Elbasy N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni... ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis» dep aıqyndap berse, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasynda: «Abaıdy ultymyzdyń mádenı kapıtaly retinde nasıhattaýymyz kerek. О́rkenıetti elder qazaqtyń bolmys-bitimin, mádenıeti men ádebıetin, rýhanı óresin álemdik deńgeıdegi birtýar perzentteriniń dárejesimen, tanymaldyǵymen baǵalaıtynyn umytpaıyq. Sondyqtan Abaıdy jańa Qazaqstannyń brendi retinde álem jurtshylyǵyna keńinen tanystyrý qajet» dep, jańa mejeni nusqady. Biz muny – otandyq aqyl-oıdyń, dástúrdiń sabaqtastyǵy dep bilemiz.
Bilim ordasynyń negizgi mıssııasy – óskeleń urpaqqa ónegeli bilim, dáıekti tálim berý bolǵandyqtan, Memleket basshysynyń atalǵan maqalasy – biz úshin eldik tapsyrma syndy. Bul – jaýapkershilik qana emes, abaıtanýdy jańa, tyń baǵytta zerdelep, erekshe kózqaraspen paıymdaıtyn sara jol, syndarly súrleý. Biz qazirgi zaman úderisine qanshalyqty ilese alamyz, jastarymyz osy lekke daıyn ba, olardyń boıyna Abaı amanattaǵan izgi muratty sińire aldyq pa – mine, osy suraq, osy oı bárimizdi tolǵandyrady.
Prezıdent atalǵan maqalasynda shet memleketterdegi elshilikter men oqý oryndary janynan uly aqynǵa arnalǵan ortalyqtar ashý qajettigin aıtty. О́te quptarlyq is. Abaıdy álemge tanytatyn ýaqyt áldeqashan keldi. Osy oraıda Shoqan atyn ıelengen Kókshetaý ýnıversıteti keshendi jospar quryp, biraz is-sharany bastap ta ketti. Alda biraz jumystar da bar.
Máselen, oblys ákimshiligimen birlesip qazan aıynda «Abaı tulǵasy: ulttyq rýhanııat jáne álemdik órkenıet» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. Stýdenttik forýmdar, kórme men baıqaýlar, túrli keshter men kezdesýler ótip jatyr. Qarasha aıynda ózara kelisimge sáıkes, Belarýs Respýblıkasy Mınsk Ulttyq tehnıka ýnıversıteti janyndaǵy Abaı ortalyǵynda shyǵarmashylyq kórme uıymdastyryp, taǵylymdyq dárister ótkizbekpiz. Maqsatymyz – Abaı álemin baýyrlas belarýs halqyna tanystyrý, ǵylymı-mádenı baılanys ornatý. Abaı arqyly qazaq halqynyń tarıhyn, rýhanı-materıaldyq bolmysyn tanystyrý. Oblys basshylyǵy bul bastamamyzdy tolyq qoldap otyr.
Uly Abaıdyń danalyq oılary – ult rýhanııaty men mádenıetiniń tuǵyry, temirqazyǵy. Ǵulama ilimi halyqtyń tynys-tirshiligimen, bolashaq damýymen, rýhanı jańǵyrýymen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan da Abaı danalyǵy qazirgi zamanmen úndesip jatýy kerek. Dana aqyn Kókshe eline de bóten emes. Onyń taǵdyry, murasy, izashar isteri Uly dalanyń Shoqan Ýálıhanov, Birjan sal, Naýan haziret, Sháımerden Qosshyǵul, Zeınelǵabıden ál-Omskaýı, Muhametsálim Káshimov, Smaǵul Sadýaqasuly, Ǵabbas Toǵjanov, Ysqaq Dúısenbaev, Esmaǵambet Ysmaıylov, Málik Ǵabdýllın, Aıqyn Nurqatov, Tursynbek Kákishuly, Serik Negımov syndy buryn-sońdy iri tulǵalarynyń, ǵalymdarynyń baǵdarynda, jazǵandarynda, arnaıy monografııalarynda, iliktes zertteýlerinde kórinis tapqan.
Keminde bir jarym ǵasyrlyq tarıhty sholsańyz, Kókshe tulǵalarynyń tanymy ult tanymyna olja salyp, eldiń rýhanı deńgeıin áleýettendire túskenin baıqaısyz.
XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq dalasynda týǵan demokrattyq, aǵartýshylyq mádenıettiń alǵashqy ókilderiniń biri, qazaqtyń máńgi jaryq juldyzy, ǵalymdardyń ǵalymy Shoqan Ýálıhanov pen jańa jazba ádebıettiń negizin qalaýshy, fılosof, kompozıtor, aýdarmashy, ult mádenıetiniń reformatory, qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaıulynyń muralary máńgilik tutastyqta sabaqtasyp, ult rýhanııatyna aınalyp, tereń úndestikpen tamyrlasyp jatyr. Abaı men Shoqannyń rýhanı úndestigi, eń birinshiden, aýyz ádebıetiniń asyl jaýharlaryn jas kezinen sanaǵa sińire otyryp, taǵylym alýynda jáne sheshender men aqyndardyń ulaǵatty, ǵıbratty sózderin toqýynda; ekinshiden, shyǵys tamyryn, arab, parsy, túrki tilderindegi shyǵarmalardy izdene oqyp, bilimin baıytýynda, orys, eýropa klassıkteriniń eńbekterimen jete tanystyǵynda. Shoqan halyq ádebıetin – tarıhty tanýdyń baǵaly murasy dep tanysa, Abaı kórkemsóz baılyǵyn – adamzatty adamdyq jolǵa baýlyp tárbıeleýdiń, jaqsylyqtardy ónege tutyp, zulymdyq, nadandyq ataýlymen kúresýdiń joly dep sanady. Abaı men Shoqannyń qazaq tarıhy týraly tolǵamdary ulttyń bolashaǵyn oılaýdyń talabynan týǵan. Shoqan sekildi Abaı da shyǵys pen batystyń tarıhı shejirelerin jaqsy bildi. Bul qubylysty biri ǵalym sıpatynda, ekinshisi sýretker kózimen baǵalady, eki tulǵanyń da qazaq ultyn órkenıettiń jolyna túsirý oılary sabaqtasyp, úndesip jatty. Uly ǵalym Shoqan men uly aqyn Abaıdyń ádebıet, folklor, mádenıet, fılosofııa, etnografııa, tarıh, ekonomıka t.b. jaıly qundy eńbekteri, pikirleri ulttyń tutas qundylyǵyna aınalǵan muralar, osy qazynalary eki uly tulǵany rýhanı sabaqtastyryp, tamyryn tereńdetip turary aıqyn. Uly sabaqtastyqty qazaqtyń áıgili aqyny, sazger Birjan sal ómirinen de ańǵaramyz. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasyna aqyndyq mekteptiń ustazy Abaı men sal-seriler mektebiniń ustazy Birjan saldyń kezdesýin sýretteý negizinde ónerdiń, shyǵarmashylyqtyń baıandylyǵyn eki uly tulǵanyń rýhanı dıdarlasýy arqyly mádenı-tabıǵı úndestikte kórkem jetkizedi.
Abaı men Birjan saldyń rýhanı sabaqtastyǵy – olardyń ónerdi asa joǵary baǵalaǵan, jastardyń ónerin qadirlep, kókke kótergen janashyry bolýynda. Mine, osy qasıetter, kózqarastar birligi eki tulǵany rýhanı jaǵynan toǵystyrdy. Birjan saldyń erekshe darynyn, jastarǵa berer ónegesin dóp tanýy Abaıdyń kóregendigin dáleldeıdi. Abaı men Birjan saldy úndestirgen, syrlastyrǵan – án men jyrdyń qudireti, kıesi. Ánshi Birjan saldyń aqyn Abaımen shyǵarmashylyq úndestigi – urpaqqa úlgi ónerpazdyq pen jasampazdyq joly. Birjan saldyń Abaı aýylyna kelýi – qos tulǵanyń shyǵarmashylyq soqpaǵyn baıandy etip, óner qasıetin ardaqtaýdyń, daryndy shynaıy baǵalaýdyń rámizi edi. Dáýirnamalyq týyndyda Birjan saldyń saltanaty, oǵan degen halyqtyń yqylasy, Abaıdyń Birjanǵa kórsetken zor qurmeti tereń jazylǵan. Epopeıaǵa osy úılesimdi oraıly engizgen M.Áýezov urpaqqa tarıhı baılanystardy umytpaýdy amanattaǵandaı.
Taýlary kók tiregen Kókshe – aýzy dýaly kósemderimen, kúmis kómeı sheshenderimen, sal-serilerimen, batyr, bılerimen, ǵulama ǵalymdarymen ult tarıhyn baıytqan óńir. Sondaı tarıhı tulǵalardyń qatarynda dindar ǵulama, ádebıette de, halyq arasynda da Naýan haziret dep atalyp ketken aǵartýshy, ult qamyn jep, musylmandyqtyń shapaǵatyn jaıýǵa búkil ómirin arnaǵan qaıratker Naýryzbaı Talasuly esimi erekshe atalady. Alash kóshbasshysy Á.Bókeıhan ony M.Lomonosovqa teńeýi jaıdan-jaı emes. Ýnıversıtetimizdiń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Qadyrjan Ábýev «Shyǵys órkenıetiniń ortalyqtary bolyp sanalatyn Baǵdat pen Buhar joǵary oqý oryndaryn támamdap elge oralǵanda Naýan haziret jan-jaqty bilimdar, ǵulama ǵalym, tájirıbeli ustaz bolyp qalyptasýmen qatar, jádıttik baǵytty ustanǵan qoǵam qaıratkeri de bolyp úlgergendigin, oqyp-bilgenin, óz qyzmetin el ıgiligine jaratý, halqyn otarshyldyq buǵaýdan azat etý joldaryn oılastyrǵandyǵyn, 1886 jyly kópshilik qaýymnyń suraýymen oblystyq dinı basqarma Naýan haziretti Kókshetaý meshitine ımam etip taǵaıyndaǵanyn» jazǵan edi. Qazaq halqynyń tarıhı qos tulǵasy – Abaı men Naýan haziret arasynda tarıhı-rýhanı baılanystyń máni zor. N.Talasuly halyq arasynda din-ıslamnyń, ulttyq dástúrlerdiń qorǵaýshysy retinde úlken bedelge ıe boldy. Otarlaý saıasatynan ıslamdy qorǵaýǵa qazaq qoǵamynyń yqpaldy adamdary Abaı Qunanbaıuly, Aqan seri, Musa Shormanuly, Shyńǵys tóre, Muhamed-Salyq Babajanov, Mámbetáli Serdalın, Álıhan Bókeıhan, t.b. ún qosty. Musylman dinine patsha úkimetiniń orystandyrý, shoqyndyrý saıasatyna qarsy tura alatyn rýhanı kúsh retinde qarap, ulttyq dástúrlerdi saqtaý isine halyqty toptastyrý úshin qazaq dalasynyń bedeldi tulǵalarynan kómek surady. Naýan haziret keıin Gosdýma depýtaty bolyp saılanatyn Shaımerden Qosshyǵul arqyly Abaı Qunanbaıulyna ulttyń rýhanı-mádenı táýelsizdigi jolyndaǵy kúresti basqarýdy usynady. Mine, osy bir tarıhı oqıǵalar, uly Abaı men Naýan hazirettiń ult taǵdyry, ult erkindigi úshin jasalǵan qadamdary tarıhı turǵydan uly sabaqtastyqty tanytady.
Qazaq ádebıetiniń klassıgi Abaı Qunanbaıulynyń ádebı murasyn jınaý, jarııalaý, zertteý, nasıhattaý isiniń kúrdeli tarıhy bar. Ult abaıtanýy Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly maqalalarynan bastalyp, keńes dáýirinde Muhtar Áýezov, Qaıym Muhamedhanuly, Zákı Ahmetov, Mekemtas Myrzahmetuly, Jumaǵalı Ysmaǵulov t.b. eńbegimen jalǵasty. Qazirgi abaıtaný – zamana náýbetimen, solaqaılyqpen kúresken abaıtanýdyń jaýapty murageri. Sondyqtan bul uly iste óńirlerdiń orny, eńbegi umytylmaǵany abzal.
Abaı murasyna «qazaq ádebıetiniń jahuty» dep baǵa berip, eń alǵashqylardyń biri bolyp aqyn óleńderin baspa betinde jarııalap, kúlli túrki álemine alǵash nasıhattap tanystyrýshylardyń biri – Zeınelǵabıden ıbn Ámire ál-Jaýarı ál-Omskaýı. Abaı óleńderiniń alǵashqy jınaǵy Sankt-Peterbýrgte Boragınskıı baspasynda 1909 jyly jaryq kórse, al kókshelik aǵartýshy Zeınelǵabıden ıbn Ámire ál-Jaýarı ál-Omskaýı 1909 jyly Ýfa qalasynda shyqqan «Nasıhat qazaqııa» kitabyna «Tobyqty Ybyraı marqumnyń óleńderinen» degen toptama engizip, bastyrǵan edi. HH ǵasyrdyń basyndaǵy jádıtshildiktiń qazaq dalasyndaǵy iri ókili Zeınelǵabıden Ámireulynyń zertteýleri eshqashan qundylyǵyn joımaıdy. Osy bir uly isti «Aıqap» jýrnalynyń tilshisi Muhametsálim Káshimov jalǵastyryp, maqalalary men kitaptarynda Abaı muralaryn jurtqa keńinen nasıhattady. Kókshelik ádebıettanýshy, qoǵam qaıratkerlerinen Smaǵul Sadýaqasuly Abaı týraly 1918 jyly «Qazaq ádebıetinde» ocherk jazsa, Ǵabbas Toǵjanov 1935 jyly «Abaı» atty monografııa jarııalady. Eki tulǵa da aqyn óleńin dáýirimen, sana jańǵyrýymen baılanysta qarady.
Abaı murasyn zerdeleý isine kókshelik ǵalymdardan Ysqaq Dúısenbaev, Esmaǵambet Ysmaıylov, Aıqyn Nurqatov eleýli eńbek sińirdi. Málik Ǵabdýllın, Tursynbek Kákishuly, Serik Negımovter óz zertteý baǵytynyń aıasynda úles qosty.
Qazaq ádebıettaný ǵylymymen birge ósip, bite qaınaǵan Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, ataqty synshy-ǵalym Esmaǵambet Ysmaıylov abaıtanýdyń órkendeýine mol eńbek sińirdi. Ol – Abaıdyń tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń birqatar akademııalyq basylymdaryn qurastyryp, redaksııasyn basqarýdan bastap, kóptegen eńbekterinde Abaı shyǵarmashylyǵyn taldaýǵa barǵan ǵalym. 1934 jyly Zeıin Shashkınmen birigip jazǵan «Abaıdyń poetıkasy» degen eńbeginde «Abaıdyń aqyndyǵy týraly» atty súbeli zertteý jazyp, «Abaıdyń aqyndyq sheberligi», «Abaıdyń óleń órnekteri», «Kemeńger Abaı», «Qazaq halqynyń kemeńger aqyny», «Abaı óleńderiniń sulýlyq, áýezdilik erekshelikteri», «Abaıdy zertteý jaıynan» sııaqty maqalalarynda Abaı poetıkasyna qatysty biraz tyń oılar aıtty.
Ádebıettaný ǵylymynda jarqyn iz qaldyrǵan Aıqyn Nurqatovtyń «Abaıdyń aqyndyq dástúri» atty monografııasy ult rýhanııatyndaǵy uly qubylys Abaı tulǵasyn, onyń shyǵarmashylyq álemin, kórkemdik dástúrin baıyptaǵan aıryqsha zertteý eńbekterdiń biregeıi. Ádebıettanýshy-professor Serik Negımov bul eńbek jaıynda: «Aıqyn Nurqatov ult aqyny Abaıdyń sýretkerlik ónegesin, «alyptyǵy men ulylyǵyn», aqyndyq aınalasyn ádebı mektebimen, qazaqtyń HH ǵasyr basyndaǵy ádebıetimen sabaqtastyra taldap túsindiredi, qazaqtyń baıyrǵy aýyz ádebıetiniń kórkemdik tájirıbelerin joqqa shyǵarmaǵanyn qadap aıtady», – dep aıryqsha atap kórsetedi. «Abaı murasyn ıgerý, onyń tvorchestvosyn tereń zertteý – ótkendegi mádenı qazynamyzdy paıdalanýdaǵy eń túbegeıli máselelerdiń biri bolǵany sııaqty, bizdiń ádebıetimiz, ásirese poezııamyz óziniń qalyptasyp damýynyń qaı kezeńinde de uly aqynnyń jemisti, qunarly dástúrlerinen syrt qalǵan emes. Bul – daýsyz shyndyq», – dep Abaı dástúrine baılanysty óz pozısııasyn anyq usynǵan Aıqyn Nurqatov monografııasynyń «Abaı tvorchestvosynyń dástúrlik jáne jańashyldyq sıpattamalary», «Abaı tusyndaǵy aqyndar», «Abaı dástúrleriniń arnasynda», «Orys realızminiń dástúrleri jáne qazaq ádebıeti», «О́leń sózdiń patshasy, sóz sarasy» atty taraýlarynda dáleldi oı-pikirlerdi alǵa tartyp, jan-jaqty taldap beredi.
Hakim Abaıdyń qoǵamdyq-fılosofııalyq oılaryn, ult mádenıeti men ádebıetindegi kórkemdik izdenisterin zerttep-zerdeleýde túbi kókshetaýlyq aǵartýshylar, ǵalymdar aıanyp qalǵan emes. Bul dástúr búgin de qoǵamdyq aıada óz jalǵasyn taýyp otyr. Sh.Ýálıhanov ýnıversıtetiniń ǵalymdary, aqmolalyq mádenı-rýhanı qaýym Abaı danalyǵyn, aqyn esimin árqashan joǵary qoıady. Mektep te, kitaphana da, mádenı oshaqtar da, joǵary oqý oryndary da «Bilimdiden shyqqan sóz – Talaptyǵa bolsyn kez» jolynda.
Biz Abaıdy taný arqyly ult taǵdyryn, óz bolmysymyzdy tanyp, bolashaǵymyzdy baǵdarlaımyz. Abaı armandaǵan «bútin adam», Abaı zerdelegen «tolyq adam» tujyrymdamasy eń ozyq ıdeıa retinde urpaqtan urpaqqa úzilmeı jete bereri sózsiz.
Marat Syrlybaev,
«Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıteti» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy-rektordyń mindetin atqarýshy
