ǴABBAS PEN ShÝRA

Osy áńgimeni alǵash estigende áldebir ókinish ash ózegimizdi órtegendeı kúıge túsip, qatty tebirengenimiz bar. Áńgimeniń uzyn-yrǵasyn aldymen Muhtar Qul-Muhammed aıtyp berip edi. “Jazyp júrgen jańa sıklyńyzǵa qatyp tur, osyny qolǵa alsańyz”, dep usynys jasaǵan. Sońynan bul baıannyń bas keıipkeriniń úzik-úzik estelikteri men jazbalaryn oqýdyń da jóni tústi. Sóıtip, osy oqıǵa arqyly áıel zatynyń kók aspandaı tuńǵıyq jeke álem ekenine biz taǵy bir kóz jetkizgendeı bolǵanbyz. Qyl perneden de názik áıel janynyń jumbaqtyǵyna qaıran bolyp, lajsyz ony taǵy da moıyndaýǵa týra kelgen. Biz, erkek aǵaıyn, eneden endi eki týyp kelsek te bul sıqyrdy máńgi túsinbeı ótetinimizdi myqtap uqqanbyz. Aldymen, keıipkerlerdiń attaryn ózgertip, sýdaı sapyryp qııalǵa biraz erik bereıikshi dep te oıladyq. Artynsha bul oıdan aınyp, attaryn da, zattaryn da estip-bilgen sol qalpynda qaldyrǵandy jón sanadyq. О́zgertip jazsaq ótirik shy­ǵa­tyn­daı, ári ol kisilerdiń ar-uıatyna qamshy basyp, obalyna qalardaı sezindik. Qysqasy, adalynan ǵumyr keshken adamdardyń arýaǵy aldynda kúnáhar bolǵymyz kelmedi. Onyń ústine bul áńgimege birdeńe dep oıdan qosýdyń qajeti de shamaly edi. Bári de taıǵa tańba basqandaı aıqyn, ómirdiń ózinen oıyp alynǵan aıdaı shyndyq-ty. Sol sebepti de, qymbatty oqyrman, estigen áńgimemizdi shashaý shyǵarmaı, qaz-qalpynda sizdermen bóliskimiz keldi. Birinshi jeli Olar bir áke-shesheden ekeý edi, aǵasy Qalıhan men ózi – Gúljan. Aǵasymen aralary on jas-ty. Gúljan áke-sheshesi men jalǵyz aǵasynyń orta­synda tulymshaǵy jelbirep, balalyqtyń ýaıymsyz qyzy­ǵyna baldaı batyp júrip jat­ty. Bul onyń, qazaq aıtatyn, aq jumyrtqa, sary ýyz alań­syz shaǵy bolatyn. Soǵys de­gen sýyq sóz, kópke kelgen sele­be, bel qaıystyrǵan aýyr jyldar párýeıine de kirmeıdi, onyń ne ekenin uǵyp jatqan Gúljan joq. Biraq, jylaǵan bala, bozdaǵan ana, kúńirene kúrsingen kempir-shaldy sábı Gúljan da aýyl arasynda jıi kórip júretin. Bular tóbetaıly tepseńge salynǵan eńseli úsh bólmeli úı­de turyp jatty. Ákesi Qa­lıasqar soǵysqa deıin kóp jyl qara taban shahter bolǵan kisi edi, sodan ókpesi qabynyp, kók­saý bop qalǵan-dy. Qudaı­dyń tegin aýasyn armansyz bir juta almaı tunshyǵyp, ylǵı da kógerip-saza­ryp kúrkildep júrgeni. Soǵysqa jaramaı aq beletpen qalǵan. Qorada birer maly bar, ala kóbeń sharýasyn kúıttep júrip jatty. Kóksaý bolsa da ol kisi aǵashtan órnek salyp, temirden túıin túıgen sheber edi. Kóńiline medet, arqa súıer qýaty – azamat bolǵan jalǵyz uly Qalıhan. Úıge kire beriste qos terezeli uzynsha se­nek. Senektiń dál ortasynda terbetilip Gúl­jan­nyń átkenshegi ilýli tur. Átkenshek­tiń qyzyl-ala jibi qyz burymyndaı órilgen ásem, otyratyn taqtaıshasynda zytyp bara jatqan qoıannyń bederli sýreti. Senekten ótken bette – as úı, as úıden eki jaqqa eki bólme taraıdy. Olar jatyn bólmeler. Jatyn bólmeniń alǵashqysynda álemish oıýlarmen naqyshtalǵan eki birdeı aǵash tósek tur. Tór jaqtaǵysy – sheshesi men Gúljandiki, bergisinde ákesimen Qalıhan jatady. Ekinshi bólme – Ǵabbas aǵaıdyń bólmesi. Ol jerde júgi siresip jınalǵan, ústin aqpen jaýyp qoıǵan taǵy eki tósek tur. Anaý bólmedegi aǵash tósekterdeı jalpaq emes, yqsham, orystyń jaltyraǵan temir kereýetteri. Bul bólmeniń esigi kóbinde jabyq turady. Ǵabbas – ákesi Qalıasqardyń inisi, araǵa bala túspegen jalǵyz týysy. Ol kisi soǵys bas­talǵan jylǵy qysta maıdanǵa ketipti. Qyryq úshtiń jazyna deıin aman-saýlyǵyn bildirip, aǵaıyn-týǵanǵa úshbý sálem joldaǵan birer hat kelgen kórinedi. Sodan keıin habar-oshar joq ushty-kúıli joǵalǵan. Sol jyldyń kúzinde Ǵabbastan “erlikpen qaza tapty” degen “qara qaǵaz” keledi. Qyzyq bolǵanda, qyryq tórttiń jazynda dál osyndaı