Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ
Sonymen qatar «jańǵyrý» uǵymynyń ózi órkendeý, qaıta túleý maǵynasyn beretinin, bolashaqtyń beınesi ekenin bile tura, sol «sanany jańǵyrtýdyń» resepterin, ádistemesin tek ótkennen izdegimiz kelip turatyny taǵy bar. Árıne, jańa jahandaný dáýirinde, mýltıkýltýralızm jaǵdaıynda urpaqtyń adaspaýy úshin Ulttyq kodty qasterleý, saqtaý asa mańyzdy. Mundaı jaǵdaılarda ótken tarıhymyz, mádenı, moraldyq qundylyqtarymyz, tól bolmysymyz bizdiń ımmýnıtetimizdiń ózegi bolyp qala beredi.
Degenmen jańǵyrýdyń kiltin ótkennen izdeı berý tehnologııalyq turǵydan da, ádis-tásildemelik turǵydan da ábestik bolar edi. Bul anyq! Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń baǵdarlamalyq maqalasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» dep atalatynyn da umytpaǵan jón. Bul baǵdarlama bizdiń jarqyn bolashaǵymyzdyń kókjıegin negizdep otyr. Bul – bizdiń «bolashaqtyń kartınasyn» jasaý jobasy!
Ulttyń «bolashaq kartınasyn» jasaý úshin qandaı suraqqa jaýap berý kerek? Bul máselede memleket basshylyǵynyń, halyq, qoǵamnyń pikiri bir saýal tóńireginde toǵysady. Iаǵnı «HHI ǵasyrdyń adamy, HHI ǵasyrdyń qazaǵy qandaı bolýy kerek?» Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń halyqqa Joldaýynda: «Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtqa tanystyra alady», dep atap ótken. Al sol bolashaqqa baǵdary bar, rýhanı jańǵyrǵan ulttyń kelbeti qandaı bolýy tıis?
Qazaqstan dúnıejúzilik tehnologııalyq damýdyń bosaǵasynda tur. Alaıda kóp jaǵdaıda biz eskirgen tásildermen, kóne stereotıptermen jumys isteýge beıil ekenimiz jasyryn emes. Mysaly, bizdiń bilim júıemiz jas urpaqty tvorchestvolyq turǵydan damytýǵa, qııaldaýǵa, armandaýǵa múmkindik bermeıdi. Muhtar Áýezovtiń sózi bar. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen. Al bizdiń damý baǵdarlamalarymyzdyń kóbi memlekettiń ártúrli aspektilerin damytýǵa arnalady da, sol baǵdarlamany is júzine asyrýǵa qabiletti adamdy tárbıeleýge, adam kapıtalyn damytýǵa kóńil aýdarmaıdy.
Jańǵyrý úshin sapaly adamdy, jańa dáýirdiń tulǵasyn qalyptastyryp, tárbıeleý, adam kapıtalyn damytý eń basty baǵyt bolýy tıis! Iаǵnı qazirgi jaǵdaıda, zamanaýı tehnologııany meńgergen, búgingi eńbek qatynastaryna beıimdelgen, «bolashaqtyń tarıhyn» jasaýǵa qabiletti jas urpaqty tárbıeleýdi qolǵa alý óte mańyzdy. Biz endigi kezekte ulttyq fýtýrologııa, gendik ınjenerııa, jasandy ıntellekt, sıfrly tehnologııany, kerek deseńiz ǵylymı fantastıkany tereń meńgergen jas býyndy tárbıelep shyǵarýymyz kerek. Bul baǵyttardy damytpaı, bolashaqtyń kiltin tabý óte aýyr bolary aqıqat.
Qazaqstannyń ǵana emes, kúlli álemniń kún tártibinde turǵan joǵarydaǵy «HHI ǵasyrdyń adamy qandaı bolýy kerek?» degen suraqqa sonda ǵana jaýap taba alamyz.
Al bul maqsattyń údesinen shyǵý úshin alystan mysal izdeýdiń qajeti joq. Ulttyq modernızasııanyń bastaýynda turatyn jáne ony is júzine asyratyn naqty, passıonar tulǵalar bolady.
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń ortasynda qazaq halqynyń rýhanııatyn, ǵylymy men tarıhyn asa joǵary deńgeıge kótergen úsh tulǵa boldy: Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan. Úsheýi de – Alashorda izbasarlary.
Elimiz ekonomıkasynyń tiregi iri kenishterdiń basym kópshiligin Qanysh Sátbaev ashyp ketken, qazir sol jerlerde qanshama júzdegen myń adam eńbek etip, óziniń nápaqasyn taýyp júr, bıýdjetke qanshama trıllıondaǵan salyq quıylyp jatyr.
