrypqa Otanymyzdyń múddesi turǵysynan qalam terbegeni abzal.
– Aǵylshyndyq basylymdar men elektrondyq aqparat quraldarynda nendeı erekshelikti baıqadyń?
– Brıtanııada basylymdar men teledıdar, radıo sııaqty elektrondyq aqparat quraldaryna, menińshe, áleýmettik medıa sııaqty óte kúshti básekelestik qanat jaıǵan. Ol básekelestiktiń aýdıtorııasy da óte úlken. О́ıtkeni, halyq bul áleýmettik jelilerde oı-pikirlerin ashyq jaza alady. Tıisinshe, gazet pen televızııanyń oqyrmany men kórermeni basylymdar men teledıdarda «súzgiden» ótken aqparatty tutynýdan góri, rastyǵy kúmándi bolsa da osyndaı «kilegeıi» alynbaǵan sýbektıvti aqparatty qolaıly kóredi. Árıne, bul jaǵdaıda dástúrli medıa aqparattyq keńistikte óz ornyn joǵaltyp aldy deı almasaq ta, óz yqpalyn tómendetkeni shyndyq.
Álbette, dástúrli medıadaǵy aqparattyń salmaqtylyǵyn eshkim joqqa shyǵara almas. Biraq áleýmettik medıa shyqqaly, adam óziniń oıyn bildirip, ózin ındıvıd retinde sezinýge kóbirek múmkindik aldy. Vırtýaldy álemde onyń jeke blogy, profaıly, beınejazbalary – bári-bári saqtalady. Muny ǵalymdardyń bir shoǵyry azamattyq jýrnalıstıkaǵa jatqyzyp júr. Biraq óz basym qur emosııaǵa qurylǵan jazbalardy jýrnalıstıkanyń mańyna da jýyta almas edim.
– Internettiń qoǵamǵa dendep enýi aǵylshyndyq aqparat quralyn qanshalyqty evolıýsııaǵa ushyratty degen suraq týyndaıdy.
– Áleýmettik medıa, ınternettik basylymdar paıda bolǵaly dástúrli medıanyń yqpaly báseńsigenin aıtyp óttik. Osyndaı qatań básekelestik jaǵdaıynda tek Brıtanııada emes, kúlli Batys elderinde merzimdi basylymdardyń taralymy azaıyp, televızııa men radıonyń kórermeni men tyńdarmany ınternetke jappaı kóshe bastaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Qazaqstanda qulaq estip, kóz úırengen dástúrli gazetke jazylý úrdisiniń Brıtanııada joq ekenin bilip, áýelgide tańǵalǵanym bar. Internetke kóshý qalaı júzege asyp jatqanyna keler bolsaq, dástúrli jazylymnyń ornyna basylymdar ǵalamtor arqyly jazylýdyń jolyn tıimdi tabýdyń izdenisinde júr dep aıtsaq ta bolady. Bul jerde neǵurlym kóp aıǵa jazylsań, soǵurlym ǵalamtordaǵy jazylym baǵasy arzandaı túsedi. Poshta tasymalyna aqsha shyǵyndalmaǵan soń, mundaı vırtýaldy gazetterdiń vırtýaldy baǵasy da salystyrmaly túrde arzan. Ári qalaǵan gazetińizdiń sanyn qalaǵan ýaqytta jahandyq jeliden satyp ala alasyz. Odan bólek, ınternet-gazet tek bolǵan jaıdyń fotosýretterin ǵana emes, beınejazbasyn da usyný múmkindigine ıe. Al teledıdar men radıoǵa keler bolsaq, munda da bul elektrondy medıalardyń ınternettene bastaýy baıqalady. Ol úshin máselen, eń kóp aýdıtorııany qamtı alady degen BBC de smartfon, aıpad sııaqty quraldarda óz «qajetterin», ıaǵnı kórý tetikterin ornalastyra bastady. Iаkı, kez kelgen ýaqytta, qaı jerde júrseńiz de qalaǵan habaryńyzdy, qalaǵan jańalyǵyńyzdy telefonyńyzdan taba alasyz. Mundaı jaǵdaıda halyqtyń kádýilgi ekrannan teledıdar qaraý belsendiligi de tómendeı túsetini sózsiz.