taǵy bir “qara qaǵaz” kelipti... Iаǵnı, Ǵabbas aǵasy eki ret erlik jasap, araǵa jyl salyp eki márte qaza tapqan. – Sonda qalaı, aǵaı eki ret ólgen be? – dep eresek Qalıhannyń da túsinbestik tanytqany bar. – Joq, balam, aǵań tiri, júregim birdeńe sezedi! Bulaı degen Saǵıla sheshesi. “Qara qaǵaz” alǵash kelgende kóńil aıtyp azalaǵan aǵaıyndy Saǵıla basyna qara salyp joqtaý aıtyp qarsy alyp edi. Ekinshi joly bozingendeı bozdaǵan qalyń áıeldi bir-aq sózben aýyzdaryn japty da, jamandyqty qolymen alastap, qaıtaryp jiberdi. Keıin de Ǵabbas jaıynda sóz bola qalsa: – Qaınym tiri, bulary nesi-eı! Adam eki ret ólýshi me edi? О́tirik... senbeımin! – dep sham shaqyrǵandaı bolyp júrdi. Sóıtip, Saǵıla shesheı Ǵabbastyń tósegin tap-tuınaqtaı etip jınap, esik-terezesin aınadaı ǵyp jýyp, edenge alasha tósetip, bólmesin japtyryp qoıǵan. Sodan beri Gúljanǵa Ǵabbas aǵasy alysta aıýdaı úlken, ústi-basy shýda-shýda jún, áldebir aıbyndy jaýmen jalǵyz ózi alysyp júrgendeı elesteıtin. Aıbyndy jaý aǵasyn eki ret óltirgen eken, biraq eki retinde de kúsh-qýaty myǵym, alapaty basym aǵasy boı bermeı, dúr silkinip qaıta tirilip ketipti. Sondyqtan ol kisi, Gúljannyń boljaýynsha, jaýdy birjola jeńgen soń ǵana aýylǵa qaıtýy tıis. Gúljan batyr aǵasyn balalar arasynda ashyqtan-ashyq maqtan tutatyn, qashan keler eken dep ishteı arman etip júretin. Baryna shúkir, joǵyna sabyr etken alańy kóp zaman ǵoı. Qudaıdan suraǵany aq, tilegi túzý, nıeti taza bul shańyraq bireýden ilgeri, bireýden keıin degendeı, óstip jurt qatarly ómir súrip jatty. Gúljan altyǵa tolǵanda jer-dúnıeni titirentip ótken soǵys ta bitken. Qasiret­pen qan qustyrǵan qaraly jyldar, jylaý kúnder men bulaý túnder artta qalǵandaı edi. Kóterem el esin jınap, etegin túrinip, jan shaqyra bastady. Tútinderin túzep, úmitterin jalǵap, beıbit tirliktiń qare­ketine kiristi. Zárýlikpen soǵystan sońǵy jaz ótti, qýanyshy men qaıǵysy qatar taıtalasqan taǵy bir qys aıaqtaldy. Súzek­teı sozylyp qyryq altynshy jyldyń kókózek kóktemi de kelip jetti. Balalyq shaǵy taırańdaǵan botadaı beıkúná edi. Taltús bolǵansha tyrp etpes­ten uıqy soǵa­dy. Sodan kózin tyrnap ashqannan qas qa­raıyp, kóz baılanǵansha úıge jolamaıdy, bezek qaǵyp dalada sekeńdep júrgeni. Sol ádetimen birde sý ishpekke apyl-ǵupyl júgirip úıge kirgen. Kók­temniń shaǵyrmaq shýa­ǵy qaıtyń­qyrap, kún uıasyna eńkeıgen aq pen qyzyl arasy edi. Kirse – tabaldyryqta buryn bul aýyldan kórmegen, ózi jalańaıaq, jalańbas bir bóten áıel tur. Jaman túıeniń jabýyndaı kıimi de alba-julba, óziniń kirgen beti de osy bolsa kerek. Arsalańdap jetken Gúl­jan beısaýat jandy kórip, abdyrap turyp qaldy. – Qalıasqardyń úıi osy ma? – dedi kelgen áıel úı ishin kózben sholyp. Daý­sy entigip tur, erkektiń únin­deı tarǵyldanyp shyqty. Sheshesi bir buryshta búksheńdep kir jýyp jatyr eken, sýsyp túsip ketken oramalyn basyna japty da, áıelge moıyn burdy. – Iá, osy! – dedi tańdanǵan pishinmen. – Osy bolsa, súıinshi! – dedi bóten áıel áli de entigin basa almaı. Solaı dedi de, Saǵıla­nyń basyndaǵy ora­ma­lyn sypyryp alyp, óziniń moı­ny­na oraı saldy. Saǵıla kibirtiktep, kirin tastaı bere ornynan turyp ketti. – Súıinshi, súıinshi! – dep bóten áıel shanshyla tústi. – Qalaǵanyńyzdy alyńyz... Degbirdi qashyr­maı, tez aıtsańyzshy endi? – Aıtsam sol... Men Jań­ǵyztóbeden kelip tur­myn. Baıqaımyn, jasymyz qaraılas sııaq­ty... Meniń atym Qazınesh. Vokzalda teh­nıchka bolyp isteýshi edim. Sizdiń qaınyńyzdy kórdim... – Úıbý-ý... ne deıdi... Kóz­jaqsymdy aıtyp tursyz ba? – Kózjaqsyńnyń kim ekenin men qaıdan bileıin. Men Ǵabbasty aıtyp tur­myn. – Shyn sózińiz be? – Shyn bolmaǵanda, otyz shaqyrym­nan nesine júgirip keldi deısiń! – Kózjaqsymdy tanıdy