Hımııa ónerkásibi el ekonomıkasyn alǵa súıreıdi

Tarıhtan az-kem derek...

Qazaqstannyń hımııa ónerkásibiniń qa­lyptasý tarıhy ótken ǵasyrlardan bas­taý alady. 1884 jyly eki kásiporyn bol­ǵan, olar Shymkent santonın zaýyty jáne Rıdder baıytý fabrıkasyndaǵy kú­kirt qyshqyly sehy. 1928-1930 jyldary Qazaqstannyń hımııalandyrý komıteti qu­ryldy. Hımııalandyrý komıteti janynan mıneraldyq jáne organıkalyq shıkizat, aýyl sharýashylyǵy, hımııa-farmasevtıkalyq, áskerı-hımııalyq sek­sııalar ashyldy. Zertteýler eń ma­ńyz­dy problemalardy qarastyrdy. Bul zert­teýler paıdaly qazbalardyń barlyq túr­in qamtydy, respýblıkada baı ken oryn­da­rynyń ashylýyna túrtki boldy jáne Qazaqstan aýmaǵynyń geohımııalyq tarı­hynyń zańdylyqtaryn anyqtaýdyń ma­ńyz­dy faktory bolyp tabyldy.

Qazaqstannyń hımııa ónerkásibiniń búkil Keńes ókimeti tarıhynda damýyn shart­ty túrde eki kezeńge bólýge bolady. Birinshi kezeńde (1917-1957 jyldar) Qazaq­­standa hımııa ónerkásibi quryldy, res­pýblıkanyń jer qoınaýy zerttelip, 11 zaýyt pen fabrıka salyndy. Hımııa ǵylymyndaǵy alǵashqy jetistikter kó­beı­di. Ekinshi kezeńde (1955-1991 jyl­­dar) hımııa ónerkásibin damytýda iri aýqymdy qurylystar boı kóterdi. 17 iri hımııa kásiporyny salynyp, onda shyǵarylatyn ónimderdiń túrleri ke­ńeı­­tildi.1990 jyldyń basyndaǵy kór­set­kish boıynsha Qazaqstandaǵy hımııa ónerkásibi ónimderiniń jalpy ishki ónimdegi úlesi – 7,6%-dy qurady. Alaı­da Keńes Odaǵynyń ydyraýy, ekono­mı­kalyq qarym-qatynastarynyń úzil­ýi saldarynan 1991-2000 jyldary Qazaq­stan­da hımııa ónerkásibiniń qul­dy­raýy oryn aldy.

Qaıta jańǵyrý kezeńi

Hımııa ónerkásibi qurylymyndaǵy basym baǵyt – mıneraldyq-shıkizat resýrs­ta­ryn keshendi paıdalaný jáne olardy qaıta óńdeýde sońǵy ónimderdi jasaý bo­lyp tabylady. Shyǵarylatyn ónimniń eń kóbi fosfor óndirisine tıesili. Qazir Qa­zaqstan postkeńestik keńistikte eń iri fosf­or óndirýshi bolyp tabylady. Atap óterligi, qazirgi kezde Qazaqstanda hımııa ónerkásibi qaıta jańǵyrýda. Oǵan memleket 2010 jyldan bastap júzege asyrǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý saıasaty oń yqpal etti.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginen alynǵan resmı máli­metterge súıensek, jańa óndiristerdi ashý­dyń ındýstrııalandyrý kartasy bo­ıynsha 2010 jyldan bastap hımııa sa­la­synda birneshe ınvestısııalyq joba iske asyryldy. Jumys istep tur­ǵan kásiporyndardy («Qazfosfat» JShS, «QazAzot»JShS, «Kaýstık» AQ) jańǵyrtýdyń negizgi baǵyttary eńbek ónim­diligin jáne resýrs tıimdiligin arttyrý, ónim kólemin ártaraptandyrý jáne ulǵaı­tý boldy.

Jańa básekege qabiletti hımııa óndi­ri­sin iske qosý úshin Atyraý, Taraz jáne Pavlodar qalalarynda Arnaıy eko­­no­mıkalyq aımaqtar quryldy. Hı­mııa ónerkásibindegi oń úrdister sala­nyń shyǵarylatyn ónimi kóleminde baı­qa­la­dy. Osylaısha, salada jalpy qo­symsha qun 2008 jyldan bas­tap 3 ese­ge, al negizgi munaı-hımııa ónim­de­rin óndirý kólemi 2 eseden astam ósti. Hımııa ónerkásibiniń damýy týraly statıstıkalyq málimetterdi tal­daý úzdiksiz ósimdi kórsetti. 2004 jyl­dan 2018 jylǵa deıingi ónerkásiptik hımııa­lyq ónimderdiń kólemi 9 esege jýyq ósip 43,2-den 401,1 mlrd teńgeni qurady, al 2009 jyldan bastap 2013 jylǵa deıingi alǵashqy besjyldyq kezeńinde bul kórsetkish 85,5-ten 184,9 mlrd teńgege deıin eki ese ósti. Hımııa ónerkásibindegi eń­bek ónimdiligi 3,7 ese, 2009 jyly – bir adamǵa 13 myń dollarǵa, 2012 jyly – 48,3 myń dollarǵa ósti.