Ony jaqsy, jaman dep birjaqty úzildi-kesildi aıtý qıyn. Biraq buqaralyq aqparat quraldary HHI ǵasyrdyń basynda kezekti evolıýsııasyn keshirip jatqany shyndyq. Mundaı jaǵdaıda gazet pen teledıdar joǵalyp ketedi dep te sáýegeılik jasaý tıimsiz. Tek yqpaly tómendegenin joqqa shyǵara almasaq kerek.
Menińshe, bári ádetke baılanysty. Gazet boıaýynyń ıisin burqyrata oqyp, teledıdardy shalqaıa dıvanda jatyp kórý ádetteri azaıǵan saıyn ǵalamtordaǵy vırtýaldy medıanyń yqpaly arta beretindeı. Onyń ústine ınternettengen medıa bir taraptan ózderiniń oqyrman, kórermen aýqymyn da keńeıte alady. О́ıtkeni, ınternetke kóshken soń, «Nıý-Iork taımsty» nemese «Gardıandy» Qazaqstannyń, máselen, Sarysý aýdany, Jaıylma aýylynyń turǵyndary bir kezderi oqı alady. Bul qazir qııal kóringenmen, qııal shyndyqqa aınalmaı qoımaıtyn tustary jáne bar emes pe? Nemese kerisinshe, «Egemen Qazaqstannyń» aǵylshynsha nusqasyn shalǵaıdaǵy Shotlandııa shopandary oqıtyn kún de alys bolmaýy kerek. Bul – jahandaný áseri. Mundaı jahandaný áseriniń buqaralyq aqparat quraldary arqyly eldiń jaǵymdy ımıdjin qalyptastyrýǵa da septigi jetip-artylady. Máselen, jýyrda «Vashıngton posttan» oqydym. Qazaqstan sheteldik týrısterge barynsha ashyq memleketter tiziminde eken. Sol týrıster Qazaqstanǵa kelmeı turyp, málimetti aldymen aqparat quraldarynan izdeıdi. Osyǵan qarasaq qazaqstandyq BAQ-tyń aǵylshynsha nusqasyna degen suranys arta túskenine birden kóz jetkizesiń.
– Aqparat quraldary túrleriniń kóbeıýi jýrnalısterdiń jazý mánerine qalaı áser etip jatyr? Brıtan mysalynda taratyp aıtsaq taǵylymdy bolar edi.
– Qazir oqıtyn adamǵa aqparat kóp. Aqparattyń shekten tystyǵy batys jýrnalısteriniń boıynda barynsha qysqa da nusqa jazý mashyǵyn qalyptastyryp otyr. Tipti, saraptamalyq uzyn sonar maqalalardyń oqyrmany da barǵan saıyn azaıyp bara jatyr. Ony biz dáris alǵan brıtandyq ustazdardyń bári aıtyp júr. Tipti, jýrnalıstiń óz oıyn qosyp, maqala jazýy joqqa tán derlik dese de bolady. О́ıtkeni, sýbektıvti pikirge ıek artyp, bas shulǵıtyn oqyrman azaıǵan. Sebebi, búginginiń oqyrmany ábden aqparattanǵan oqyrman. Ol manıpýlıasııaǵa kónbeıdi, ózindik meni basym ındıvıd. Sondyqtan oǵan aqparat arqyly ıdeologııamdy júrgizem deý de qıyndaý. Ázirge qazaq jýrnalısteriniń Batys jýrnalısterine qaraǵanda ereksheligin men osy tustan kóremin. Bizde áli kúnge utqyr sóz, ordaly oıdyń qadiri bar. Muny ulttyq úlgi retinde baǵalaýymyz kerek. Múmkin osy artyqshylyǵymyzdy jahandanýǵa «jem» etpeı, tıimdi tásilmen álemdik aqparatqa kiriktirsek degen oıdy ortaǵa sala ketsem deımin. Iá, qazaq jýrnalısi de óz pikirin oqyrmanyna usyna alady. Al kelisý-kelispeý oqyrmannyń óz erkinde. Biraq men solaı eken dep, qazaq jýrnalısteriniń shekten tys qyzyl-sózdikke urynǵanyn da qalamaımyn. Bul – jeke pikirim. Keıde bir maqalany oqyp, nemese teledıdardan beınesıýjetti kórip otyrsań, bul «ónim» aqparat berý úshin emes, jýrnalıstiń tiliniń baılyǵyn kórsetý úshin jazylǵandaı kórinedi. Menińshe, ınternettiń dendep enýi arqasynda osyndaı qyzyltildikke tosqaýyl qoıylmaq. Qazir artyq sóz oqyp otyratyn artyq ýaqyt joq.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
