Joǵary bilim qashan joǵary deńgeıge kóteriledi?

Osyndaı jaǵdaıdy jete túsinip, Mem­leket basshysy Q.K.Toqaev ekono­mı­kalyq daǵdarysqa jáne bıýdjet tapshylyǵyna qaramastan, joǵary bilim berý júıesin qarjylandyrýdy ulǵaıtty, aǵymdaǵy oqý jylynan bastap joǵary oqý oryn­da­ryndaǵy memlekettik bilim berý grant­tarynyń quny birneshe ese kóbeıdi.

Biraq ýnıversıtetterdiń búgingi ahýalyna qarap, «bilimge salynǵan bul ınvestısııalar aqtalady, jumsal­ǵan memlekettik qarjynyń orny sura­nysqa ıe mamandarmen tolyǵady» dep senimmen aıta almaımyz.

Joǵary oqý oryndaryna akade­mııalyq erkindik bere otyryp, biz ma­ńyzdy qa­dam jasadyq. Biraq olar tolyqqandy avto­nomdyq basqarýǵa áli kóshken joq. О́ıtkeni biz tek uıym­dastyrýshylyq-quqyqtyq qu­ry­­lymda ózgerister jasadyq, endigi ke­zek­te ýnıversıtetterdiń ǵylymı ále­ýe­tiniń, bilim berý baǵdarlamalary men ınfra­qurylymynyń sapasyn túbegeıli jaq­sartýymyz kerek.

Birinshiden, eger biz ózimizde jáne she­teldik ýnıversıtetterde bir ma­mandyq boıynsha oqytylatyn pán­derdi salys­tyrar bolsaq, kóp aıyr­mashylyqtardy baı­qaımyz. Naqtylap aıtsaq, bizdiń ýnıversıtetter stýdentterge irgeli ǵylymdar boıynsha tıisti deńgeıde zamanaýı bilim bere almaı otyr. Sonymen qatar bizde alynǵan teorııalyq bilimdi praktıka jú­zinde bekitetin tájirıbelik bazalar joqtyń qasy.

Sondyqtan sheteldik jetekshi ýnıversıtet túlekteriniń bizden erekshiligi: olar naqty óndiris jaǵdaıynda ınno­vasııalyq sheshimderdi óz betinshe taba alady jáne kópshiligi oqýyn aıaq­ta­ǵannan keıin jumys izdemeıdi. Ke­risinshe, ózderi jańa jumys oryndaryn asha alady.

Ekinshiden, damyǵan elderde barlyq kóshbasshy ýnıversıtetter ǵylymı-zert­teý oqý orny bolyp tabylady. Onda zerthana-aýdıtorııa-óndiris bir qurylymǵa bi­riktirilgen. Ǵylymmen jemisti aınalysyp, básekege qabiletti bolýy úshin olardyń oqytýshyla­ry óndiristiń qajettilikterin jaqsy biledi, ǵalymdarynyń ǵylymı zert­teýleriniń nátıjesi birden jańa bilim berý baǵdarlamalaryna aınalyp, oqý úderisine engiziledi, sondyqtan stýdentteri únemi za­man talabyna saı bilim alyp otyrady.

О́kinishke qaraı elimizdegi kóptegen ­ýnıversıtetterde mundaı júıe joq. Al zert­teý ýnıversıteti bolyp qu­rylǵan jo­ǵary oqý oryndary bedeldi mártebeden basqa, qosymsha eshqandaı memlekettik qol­daýǵa ıe emes.

