Sharaptyń qyzýy
Qyzylorda jaqta baıaǵyda syıly bir kisi qaıtys bolyp, ol kisiniń qazasyna halqymyzdyń súıikti aqyny Asqar Toqmaǵambetov te qatysady. Sońynan jaıaýlatyp úıge qaıtyp kele jatsa, sońynan bujyr bet, masańdaý bir jigit birge ere shyǵypty. Jolaı aqynǵa tıise sóılep, kórgensizdik tanytyp, gújildep suraq qoıypty:
– Aseke, siz ajaldan qoryqpaısyz ba, sońǵy kezde aýyrǵyshtap júr dep estımin? – deıdi tilin shaınap múláıimsip.
Sonda Asekeń bar denesimen burylyp, álgi suraq qoıǵan jigittiń betine bajyraıa qarapty da:
– Shyraǵym, irigen aýyzdan shirigen sóz shyǵady... Shirigen sózdi bireý mastyqpen aıtady, bireý qastyqpen aıtady. Qastyqpen aıtqandardyń sen sekildi betiniń bujyry, ishiniń qyjyly, araq pen sharaptyń qyzýy bolady, – depti.
Mopassannyń áseri
Kórnekti aýdarmashy, fransýz ádebıetiniń tamasha bilgiri, Balzaktyń, Mopassannyń birneshe shyǵarmalaryn qazaq tilinde «sóıletken» Hasen О́zdenbaev 80 jasqa tolyp, astanalyq bir meıramhanada úlken toı jasapty. Hasekeń seksenge kelse de tomaǵaly búrkitteı syr bermegen, túzý júrip, tik otyratyn, shashyna qylaý túspegen kelbetti kisi eken. Sóz kezegi tıgende ol kisige aqyn Syrbaı Máýlenov bylaı dep tost kóteripti:
– О́zdenbaıdyń Haseni,
Jan bitkenniń ásemi.
Aq túspegen shashyna,
Seksende de jas óńi...
Tıdi me álde, kim bilsin,
Mopassannyń áseri.
Álibek ASQAR
Nur-Sultan
Aıǵyrdyń aqyry
Men qazaqtyń mańdaıyna bitken birden-bir tól janýary jylqymyn. Olaı deıtinim, qazekeń ulan-ǵaıyr dalasynda órip júrgen jan-janýar ishinen bizdi tańdap qolǵa úıretkenine baqandaı bes myń jyldyń júzi bolypty. Biz qazekeńniń minse kóligi, ishse sýsyny, jese tamaǵy bolyppyz. Iаǵnı taǵdyr-talaıymyz bite qaınasyp, birimizsiz birimizdiń kúnimiz joq qalypqa jetkenbiz.
Bizdi basymyzdan baqaıshyǵymyzǵa deıin baǵamdap, jeldeı jeldirtip qurmet tutyp, bizder jóninde nebir óleń-dastandar týdyryp qadir-qasıetimizdi asqaqtatqanyna rızamyz.
Endi mine, zaman ózgerip, tehnıkanyń dáýiri dúrildegeli beri bizder qaǵajý qalyp, qapalana bastaǵaly da biraz bolǵan.
Qyjyl qoıyrtpaqtalyp ishten tynyp typyrshyp júr edim, qudaı ońdap elimizge álemniń túkpir-túkpirindegi jan-janýar ókilderi jınalyp, alqaly basqosý ótkize qalmasy bar ma.
Buıyryp alqaly top aldynda sóz sóıleý mártebesine ıe boldym.
Ne kerek, shekteýli ýaqytta shermende sherimdi aǵyl-tegil aǵyttym... Sondaǵym, aıǵyrlyǵyma basyp kisinep alyp, aıtqanymnyń toqeteri mynaý boldy:
– Aǵaıyndar, osy otyrǵandardyń birazyń bir zamandarda osy ólkeni meken etkenderińdi esterińe salaıyn. Qıyn-qystaý zaman týyp, tabıǵat osy ólkede alaı-dúleı bolǵanda árkim bas saýǵalap tym-tyraqaı qasha jónelgenderińdi bilemiz. Bir-ekeýin aıtsam, máselen, jan-janýardyń alyby pildiń ózi úrim-butaǵyn úıirip bir-aq túnde Úndistannan biraq shyqty... Ásheıinde aqyryp-baqyryp aıbar sheger arystan tuqymynyń qaıda baryp bas saýǵalaǵanyn bilemiz... Azýy alty qarys aıýeke, sizdiń sonaý soltústikke sýsha sińip, súńgip ketkenińizdi qalaı umytamyz... Oıpyr-aı, qurt-qumyrsqa, jer baýyrlap jyljyǵan jándik ataýly ońtústikke opyryla kóshkendegi kórinis áli kúnge kóz aldymda... Túıe jaryqtyq ta mań-mań basyp qıyr shetke qyrqa asyp kete bardy-aý...