ekensiz ǵoı? – Soǵysqa deıin talaı kórgem. Jazbaı tanydym, shúbáńiz bolmasyn... Bul arada mende jańylys bolǵan joq! Bul habardy estigende Saǵıla esinen aıry­lyp qala jazdady, kózinen birer tamshy ystyq jas shyǵyp ketti. Eki qolyn qoıarǵa jer tap­paı, asyp-sasty, tipti úni de qubylyp shyqty. – Asyl qaınym edi... Qalıasqardyń sońy­nan ergen jalǵyzy edi... Tiri ekenin sezip edim... – Qurbym, zar-zapyranyńdy sosyn tóge jatarsyń, men asyǵyspyn. Saǵıla janary jasaýrap, aıtar sózi erninde bógelip, eńkeıip Gúljandy mańdaıynan shóp-shóp súıip aldy. Sosyn: – Orazbaı aǵań úıde shyǵar, shaqyryp kel, marqany soıyp bersin! – dedi. Qýanyshty habardan Gúljannyń da kóńili sýdaı tasyp, zýyldap kórshi úıge bardy. – Marqa soıý kerek! – dedi kirgen bette. – Ony qaıtpeksińder? – Ǵabbas aǵa kele jatyr! – Qaı Ǵabbas.. Úıbáı, álgi “ólip qaldy” deıtin baıaǵy Ǵabbas pa? – Iá, solaı... – Ne deıt! – Iá, solaı... Sol-aq eken, Orazbaıdyń úıindegi úlken-ki­shiniń bári óre kóterilip, Qalıasqardykine shu­byrdy. Habardy estip, basqa kórshiler de jına­lyp jatyr. Azdan soń úıdiń ishi-syrty aq jaý­lyq­ty áıelge, kempir-kepshikke tolyp ketti. Bala-shaǵa da shý-shý etisip, olar da aıaqqa oratylyp júr. Densaýlyǵyna baılanysty jeńil jumys dep, ákeıdi kolhozdyń dabylshysy etip qoıǵan. Qalıhan atqa mine shapqy­lap, aýyldyń arǵy shetinde júrgen ákesin shaqyrýǵa ketti. Orazaı aǵaı ilezdiń arasynda marqany jiliktep soıyp, jaıratyp tastady. Saǵıla soıylǵan marqany bas-sıraǵymen, ishek-qarnymen qosa qorjynǵa nyǵarlaı salyp, Qazıneshke arqalatyp jiberdi. Qap-qara tún túndigin jamylǵan meńireý dalaǵa sińip joǵalǵansha jınalǵandar Qazı­nesh­tiń sońynan qarap turdy da qoıdy. Bul shańy­raqqa kópten kútken jaqsylyq habardy eki ókpe­sin qolyna alyp, asyǵyp-apty­ǵyp jetken beıtanys áıelge aǵaıyn­nyń aıtar rahmeti sheksiz edi. Qalıasqar men kór­shi Orazbaıdyń úıin­de túni boıy uı­qy bolǵan joq, qazan kóterip, ot jaǵyp, eki úı de abyr-sabyr kúı­ge tústi. Oqys ha­bar aǵaıyn-ajynnyń degbirin qashyryp, dertti etip ketkendeı edi. Eresek Qalıhan da erte turyp, kún shyqpaı Gúljandy oıatyp jiberdi. Ákeı at-arbany jegip, tań jarshysy taýyq shaqyrǵannan Ǵabbas inisin alyp kelýge stansııa jaqqa ketip qalypty. Kún kóterile “Ǵab­­bastar kórindi” degen zaryǵa kútken habar da jetti-aý! Onsyz da tún uı­qysyn tórt bólip ty­qyr­shyǵan aǵaıyn syl­taý tappaı, azar otyr eken. Sáttiń ara­synda aýyl syr­tynda­ǵy kúre joldyń boıy qaraqurym halyqqa tolyp ketti. Soǵys bitkeli jyl­dyń júzi ótse de, mun­­daı ýaqıǵa bul aýylda kópten kez­des­ken joq-ty. Ǵabbastyń áldeqashan ólip qalǵanyna Saǵı­ladan basqa osy aýyl­dyń bári baıaǵyda-aq ılanǵan bolatyn. Endi minekı, eki ret ól­di degen sol kisińiz ǵaıyp­tan tirilgendeı eline aman-esen kele jatyr desedi... Al kerek bol­sa! Adam sengisiz áńgi­me emes pe! Olaı bolsa, árkim osy habardyń shyn-ótirigin óz kózderimen kórýge asyqqan edi. Ne zamatta bergi­degi búk túsken bul­ǵyr jotanyń baý­raıy­nan qarań etip arba da kórinis berdi. Tóbe basynda jınalǵan úrkin el údere qozǵalyp arbaǵa qaraı jyljydy. Qaq­shań­daǵan shal, kemseńdegen kempir, bal­daq súıengen, taıaq tiregen aqsaq-toqsaq­tar. Olardyń sońyn ala qara jamylǵan, ala jamylǵan bir qora kelinshek, qyz-qyrqyn. Áıteýir irkes-tirkes shubyrǵan alaman jurt. Bala-shaǵa quıyndaı ushyp, qıqýlasa shańdatyp alǵa ketken. Aýyldyń jalbaǵaı ıtteri de sháýildeı úrip, jol jıeginde oıqastap betaldy shapqylasyp júr. Kóńili alyp ushqan Gúljan da balalarmen birge biraz jerge deıin qabattasa júgirgen. Sosyn aǵasy bolǵanymen buryn kórmegen kisisi ekeni esine túsip, birtúrli taısalyńqyrap turyp qaldy. Kópshilikpen birge sońynda kele jatqan sheshesin kútti. Úlkender jaǵy kelesi bir