2004-2018 jyldary salanyń aıtar­lyq­taı damýyna qaramastan, dınamıkada hımııa ónerkásibiniń IJО́-degi úlesi óte tómen bolyp qalǵany ras. Máse­len 2006 jyly Qazaqstannyń hımııa ká­siporyndary shamamen 0,57%, 2009 jyly IJО́-niń 0,64% óndirdi. Bul kór­set­kish hımııa ónerkásibi orta eseppen 5% quraıtyn damyǵan elderdiń kórset­ki­shinen tómen. Jalpy, búginge deıin Qazaqstannyń hımııa ónerkásibi 1990 jyldyń basyndaǵy kórsetkishterge áli jete qoıǵan joq. Statıstıka komıteti men Kedendik baqylaý komıtetiniń má­limet­­teri boıynsha, hımııa ónimderiniń eksporty 2016 jyly 477,6 mln AQSh dol­laryn qurasa, ımport 1817,7 mln AQSh dollaryna teń boldy, nemese 3,8 ese kóp.

Munaı hımııasy órkendese, ózge salalar da damıdy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Qazaqstannyń batys óńirleri munaı-hımııa keshenderin salyp, joǵary deń­geı­degi qaıta óńdeý isiniń jańa ón­diris­tik sıkldaryn qurý úshin ınvestısııa tartatyn ortalyqqa aınalýy tıis. Bizde búginge deıin munaı hımııasy men gazdy qaıta óńdeý júıesiniń joqtyǵy – aqylǵa qon­baıtyn qısynsyz nárse» dep atap kór­setti.

Týrasyn aıtsaq hımııa ónerkásibiniń ma­ńyzdy bóligi munaı-hımııa salasy sanalady. Mamandardyń esep­teý­leri kórsetkendeı, munaı-hımııa salasy ekonomıkaǵa mýltıplıkatıvtik áser etedi. Munaı-hımııa ónerkásibindegi óndiris kóleminiń 1 dollarǵa ósýi basqa sala­larda 2,3 dollarǵa deıin ósim bere­di. О́ıtkeni halyq tutynatyn taýar­lardyń 96%-y munaı-hımııanyń qaty­sýymen shyǵarylady. Munaı-hımııa ónim­derine halyqaralyq naryqtyń qajet­tiligin taldaý Qazaqstan úshin polıetılen, polıpropılen, stırol jáne polıstırol, etılenglıkol jáne benzol shyǵarý boıynsha bazalyq munaı-hımııa óndiristerin qurý ekonomıkalyq jaǵynan neǵurlym tıimdi bolatynyn kórsetti.

Mysaly qazir Atyraý oblysyndaǵy «Ult­tyq ındýstrııalyq munaı-hımııa teh­noparki» arnaıy ekonomıkalyq aıma­ǵynda propılen jáne polıetılen shyǵarý jobasy iske asyrylýda. Birinshi kezeńi jylyna 500 myń tonna polıpropılen shyǵarýǵa eseptelgen. Quny 2,6 mlrd dollar, qurylystyń aıaqtalý merzimi – 2021 jyl. Bir ókinishtisi, bul joba 10 jyldan astam ýaqyt iske asyrylyp keledi jáne ony iske qosý merzimi únemi aýystyrylýda.

Atap aıtarlyǵy, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atalǵan Joldaýda: «О́ner­kásipke qoldaý kórsetýdiń naqty shara­laryn da jetildirý kerek. Bizde júıeli ári birtutas ustanym joq» dep máse­leniń mánisin ashyq aıtty. Máselen, elimizde damýy tejelip qalǵan salanyń biri – farmasevtıka. Hımııa ónerkásibiniń damýy otandyq farmasevtıkany órken­de­týge jol ashady. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń resmı málimeti boıynsha, Qazaqstanda 68 farmasevtıkalyq kásiporyn jumys isteıdi. Olardyń ishinde 3-eýi – iri, 11-i – orta, 54-i – shaǵyn kásiporyndar.