Muhtar Áýezov bizge, álemge Abaıdy ashty.
Álkeı Marǵulan qazaq memlekettiginiń sanǵasyrlyq tarıhyn, qazaq ultynyń erekshe órkenıet pen mádenıetke murager halyq ekenin Keńes kezinde-aq dáleldep bergen tulǵa.
Bul kisilerdiń dúnıeden ótkenine elý jyldan asty. Qazaq «elý jylda el jańa» deıdi. Endeshe, «Búgingi kúnniń Qanyshy, Muhtary, Álkeıi kim?» degen suraqqa jaýap bere alamyz ba? Jańǵyrýdyń ǵumyry keler urpaq ótkenderden asyp túsip otyrǵan jaǵdaıda ǵana baıandy bolady.
Qanysh Sátbaevtyń eńbegin basqa sapalyq deńgeıde damyta aldyq pa? Sátbaev metall zamanynda ekonomıkany damytýdyń negizin jasady. Búgin metaldyń ekonomıkadaǵy maǵynasy joıyldy, búginde metaldy kompozıtter aıyrbastap jatyr. Erteń iri metallýrgııa zaýyttary anahronızmge aınalady. Sonda ne isteımiz?
Muhtar Áýezovtiń Abaıyn, Abaıdyń «tolyq adam» ilimin moraldyq, gýmanıtarlyq, fılosofııalyq turǵyda zerdeleı aldyq pa? Abaı murasynyń qundylyǵy Konfýsıı, Georg Gegel, Lıýdvıg Feıerbah deńgeıinde.
Al biz Abaıdy sol ǵulamalardyń deńgeıinde álemdik rýhanııat aınalymyna engize aldyq pa?
Rýhanı jańǵyrýdyń daıyn ádistemesi deýge bolatyn Álkeı Marǵulannyń tarıhı, mádenı, etnografııalyq eńbekterin jetkilikti nasıhattaı alyp jatyrmyz ba?
Mine, menińshe, «Rýhanı jańǵyrýdyń» bastaýlary men qaınar kózi osy saýaldarda jatyr. Osy saýaldarǵa laıyqty jaýap bergen kezde ǵana qazaqtyń rýhanı ekspansııasy bastalary sózsiz.
Muhtardy, Qanyshty, Álkeıdi Alash ardaqtylary tárbıelep, baýlyp ketken. Osy úsheýi qazaqtyń sanasyn basqa sapaly deńgeıge kóterýge halyqty basqa formasııaǵa kóshirýge eńbek etti.
Taǵy da bilim men tárbıege kelip tirelemiz. Búgingi zamanda ultqa osyndaı ıntellektýaldyq-tehnologııalyq sapaly serpilis, alǵa umtylys beretin tulǵalardy tárbıelep, baýlyp ósirý óte mańyzdy. Bizdiń jetkinshek urpaqqa búgingi zamannyń tehnologııalyq bet-beınesine sáıkes bilim bere otyryp, qazirgi zamanǵa sáıkes ulttyq, memlekettik baǵdarlama jasaý óte mańyzdy.
Naqtylap aıtqanda:
– Birinshiden, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri aıasynda jas jetkinshekterdiń tehnologııalyq, ıntellektýaldyq qabiletterin damytýǵa múmkindik beretin «Sılıkon jazyǵy» tektes tehnologııalyq, zerthanalyq platformalar ashý múmkindigin qarastyrýǵa bolady.
– Ekinshiden, orta bilim, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdary jáne joǵary oqý oryndary janynan eńbek alańdaryn (sheberhana, jylyjaı, agroferma jáne t.b.) ashý máselesin pysyqtap, naqty usynystar engizýge bolar edi.
– Úshinshiden, dúnıejúzilik tehnologııalyq ortalyqtarmen birlese otyryp, jańa zamanǵa saı mamandyqtardy daıarlaıtyn fakýltetter ashýdyń ýaqyty keldi.
Osyndaı jaǵdaıda ǵana bolashaqtyń Qanyshtary, Muhtarlary, Álkeıleri ósip shyǵady. Jańa tehnologııalyq formasııadaǵy bizdiń ulttyq jańǵyrýymyzdyń kóshbasshylary solar bolady. Sonda «Rýhanı jańǵyrý» rýhanı órleý men áleýmettik kemeldenýge alyp keleri anyq.
Erlan SAIROV,
saıasattanýshy