tepseńge shyǵa bere úıirile toqtaǵan. Maıdanger azamatty osy aradan qarsy almaq oıda sekildi. Sheshesiniń qasynda kózi baqyraıyp, elikteı eleńdegen Gúljandy arba jaqyndaı bere kóp áıeldiń bireýi: – Áı, erkem, bul arada sen neǵyp tursyń? Júgir aǵańa... Birinshi bolyp sen qushaqta! – dep jeńinen tartyp qaldy. – Sóıte ǵoı, kúnim... Júgir aǵańa! – dep sheshesi de jaıymen arqasynan ıterip jiberdi. Sol-aq eken, Gúl­jan qanat bitken­deı kóńili tasyp, arba­ǵa qaraı qustaı ushty. Jetken boıda typyń­dap arbanyń qamsaýly qanatyna jarmasty. – Balam, baıqa, arbanyń astyna túsip qalma! – dep ákesi tizgin tejep jatyr. Sol sátte áldebir qýatty qol Gúljandy qoltyǵynan kóterip aldy da, óziniń aldyna top etkizip jatqyza saldy. О́zin lyp etkizip kóterip alǵan qarýly qol bóten emes, Ǵabbas aǵasy ekenin ishteı sezdi. Aǵasy erkeletip jatyr, aıalap shashynan sıpady, eńkeıip mańdaıynan ıiskedi, emirenip betinen súıdi. Kóp jyl kútken, eki ret óldi dep “qara qaǵaz” alǵan jan aǵasy osy! Gúljan­nyń kishkentaı júregi maıdaı eljirep, qos tamshy ystyq jas janaryn­da irkilip qaldy. Eńirep turyp jylaǵysy keldi, biraq jylaǵan joq. Kishkentaı qolymen aǵasynyń beli­nen qushaqtady da, saryala gımnas­ter­kasyna tumsyǵyn tyǵyp, ıiskep-ıiskep jiberdi. Aǵasy únsiz, qaryndasy­nyń kún­si­gen shashyn alaqa­nymen sıpaı beredi. Yrdýan arba da yrǵatylyp kópshilik­ke jaqyndap qalǵan. Aǵasyna ishteı bolsa da erkelep maýqy basylǵandaı bolǵan soń, Gúljan shalqalap kózin ashty... Ashqan boıda jylan shaǵyp alǵandaı shar ete qaldy. Shoshynǵany sonshalyq, eki qolymen bas-kóz joq aǵasynyń keýdesin tópeleı bastady. Týra ázireıildiń tyrnaǵyna túskendeı, qutylýǵa tyrysyp, qulyndaı shyrqyrady. ...Saqal-murty tikireıgen, bet-aýzy kirpideı, jaq súıegi shómıgen, ózi shól­mek­teı aryq, ólikteı sup-sur bireý tóbesinen tónip tur. Eń sumdyǵy sol – eki kózi joq! Eki kózdiń ornynda dóńgelengen qyp-qyzyl qotyr jara. Kórtyshqannyń inindeı úńireıgen qap-qara qos tesik. Mıǵa qonbaıtyn, sanaǵa syımaıtyn, adamnyń óńi túgili túsine kirmeıtin qorqynyshty beıne! Úńireıgen qos tesik munyń ishi-baýyryn tesip jibererdeı, tirideı jutyp qoıardaı, túpsiz tuńǵıyǵyna sýyryp tartyp bara jatqandaı kórinip ketti... Qoldy-aıaqqa turmaı shyr-shyr etken Gúljandy aǵasy kóterip, birdeńe dedi de, qasyndaǵy áıeldiń aldyna aýdara saldy. Gúljan dir-dir etedi, denesi bezgek tıgendeı bir ysyp, bir sýydy. Búktetile búrisip, shashy­nyń túbine deıin shymyrlap, tilin tistep aldy. Pana izdep áıeldiń qushaǵyna tyǵyla tústi. Áıel de aımalap baýyryna tartyp, burynnan tanıtyn jandaı betinen shóp-shóp súıip jatyr. Ishteı maqtan tutyp, qııalynda áldılep júrgen asyl aǵasyn, jaýdy jeńip qaıtqan kúshti batyrdyń beınesin jańaǵy eles bir-aq sátte tas-talqan etkendeı boldy. Endi bir mezette muny qushaqtap otyrǵan áıel de birdeńe dep sóılep qoımasy bar ma! Sózi bóten, maqamy bólek tilde shúldirlep jatyr. Jańaǵy dókir tajaldyń ne ekenin túsinbeı, onsyz da janyn qoıarǵa jer tappaı jatyrqaǵan Gúljan ántek selk ete tústi. Jarq etkizip jalma-jan kózin ashyp jiberdi. Masqara, tas tóbesinde shanshýdaı qadalyp ómiri kórmegen kóz tur. Kóz bolǵanda – tuzdaı kókpeńbek, badanadaı úp-úlken. О́ziniń bet-júzi arýaqtaı appaq, shashy saıtan­daı sap-sary. Gúljan taǵy baj ete tústi. Baj etip shıyrshyq ata bul­qyna qashty. Eki aýnap baryp ar­banyń qanatynan asa qulady. Jerge burq ete túskende arbanyń artqy dóńgelegi dál tumsyǵynyń qasynan shıqyldap óte shyqty. Gúljannyń arbadan qulap qalǵanyn kórip turǵan qalyń jurt azan-qazan shýlasyp jatyr. – Oıbaı, bala óldi emes pe! – Arba basyp ketpese neǵylsyn! – Joq, aman sekildi... Sheshesi top ishinen bólinip, shálisin jelbiretip janushyra júgirip keledi eken. Ústi-basy