Qaısybirin aıtaıyn, osy otyrǵan kóbińniń bir kezderdegi jurtyń osy eldi meken bolǵan... Oǵan topan sý qaptaǵandaǵy Nuq paıǵambardyń kemesi kýá...
Endi mine, elimiz táýelsizdik alyp, Alla taǵala buıyrtqan baılyǵymyzdy meńgerip asyp-tası bastaǵanda: «Qazaqstannyń asty-ústi tolǵan baılyq, qut-berekeli eldi meken» dep neshe túrli aıla-sharǵyny oılastyryp kelip qalǵan ekensizder...» dep, jylqy emespin be, qulaǵymdy qaıshylap, oń tuıaǵymmen jer tarpı naǵyz «kisineı» sóıleýge bet buryp: «Osy eldiń etene janýary bizdiń de qadir-qasıetimiz qalmady. Máselen, qazy-qartany – evreıler, qymyzdy – nemister, eń aıaǵy kókpardy kórshi el zańdy túrde ıelenip aldy...» dep tótesinen tartyp edim, jınalystyń tizginin ustap otyrǵan ózimizdiń bılik ókilderi: «ýaqytyńyz bitti» dep short kesip, oǵan kelip otyrǵandar qol soǵa qosarlanyp, trıbýnadan ıt qosyp qýyp túsirdi...
Ne isteıin, túsken boıda syrtqa shyǵyp bar daýsymmen kisineı shyńǵyryp, jer tarpı aldyńǵy aıaǵymdy kókke kótere bulqynyp baryp bar ekpinimmen shaba jónelippin...
Qansha shapqanym belgisiz, aıaq talyp, tizem dirildep omaqasa qulappyn.
Ertesinde es jısam, bir top «arnaıy» ókil kelip aıaǵymdy matap baılap art tusymdy «shuqylap» jatqan... Sóıtsem, pátshaharlar «aıǵyrlyq» ýaqyty bitti dep pishtirip tastapty...
Berik SADYR
Nur-Sultan
Qojanasyr hıkaıalary
Qojanasyr úılenip, áıeli toıdan soń úsh aı ótkesin ul týypty. Sodan Qojanasyr dereý bazarǵa baryp kitap, sómke, dápter satyp alypty da balanyń bas jaǵyna qoıypty.
– Jańa týǵan jas bala kitaptardy qaıtedi? – dep suraıdy áıeli.
– Bala toǵyz aılyq joldy tez arada júrip ótti ǵoı, demek kóp uzamaı-aq mektepke de baryp qalar, – depti Qojekeń.
* * *
Qojekeńniń bet-álpeti onsha kelispegen eken de, ol aınaǵa qaraýdy unata bermepti. Bir kúni aıaǵy aýyr áıeli Moldanyń betine bajaılap qarapty da:
– Balamyz bolady dep qýanyp júrmin ǵoı, biraq saǵan tartyp kete me dep ýaıymdaımyn, – depti.
Sonda Qojekeń áıeline:
– Bala maǵan tartsa ýaıymdaıtyn eshteńe joq, al maǵan tartpasa naǵyz ýaıym sonda bolar, – degen eken.
* * *
Bir kúni Temir padıshah Moldanyń ulyn saraıyna aldyrtsa, bala ákesine qatty uqsaıdy eken. Balanyń boıy da, túr-álpeti de, tipti murnyna deıin Qojanyń ózine quıyp qoıǵandaı.
«Ákesi sııaqty aqyldy ma eken?» dep oılanady Temir. Ol qaltasynan bir altyn dildá alyp Moldanyń balasyna usynsa, bala almaı qoıady.
– Sen nege aqshany almaısyń? – dep suraıdy Aqsaq Temir.
– Maǵan anam ursady. Ol kóshedegi beıtanys kisilerdiń aqshasyn alýshy bolma degen.
– Jaraısyń! – deıdi Temir.
– Biraq men seniń shesheń aıtqandaı beıtanys kisi emespin, men seniń ámirshińmin!
– Seniń ámirshi ekenińdi bilemin, – deıdi bala, – biraq sheshem buǵan senbeıdi.
– Nege?
– О́ıtkeni sheshem «eger ámirshi aqsha syılaǵan bolsa, onda ol bir dildá emes, kóp aqsha syılar edi ǵoı» der edi, – depti bala.
Sýret áleýmettik jeliden alyndy
* * *
Qysh qumyramen sýǵa jibererde Qojanasyr balasynyń jaǵynan bir tartypty da:
– Baıqa, qumyrany syndyryp alma, – depti jekip.
Ápendiniń áıeli:
– Balany nege urasyń? Qumyra synǵan joq qoı áli! – dep renjıdi.
– Sen eshteńeni uqpaısyń, qatyn! – deıdi Ápendi, – qumyrany syndyrǵan soń balany urdyń ne, urmadyń ne – báribir, túk paıdasy joq!
Múıisti júrgizetin Berik SADYR