Úshinshiden, jetekshi sheteldik ýnı­ver­sıtetterdiń tabysqa jetý jo­ly­nyń taǵy bir ereksheligi: olarda aka­demııa­lyq saıasat, bilim berý jáne ǵylymı ju­mystardy uıymdastyrý máseleleri tek ýnıversıtettiń Ǵylymı keńesiniń she­shimimen júzege asady. Damyǵan elderde Ǵylymı keńesti «jum­saq bılik» dep ataıdy. Rektor sol keńes sheshimderiniń oryndalýyn ǵana qamtamasyz etedi. Onyń bul laýazymǵa kandıdatýrasyn da Ǵyly­mı keńes músheleri usynady jáne ol belgi­li bir merzimge ǵana saı­lanýǵa quqyly (ádet­te 2 merzimnen aspaıdy). Sondaı-aq olar­ Keńes jumys nátıjesi boıynsha rek­torǵa senimsizdik bildirýi múmkin. Osy­laısha, Ǵylymı keńes ujymdyq bas­qarýdyń, ýnıversıtetti turaqty jáne júıeli damytýdyń kepiline aınalǵan. Al bizde ýnıversıtettiń damý traektorııasy uzaq jyldar bir adamǵa, tek basshyǵa táýeldi.

Bizdiń usynystarymyz:

Birinshiden, Nazarbaev ýnıversı­tetiniń úlgisi boıynsha otandyq jo­ǵary oqý oryndaryn tolyqqandy av­tonom­dy basqarýǵa kóshirý jónindegi bastalǵan reformalardyń aıaqtalýyn tezirek qamtamasyz etý kerek;

Ekinshiden, ýnıversıtetterdi zertteý baǵytyndaǵy joǵary oqý oryndaryna aınaldyrý boıynsha memlekettik qoldaýdyń júıeli sharalary qajet. Bul rette AQSh, Germanııa, Qytaı, Reseı jáne taǵy da basqa memleketterdiń úlgisinde otandyq ýnıversıtetterdiń ǵylymı-teh­nıkalyq áleýetin damytý­dyń arnaıy baǵ­darlamasyn qabyldaý óte mańyzdy. О́z kezeginde bul oqý oryndary qysqa ýaqyt ishinde joǵa­ryda atalǵan elderdegideı ǵylymı nátıjeler men mamandardy daıarlaý sapasyn jaqsartady;

Úshinshiden, úzdik álemdik tájirı­bege sáıkes, ýnıversıtetterdiń ishinde zamanaýı basqarý júıesin qurý kerek. Atap aıtqanda joǵary oqý oryndaryndaǵy Ǵylymı keńestiń alqaly basqarý organy retindegi ókilettigin zańnamalyq tur­ǵydan naq­tylaý qajet. Rektor ashyq konkýrs negizinde taǵaıyndalýy tıis, al ýnıversıtettiń Ǵylymı keńesiniń osy laýazymǵa óz kandıdatyn usynyp, ol úmit­ker teń daýys jınaý jaǵdaıynda bas­qalardan artyqshylyqqa ıe bolýy kerek. Sonymen qatar bizdiń rektorlarymyz sheteldik jetekshi ýnıversıtetterdegideı belgili bir merzimge ǵana saılanyp, aýysyp turý kerek. Bul joǵary oqý ornynyń serpindi damýyn qamtamasyz etedi jáne jas kadrlardyń básekelestigine jol ashady.

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń má­limetine sáıkes, 2019 jyly mamandar­dy daıarlaý baǵyttary boıynsha memlekettik bilim berý grantynda oqyǵan ýnıversı­tet túlekteriniń tek 40-74%-y ǵana jumysqa ornalas­qan eken. Onyń ózinde olar óz maman­dyqtaryna sáıkes jumysqa ornalasty ma, joq pa, belgisiz. Eger jaǵ­daı ózgermese, biz jylda bıýdjet qarajatynyń kem degende 10 mlrd teńgesin tıimsiz jumsap otyramyz. Bul dáıekter elimizdiń joǵary bilim salasyndaǵy eleýli kemshilikterdiń betin ashyp otyr. Bul másele tek jekemenshik ýnıversıtetterdi jabýmen sheshilmeıdi. Jalpy elimizdiń ýnıversıtettik júıesin túbegeıli retteıtin ýaqyt keldi.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

Senat depýtaty,

UǴA akademıgi