shań, shashy dý­dyrap, betin aıǵyz-aıǵyz jas jýǵan Gúljan ókire jylap, ol da sheshesine qaraı umtyldy. * * * Bala Gúljan osy ýaqıǵa­nyń mán-jaıyn keıinirek, eseıgen kezde bir-aq bilgen bolatyn. Aǵasy qyryq ekiniń ja­zyn­da qatty jaralanyp, jaý tylynda qalyp qoıyp­ty. Esi birde bar, birde joq, orman ishinde qý ja­nyn súıretip kele jatqan­da muny partızan otrıady­nyń Shýra degen baılanys­shy qyzy keziktiredi. Jaraqaty jazylyp, saýy­ǵyp turǵan soń barar jer, basar taýy joq Ǵabbas partızandar arasynda qala beredi. Úlken jermen baılanys qıyn, habarsyz ketken Ǵabbastan alǵashqy “qara qaǵazdyń” kelý syry osy eken. Orys tiline júırik, soǵysqa deıin tehnıkýmda oqyǵany bar Ǵabbas juqal­tań shiltik bolsa da zeıindi, alǵyr, arada kóp uzamaı vzvod komandıri bop taǵaıyn­dalady. Anaý joly ózin ólimnen arashalap qal­ǵan on toǵyzdaǵy kıiktiń asyǵyndaı súıkimdi Shýra qyzben juby jazylmaı birge júredi. Soǵystan aman-esen oralar bolsa, Qazaqstanǵa birge baryp, otaý quryp úılenip, ómirlerin birge ótkizbek bolyp serttesedi. Kúnder zaýlap, aılar jyljyp ótip jatady. Birde partızandar temir joldy mına­laı­dy. Biraq tútinin býdaqtatyp, qyshqyryp-pysqy­ryp jaýdyń eshelony jaqyndaı bergende, mına jarylmaı qala­dy. Qoparǵyshtyń tetigin qalaı burasa da bylq etpeıdi. Bul degen adam­nyń mıy teris aınalyp, sáttiń arasynda shashy aǵaryp ketetin qıyn jaǵdaı edi. Ondaıda oılanyp jatar ýaqyt qaıda, Ǵabbas jatqan jerinen atyp turyp, symnyń boıymen temir jolǵa qaraı umtylady. Sony kútip turǵandaı, Ǵabbas temir jolǵa jaqyndaı bergen mezette mına burq etip jarylyp ketedi. Ústi-basynda saý-tamtyq jer joq, Ǵabbas ólimshi bop jaralanady. Sodan óli bolyp kórde joq, tiri bolyp tórde joq, eki dúnıeniń ara­syn­da jyl jarym ýaqyt emdeledi. Soǵys bit­ken soń da Ǵabbas gospıtalde uzaq jatypty. Sóıtip, qyryq altynyń kókteminde ǵana qalqıyp gospıtalden aman-esen shyqqan eken. Aman-esen shyqqanymen ne shara, mınanyń jaryqshaǵy qos janaryn birdeı aǵyzyp túsi­ripti. Jylt etken sáýle joq, qylaýdaı sańylaý joq – Ǵabbas sý qarańǵy soqyr bop qalady. Bul qý taǵdyr degenge shara bar ma! Áıteýir, qasynan Shýra ketpepti. Baıaǵy ýádesinde turyp, qalǵan ǵumyry bireýge kirip­tar bolyp qalǵan, ózi aq­sóńke­deı aryq, ýaıym jep solǵan Ǵabbas­ty gospıtalden shyqqan boıda úıine kirgizip alady. Biraz ál bitip, óńi túzelip, jónge keldi-aý degen kezde ekeýi qol­tyqtasyp, Qazaqstanǵa qaraı tartyp ketedi. Bar jaǵdaı osy eken. Osylaısha Ǵabbas aǵasyn qarsy alǵan sát bala Gúljannyń esinde ǵumyr boıy jattalyp qalǵan. Qarǵys atqyr soǵys degenniń beınesi qandaı bolatynyn alty jasynda-aq kórip-sezindi ǵoı bul Gúljan! Ekinshi jeli Soǵys dese qazir de Gúljannyń kóz aldyna qatar qazǵan kórtyshqannyń inindeı úńireıgen Ǵabbas aǵasynyń qap-qara eki kózi elesteı qalady. Qudaı saqtasyn, adamnyń qos janary joq degen uǵym áli kúnge mıyna syımaı-aq qoıdy. Bári de sum soǵystyń qasireti ǵoı. Qaı­ra­­nyń joq, kókiregiń qars aırylyp, qur kúrsinesiń de qoıasyń. Júregińdi álde­bir ala mysyq tyrnaptyrnap jiber­gendeı ózekti ashytqan ókinish kóńilden ketpeıdi-aý, ketpeıdi. Beınebir tasqa qashal­ǵan bá­diz­diń izindeı sanadan máńgilik ósher emes. Gúljan Qalıasqarqyzy búginde ósip-óngen ónegeli shańyraqtyń ardaqty anasy. Byltyrǵy jyly dúnıeden ótken marqum Dýlat Qurman­ǵalıev degen aqynjandy, aqpeıil azamatpen uzaq jyl otasyp, urpaq ósirip, balaly-shaǵaly boldy, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrdy. Shúkirshilik, balalarynyń bári de qazir joǵary bilimdi, túrli qyzmette abyroımen eńbek etisip jatyr. Gúljannyń ózi sekildi ór minezdi, arda ósken alǵyr qyzy Janna úlken bir mınıstr­liktiń basshylarynyń biri. Jalǵyz aǵasy Qa­lı­han Altynbaev bolsa qazaqtyń