2010-2018 jyldar aralyǵynda 30 joba iske asyryldy, 3 myńnan astam jumys orny quryldy jáne osy jobalar­dy iske asyrýǵa salynǵan ınves­tı­sııa­lar kólemi 45 mlrd teńgeni qura­dy. Nátı­je­sinde farmasevtıka sala­syndaǵy óndi­ris kólemi 4 esege, 19,9 mlrd teńgeden 78,8 mlrd teńgege deıin ósti. Sondaı-aq mınıstrliktiń aqparatyna sáıkes, 2019 jyly quny 58,9 mln AQSh dollaryn quraıtyn farmasevtıka ónimderi eksporttalsa, al 1136 mln AQSh dollarynyń ónimderi ımporttalǵan nemese ol eksporttan 19 ese kóp. Farmasevtıka sala­sy­ndaǵy ónim óndirisi 2019 jyly 18%-ǵa ósip, 92 mlrd. teńgeni qurady. Iаǵnı, Memleket basshysy atap kórsetkendeı, óner­kásipke qoldaý jasaýdyń naqty jú­ıesi bolmaǵandyqtan, bul salada ha­lyq tu­tynatyn taýarlardy shetelderden ákeletinimiz ras.

Sonymen qatar agrohımııa salasynda da sheshimin tappaǵan túıtkildi máse­le­­ler kóp. Qazaqstanda mıneraldyq ty­ńaıt­qyshtar naryǵy latentti bolyp taby­lady. Sebebi agrarlyq óndiristi hımııalandyrý normadan 10 esege tómen. Tyńaıtqyshtar men pestısıdterdi sýbsıdııalaý kólemin ulǵaıtý nemese topyraq qunarlylyǵynyń jaı-kúıin baqylaýdy kúsheıtý jolymen agroóndirýshilerdi yntalandyrý durys sheshim bola alar edi. Mıneraldy tyńaıtqyshtardy tıimdi paıdalaný egis alqaptarynyń qunarlyǵyn saqtap qana qoımaı, egin ónimdiligin qosymsha 25-30% kóbeıtedi. Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi sharýalarǵa mı­ne­ral­dy tyńaıtqyshtardy paıdalanýdy yn­talandyrýy qajet dep oılaımyn.

Taǵy bir másele – mıneraldyq tyńaıt­qysh­tardy egistikterge engizý. A.I. Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń málimetine sáı­kes, astyqty alqaptarǵa engiziletin mı­neral­dyq tyńaıtqyshtardyń ǵylymı negizdelgen normasy:

– fosforly (ammofos) – 45-50 kg/ga;

– azotty (amıak selıtrasy) – 90-100 kg/ga;

– kúrdeli azotty-fosforly (nıtroammofos) tyńaıtqyshy – 50 kg/ga fı­zı­kalyq salmaqta topyraqtyń qu­ra­myna qaraı engizý kerek. Alaıda Sta­tıs­tıka agenttiginiń málimetine sáıkes, 2019 jyly egis alqaptaryna naq­tylaı en­gizilgeni 8 kg/ga ǵana. Úkimet bız­nes ókil­derimen birlesip, kelesi jyly ázir­leı­tin Agroónerkásiptik keshendi damytý jónindegi jańa ulttyq jobada osy máseleler de eskerilýi tıis.

Bilikti maman – damýdyń kepili

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetine sáıkes, hımııa ónerkásibi salasy boıynsha mamandar daıarlaıtyn JOO sany – 26, al tehnıkalyq jáne kásiptik bilim salasy boıynsha mamandar daıyndaıtyn oqý oryndarynyń sany – 12. Atalǵan joǵary oqý oryndarynda 2019 jyly 1534 maman daıarlansa, 2019-2020 oqý jylyna 1309 grant bólingen.

Osy saladaǵy ózekti problemanyń biri – bilikti mamandardyń jetispeýshiligi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan hal­qy­na Joldaýynda «Bizge elimizdi ǵy­lymı-tehnologııalyq turǵydan damy­tý jónindegi arnaýly baǵdarlamalyq qu­jat qajet. Onyń bas­ty mindeti ulttyq deń­geıdegi naqty máselelerdi sheshýge ǵylym­nyń áleýetin paıdalaný bolmaq» dep atap ótti.