qara tiliniń shesheni, qara sóziniń kósemi atanyp, halqynyń syı-qurmetine bólenip ótti. Sýyryp salma ónerdiń kómeısiz darasy, ulttyq aıtysty qaıta túletken sańlaqtyń biri boldy. Qazaqstannyń halyq aqyny ataǵyn ıelen­gen ol kisi de búginde ómirde joq, budan biraz jyl buryn marqum bolǵan. Al bizdiń áńgimemizdiń arqaýy Ǵabbas pen Shýra­nyń jaıy edi ǵoı. Gúljan­dy shoshytqan álgi oqıǵadan soń, balalardy óıtip úreı­lendire bereme dedi me, artyn­sha Shýra kúıeýiniń kózine shyny saldyrtyp bergen, sóıtip Ǵabbas qalǵan ǵumyrynda qara kózildirik kıip ótti. Baqan tires, ıt tartys bul ómirde olardyń da kór­geni kóp boldy, qıyn­dyq­tyń qysasyn, tir­shiliktiń taýqy­metin bastarynan biraz ótke­risti. Áıteýir, barǵa mázir, joqqa ázir jurt qatar­ly tatý-tátti ómir súristi, berekeli ǵumyr keshti. Osy arada bárin bolmasa da, ekeýine qatysty myna bir oqıǵalardy aıta ketken­di jón sanap otyrmyz. ...Juttan shyqqan juryn­daı bolǵan qazaq aýyl­dary qyr­qyn­shy jyldardyń sońy­na qaraı eńse tiktep, boı jınap, sharýashylyqta­ry­nyń tasy órge domalaı bas­taǵan-dy. Azyq-túlikti jyrymdap-ólshep bere­tin “kártishke júıesi” joıyl­ǵan soń, aǵaıynnyń boıyna qan júgirip, endi olar beıbit tir­lik­tiń qam-qareketine bekem kirisken shaǵy-tyn. Aǵaly-inili ekeý – Qalıasqar men Ǵabbas bala-shaǵa­la­rymen orys-qazaq bolyp bir úıde jarasyp turyp jatty. Kelgen jyldary Shýra bir aýyz qazaqsha bilmeıdi. Ǵumy­ry tiri orysty kórme­gen qarapaıym qazaq aýyly emes pe, orysshaǵa kelgende bular da aýzyn býǵan ógizdeı. “Bizdiń úıge kelin bola­ryn bildiń, anaý jaqta soǵy­syp júrgende bir­deńe­ni úı­ret­pediń be?” dep jeń­gesi qınalǵan kezde qaınysyn sózben túıregen bolady. Arada­ǵy aýdarmashy Ǵabbastyń ózi. Áı­teýir, kish­ken­taı Gúljan jeń­­gesine birdeńe dep ymdap júrip, bil­genin­she byldyrlap kórse­tip jú­rip, jarty jyldan soń ekeýi ózderi ǵana uǵy­­nyqty yńǵaıda túsinisetindeı halge jetken. Birde Qalıasqar inisine jeke úı salyp bermekshi bola­dy. Bala-shaǵa, kórshi-qolań­dy jınap, aldymen jetkilikti etip kirpish quıýǵa kirisedi. Soǵys múgedegi retinde Ǵabbasqa úı salýǵa qajet qurylys mate­rıal­dary qoǵam esebinen tegin bóli­­ne­di. Sóıtip, úı salýdyń daıyn­dyǵy qaýyrt bastalyp ketedi. Úıdiń irgetasy quıylyp, materıaldar daıyn bolǵan kezde Ǵabbas shýlaǵan bala-shaǵany taratyp jiberedi de, qurylystyń mańyna adam jolatpaı qoıady. – Jetti! – deıdi ol. – Senderge bek rah­met, aǵaıyn, endi qalǵanyn men ózim jasaımyn. Ǵabbastyń bul sózine jurt ań-tań, qaljyńy ma, shyny ma – ol da belgisiz. – Oıbý, bul ne sóziń, Ǵabbasjan-aý? – Qalaı jalǵyz salmaqsyń? Asar jasap eki-úsh kúnde kótere salmaımyz ba? – Joq! – deıdi Ǵabbas aıtqanynan qaıtpaı. – Erkek degen óz úıin ózi salýy tıis... Balalar balshyǵyn áperip qolqabys etse bolady, qalǵanyn ózim retteımin. Bolysam degen nıetterińe rahmet! Ǵabbasqa eshkim qarsy sóz aıtpaıdy, shaqyrylǵan kópshilik tarqaıdy, inisiniń qaısarlyǵyna basyn qaıta-qaıta shaıqap aǵasy jóneledi. Ǵabbas bolsa qabyrǵa úshin arqandy túzý etip kergizip tastap, júrip-turar jolyn, alyp turar zattaryn belgiletip alady da, sol kúnnen bastap qaýyrt jumysqa kirisip ketedi. Bórene kóterý, belaǵash ornatý sııaqty qosalqy kómektiń qajeti kerek tusta bolmasa, negizinen kirpishterin qalap, kásekterin ornatyp, bólmelerin jobalaý­dy Ǵabbas ózi qolǵa alady. Bul jumysqa áldebir tyń kúsh-jigermen qulshynyp, bilek sybanyp kirisedi. Tipti túski asty da Shýra kóbinde qurylys basyna alyp kelip júredi. Úıdi ala jazdaı, alty aı boıy salady. Sharshaýdy bilmeıdi, kúndiz de, túnde de jumys isteı beredi. – Túnde jumysqa shyqpaı-aq qoısańshy! Birýaq demalsań etti? – degenderge: – Soqyr janǵa kúni ne, túni ne? – dep qaljyńǵa buryp jiberedi eken. Sóıtip, kúzge qaraı tórt bólmeli úıdi bitiredi de, aýyldastaryn shaqyryp, ulan-asyr qonys toıyn jasaıdy. Qysqa qaraı joǵary jaqtan “soǵys múgedekterine úı berilsin, buzaýly sıyr berilsin” degen nusqaý kelgende Ǵabbas úıden bas tartypty. “Úıdi muqtajdarǵa berińder, meniń basymda ózim salǵan qara shańyraǵym bar!” depti. Buzaýly sıyrdy ǵana alypty. Buzaýly sıyrdyń ústine aǵasy óz esebinen eki qoı, eki eshki beredi. Shýra qoı-eshkisine túrli shúberekten belgi taǵyp, enshilep qoıady. Sodan úıdiń sharýasy bastan asyp, Shýra jumys istemeı qalady. Onyń ústine kúıeýi jarymjan, qasynan uzap ketpeı, úıde júredi. Kir jýsa da Ǵabbas janynda, qora tazalasa da birge, baý-baqshada shóp otap, jer qazsa da qasynda. Ekeýi egiz jandardaı qysta da, jazda da, tańerteń de, keshke de birinen biri eki eli ajyramaıdy. Jyldar óte qora malǵa tolady, úı balaǵa tolady. Shýra rasynda da keremetteı kórkem, teń­des­siz sulý áıel bolady. “Apyrmaı, Almaty men О́skemennen orystyń talaı arýlaryn kez­destirip edik, dál myna Ǵabbastyń kelinshe­gindeı sulýdy kórmep­piz” dep tańdanady eken aýyl azamattary. Ásirese, Shýranyń altyndaı tolqyǵan qoıý shashy bul mańaıda joq uzyn, jaıyp jiberse tilersegine deıin túsedi eken. Saǵıla shesheı kelininiń sol ereksheligin ylǵı da aıtyp otyratyn kórinedi: – Meniń kelinimniń shashyndaı uzyn shash qazaqtyń qyzdarynda da joq! – deıdi eken maqtanyp. – Onyń jón, sonda kelinińniń tórkini qaı jaqtan bolady ózi? – Máskeýden de ary... Pskov pen Tverdiń arasynda. Sol bir aıaýly kúnderdi Gúljan Qalıasqarqyzy bylaı dep eske alady: “Baqyttary bastarynan asyp, máz-meıram bolyp júrgende bul shańyraqqa taǵy bir qasi­ret keldi... Eki uly birdeı qatty aýyryp, aýrý­hana­ǵa tústi. Úlkeni beste, kishisi úsh jasta edi. Bir aptadaı emdelip jatty. Kúnde baramyz, “Myna derttiń beti qaıtpaı tur” dep Shýra jeń­gem kózin syǵymdaıdy. “Balalarym qa­laı?” dep Ǵabbas aǵa da suraı beredi. Eki qoly al­­dyna syımaı bir otyryp, bir turady. Taǵat­syz­danady. Men ne deıin, bári durys deımin. Ǵabbas aǵa tósekte jatsa – jaı dem alyp ja­tyr ma, uıyqtap jatyr ma bilmeýshi edik. Kózi shynydan ǵoı, jabylmaıdy, kókke shanshylyp baqyraıyp jatady da qoıady. Birde solaı jat­qan aǵam shoshyna atyp turdy: “Gúljan, Shýra táteńe júgir, ekeýiń bala­lar­dy bilip kelińder­shi”, – dedi. “Aǵa, áli tań atqan joq, dala qarańǵy ǵoı” deımin men. “Janym-aı, men bir jaman tús kórdim... Qolymdaǵy pyshaǵymdy bireý kúshpen tartyp alypty”. Meıli senińiz, meıli qoıyńyz, Alla taǵala Ǵabbasqa dál osy sátte birdeńeni sezdirgeni ras eken. Aýrýhanada jatqan úlken uly О́mirlik osy túni dúnıeden ótip ketipti. Botadaı bozdap, О́mirlikti jerlep qaıtqan kúni ekinshi uly Toqtamyshan da aýrýhanada kóz jumady. Sonda eshteńege moıymaı kelgen, qaısar týǵan Ǵabbastyń ózi alǵash ret kókiregi qars aırylyp, kúırep túsipti. – Eı, sum taǵdyr! – dep kúńirenipti. – Jıyrma besimde eki kózimdi aldyń, jartylaı ózimdi aldyń, endi eki qozymdy aldyń. Osyn­shalyq qınaı­tyndaı men saǵan ne jazdym! Ǵabbas egilgen kez­de jınalǵan jurt­tyń saı-súıegi syr­qyryp, áıel bitken ulardaı shýlap qoıa beripti. Balanyń ekeýine de qate dıagnoz qoıyl­ǵan eken. “Sýyq tıdi” dep emdegen, sóıtse ekeýi de qyzylsha bolyp shyqqan. “Jas kezi ǵoı, ol zamanda Shýra jeńgem araǵa jyl salyp bosanyp turýshy edi, – deıdi Gúljan. – Eki uly ólgen kezde jeńgemizdiń aıaǵy aýyr bolatyn. Ondaı kezde Ǵabbas aǵada jan joq, ylǵı da jeń­gemmen birge tol­ǵatqandaı qınalý­shy edi. О́zin qoıarǵa jer tappaıtyn. Ekeýi dúnıege on bir bala ákelip, olardyń toǵyzyn azamat etip tárbıe­lep, jetkizip ketti. Búginde toǵyzy birdeı joǵary bilimdi, dáriger, ınjener, muǵalim, agro­nom. Olar Ǵabbastyń atyn óshirmeı, urpaǵyn