Kadr daıarlaýdaǵy ózekti máseleniń biri – bıyl qurylǵanyna 75 jyl tolǵan A.B. Bekturov atyndaǵy Hımııa ǵylym­da­ry ınstıtýtynyń jaǵdaıy. Instıtýt ǵalymdarynyń jańalyqtaryn negizge alyp basqa elderde óndiriske engizip ja­tyr. Al atalǵan ınstıtýtty memleket tara­pynan qarjylandyrý, ınstıtýt ǵalymdarynyń ashqan jańalyqtardy óndiriske engizý syn kótermeıdi. Instı­týt­ta bir kezderi 900-1000-ǵa tarta ǵy­ly­mı qyzmetker eńbek etse, 2019 jyl­ǵy olardyń sany – 160. Instıtýtty bazalyq qar­jylandyrý 2020 jyldan múldem toq­ta­tylǵan. Demek materıaldyq-tehnı­ka­lyq bazasy eskirgen ınstıtýtqa memleket tarapynan qoldaý qajet.

Ǵylymı-zertteý jumystarynyń erek­sheligi – aldymen olarǵa qomaqty qar­jy salý kerek, sodan keıin, nátıjeler kórý kezinde ǵylymı-zertteý jumystary kompanııanyń, saıyp kelgende – eldiń órkendeýine árdaıym úles qosady. Ǵy­lym­dy qarjylandyrýdyń álemdik praktıkasy – ǵylymdy memleket qana bar­lyq qajettiliktermen qamtamasyz ete almaıtynyn kórsetti. Alaıda memleket basqa da qarjy kózderin ǵylymǵa aqsha salýǵa tıimdi normatıvtik aktiler arqyly yntalandyra alady. Bilim jáne ǵylym mınıs­trligi hımııa óndirisine qajetti maman­dar daıarlaýdyń sany men sapasyn pysyqtaýy kerek. Ǵylymdy qarjylandyrýdyń ǵylymdy damytýǵa úles qosatyn joldaryn damytý qajet.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Strategııalyq mańyzyna nazar aýdarý qajet

Qarap otyrsaq, osy kezge deıin elimizde hımııa ónerkásibin qalpyna keltirý jáne damytý jóninde birneshe baǵdarlama qabyldanǵan. Kóptegen baǵdarlama hımııa salasyn damytý prosesterin jandandyrmady. Olar oryndalmaı qaldy, kórsetilgen maqsattar ýaqytyly jáne tolyq kólemde oryndalmady. Mysaly hımııa óndirisi salasynda tirkelgen 900-ge jýyq seriktestiktiń tek úshten biriniń ǵana belsendi bolýy osy salada júrgizilip jatqan saıasattyń tıim­siz­digin aıǵaqtaıdy. Sonymen birge olar­dyń kópshiliginiń taýarlyq nomenkla­tý­rasy negizinen tómen jáne orta deńgeıli ónimder. Eksporttyq áleýeti bar ónimderiń básekege qabilettik deń­geıi óte tómen. Negizgi ótkizý naryq­ta­ry – TMD elderi.

Syrtqy naryqta básekege qabiletti ónim shyǵaratyn jáne el ekonomıkasyna mýltıplıkatıvti áser etetin salalar baıqalmaıdy. Saýsaqpen sanarlyq ınnovasııalyq jobalar uzaq ýaqyt boıy júzege asyrylady. Bul kásiporyndar iske qosylamyn degenshe, olardyń na­ryq­taryn basqa iri álemdik fırmalar alyp qoıady. Sarapshylar zamanaýı hımııany ekonomıkanyń tıimdi, salynǵan ınvestısııalardyń qaıtarymdylyǵy jyldam jáne eńbek ónimdiligi joǵary salasy dep sanaıdy. Demek, eń aldymen nazar aýdaratyn, qarjy bóletin, qarqyndy damytatyn sala osy.

Mysaly syrttan tasymaldanatyn shıkizatpen jumys isteıtin Sıngapýrdyń hımııa ónerkásibi óz ekonomıkasynyń ma­ńyzdy salasy bolyp tabylady jáne eldiń jalpy óndiristik óniminiń 30%-yn beredi. Buǵan qosa Reseı men О́zbekstannyń hımııa ónerkásipteriniń aımaqtyq kósh­bas­shy bolýy – jarqyn mysal. Meniń paıym­daýymsha, Qazaqs­tan­nyń munaı-gaz keshen­iniń negizgi mindeti shıkizat satý emes, jumys istep turǵan munaı óń­deý zaýyttaryn qurylymdyq jaǵynan qaıta qurý jáne kómirsýtegi shıkizatyn tereńdete qaıta óńdeýdiń joǵary sapaly ónimderimen almastyrý maqsatynda munaı-hımııa kásiporyndaryn salý bolýy tıis.