jalǵastyryp, bireýi oıda, bireýi qyrda aman-esen júrip jatyr. Ǵabbas Altynbaev seksenniń altysyna jetip, 2004 jyly bala-shaǵasynyń ortasynda qaıtys boldy. Ol kisiniń topyraǵyna alys-jaqyn­daǵy el men jerden qaraqurym halyq jınalypty. Kindiginen taraǵan urpaqtyń ózi bir aýylǵa jetipti. Bala­lary, qyzdary, kelinderi, nemere­leri, shóbe­re­leri, úlken shoǵyr shópshegi jáne bar – bári-bári atasynyń qara shańyra­ǵynda oıdan-qyrdan bas qosypty. Adam­nyń mań­­daıy­na jalǵyz-aq ret jazylar tirlikte eki ret ólgen, sońynan qatal taǵdyrǵa qaısarlyq­pen qasqaıyp qarsy turyp ótken ardager atasy úshinshi ret qaıtpas jolǵa attanǵanda sońyndaǵy qalyń urpaǵy botadaı bozdap jylapty. Qos qarashyǵy­nan birdeı aıyrylyp, alpys eki jyl qara túnek ómir keshken asyl tekti azamatty, qaharman soldatty sońǵy saparǵa shyǵar­ǵanda ol kisiniń aǵaıyn-týǵany ǵana emes, sol araǵa jınalǵan myńdaǵan janar aǵyl-tegil egilipti. Búkil el bolyp kúńirenip ketipti. Arada birer aıdan soń ol kisiniń jan jary, orys halqynyń meńsiz sulýy, qasynan qarǵa adym uzap kórmegen Shýra jeńgeı – Aleksandra Aleksandrovna Rýstıkova da jaryq jalǵannan qaıtty. Qan maıdannyń qandy qasabynan qol ustasyp qatar shyqqan, qalǵan ómirlerin juptaryn jazbaı birge ótkergen sherli ekeý máńgilik saparǵa da birge ketti. Zırattary da qatar jatyr. Túıin Kórden tirilgendeı qý súıek, úmitten ada múgedek jigittiń eteginen ustap, ol baıǵusty sum taǵdyrdyń tálkegine tastap ketpeı, ómir boıy ımandaı qadirlep ótken Shýra jeńgeıdiń ǵazız júregine, sheksiz izgiligine, kirshiksiz jan tazalyǵy­na tań- qalmasqa lajyń joq. О́mir boıy óziniń moınyna masyl bop ótetin sorly jan ekenin bile tura ony adamdyqtan aıyrmaı, ómirden túńildirmeı el qatarly asyrady, jadaǵan janyna shýaq quıdy, basyna baq qondyrdy. Adal mahabbaty­men ózi de tekti, qaısar Ǵabbastyń rýhyn qaıta kóterdi, namysyn tiriltti, qaınaǵan ómirdiń ortasyna qaıtardy. Aıtary joq, bul kóńil tazartyp, júrek jýǵandaı kisi­lik áreket. “Mahabbat qoı, qatty súı­gen bolar, shy­naıy súıispendik” dersizder. Ol da jón, buǵan daýymyz joq. Biraq, Ahtanovsha aıtsaq, sonda olar qashanǵy jalasyp súıise bermek? Sıyr da buzaýyn bir maý­sym ǵana jalaıdy emes pe. Onyń ar jaǵynda kún­de­l­ikti tirshilik, otbasy­nyń qamy turǵanyn umytpaıyq. Iá, kezinde Ǵabbas aǵamyz qyz júregin jaýla­ǵan ańyzǵa bergisiz erlik te jasaǵan shyǵar. Meı­li, biraq jyldar óte erlik te kómes­ki­lenedi, soǵystyń azaby da umytylady. Ýaqyt denege túsken jarany ǵana emes, júrektiń jarasyn da jazady. О́mir tek estelikten turmaıdy, onyń qatal óz zańy bar, basqan izde belgi joq. Sondyqtan ómir óz degenin báribir isteıdi, yrqyna kón­diredi. Sózdiń týrasy – bul dúnıede máńgi­lik eshteńe bolmaıdy. Qol-aıaǵy balǵadaı, tepse temir úzgendeı denderi saý adamdar­dyń arasyndaǵy súıispendik te, qansha­lyqty kúıip-janyp jatsa da, jyldar óte jalyny báseńsıdi, jarqyly basylady. Sodan keıingi qarym-qatynas ánsheıin úırenshikti daǵdyǵa, syılastyqqa, týys­tyqqa aýysady. Qysqasy, birde olaı, birde bulaı bolyp jatatyn ala-qula tirliktiń ózindeı adamnyń sezimi de ótkinshi. Olaı bolsa Shýra jeńgemizdiń bul áreketinen bıik parasatty, sara júrek, úlken adamgershilikti tanymasqa lajyń qaısy! Bul áreket erdiń eri, egeýdiń synyǵyna laıyq, erlikpen para-par kózsiz sheshim der edik. Darıǵa-aı deseńshi, egiz qozydaı ekeýiniń ómiri óteýi joq armandaı aıaýly, saǵynyshtaı ásem kórinedi de turady bizge. Sizdi ejelden tanyǵan, kórip-bilgen týys-juraǵattaryńyz ǵana emes, osy áńgimeni estigennen keıin, búgingi biz de arýaǵyńyz aldynda tize búgip, ıilip taǵzym etemiz, Valdaı topyraǵynyń arý qyzy Aleksandra Aleksandrovna! Álibek ASQAROV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.