Hımııa ónerkásibi Qazaqstan úshin strategııalyq mańyzǵa ıe. Ishki naryqtaǵy hımııa ónimderine degen qajettilik jylyna 3,5 mlrd AQSh dollaryn qurasa, jyl saıyn shamamen 2,4-2,8 mlrd AQSh dollary turatyn hımııalyq ónimdi ımporttaıdy. Sondyqtan birqatar hımııalyq zaýyt qurýǵa mindetti. О́ıtkeni barlyq derlik uzaq merzimdi boljamdar munaı-hımııa ónimderin tutynýdyń qarqyny tez ósip kele jatqanyn kórsetip otyr.

Osylaısha, sarapshylardyń pikirin­she, aldaǵy 15 jylda jahandyq suranys­ty qanaǵattandyrý úshin 100-ge jýyq etılen óndiretin, 400 plastmassalar shyǵaratyn jáne aralyq ónimder óndiretin 200-ge jýyq iri munaı-hımııalyq zaýyttar qurý qajet bolady.

Eger qazirgi ýaqytta álemdik munaı-hımııa salasynyń kirisi jylyna 1,6 trln dollarǵa baǵalansa, 2050 jylǵa qaraı olar 15-20 trln dollarǵa deıin ósedi. AQSh-tyń hımııalyq naryqty zertteý kompanııasynyń málimetteri boıynsha, qazirgi ýaqytta polıstıroldy álemdik tutyný jylyna 14,4 mln tonnany quraıdy, onyń ishinde 3,5 mln tonnasy Eýropa elderiniń úlesine tıedi.

Basqa elderde munaı hımııasynyń qar­qyndy damýy Qazaqstanda osyndaı óndirister qurýǵa kedergi emes. Sebebi polıetılenge, po­lıp­ropılenge, býtadıen kaýchýkyna, polı­vınılhlorıdke, joǵary sapaly janar-jaǵarmaı materıaldaryna, hosh ıisti kómirsýtekterdiń túrli keshenderine jáne basqa da osyndaı ónimderge álemdik suranys únemi ósip keledi. Budan basqa, Qazaqstan – munaı-hımııa ónimderiniń basty tu­tynýshylarynyń biri – Qytaımen shekaralas. Bizdiń soltústik kórshimiz – Reseıde – úlken naryq.

Árıne, qazir bizdiń elimizde munaı-hı­mııa ındýstrııasyn damytý endi ǵana qolǵa alynyp jatyr. Sondyqtan da­ıyn ónimdi satýdan túsetin paıdany ǵana emes, shıkizattyń ózin de jyl sa­ıyn jo­ǵaltady. Mysaly búginde elimizde munaı óndirý kezinde ilespe gaz­dyń kóp mólsheri jaǵylyp jatyr. Ony tıimdi óńdeýge bolady. Ázirshe otandyq munaı-hımııa jáne hımııalyq óndirister ishki naryq qajettiliginiń 20%-yn ǵana qamtamasyz etedi. Qazaqstanda otandyq hımııa jáne munaı-hımııa ónerkásibin damytý úshin qajettiniń bári bar. Ásirese hımııa jáne munaı-hımııa ónimderine el ishinde jáne shet elderde suranys ósip kele jatyr. Bul rette tabıǵı resýrstar­dyń kóptigin jáne mańyzdy ótkizý na­ryq­­­ta­ryna jaqyndyǵyn da eskerý kerek.

Hımııa jetistikteri mashına jasaý, avtomobıl jasaý, áýe qurylysy, energetıka, orman ónerkásibi, jeńil ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynyń báse­kege qabilettiligin aıqyndaıdy. Son­dyqtan Qazaqstan óndirisiniń bar­lyq salalarynyń ekonomıkasynda hımııa ónerkásibin damytý óte mańyzdy. Osylaısha, Qazaqstan shıkizat bazasy boıynsha básekeli artyqshylyqtarǵa ıe bola otyryp, ótpeli kezeńde mıneraldyq tyńaıtqyshtardy ázirleý jáne munaı-gaz hımııasy sektorynda áleýetti qurý úshin óz ǵylymı bazasyn damytýǵa kóshýi qajet.

Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ın­novasııalyq damý baǵdarlamasy 2019 jyly qabyldandy. Atalǵan baǵdar­lamada óńdeý óndirisiniń barlyq baǵyt­y qamtylǵan. Degenmen, jumsalǵan ınves­tısııa jyldam ári birneshe ese­lenip qaıtatyn, bıýdjettiń kiris bóli­gin qomaqty etip toltyratyn hımııa óndiri­si­ne erekshe kózqaras kerek.

Álimjan QURTAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty