Jáne karantın shekteýi kúshine mingen qaýipti saǵattarda da toqtaýsyz jumys istep, áleýmettik ahýal men ekonomıkalyq jaǵdaıdyń tepe-teńdigin saqtap qalǵan biregeı óndiris kózi osy jeńil ónerkásip, onyń ishinde tamaq ónerkásibi bolǵanyn jaqsy bilemiz. О́rkenıettiń damýy men tehnogendik úderistiń ózi asqazannyń qalaýyna qarsy tura almady. Qazaq mundaıda «ash qaryn jubana ma, maıly as jemeı...» deıtin edi. Ekinshi jaǵynan alǵanda jeńil ónerkásibi damyǵan memleketterdiń álem ekonomıkasy men áleýmettik ahýalyna da yqpal etetini burynnan aıan. Endeshe, Qazaqstannyń azyq-túlik óndirisin órkendetý arqyly dúnıeniń bir pushpaǵyn ustaýǵa umtylǵany jón degen oıdamyz. Al buǵan otandyq tamaq ónerkásibi daıyn ba?
– Qazaqstan ekonomıkasynyń álem ekonomıkasyna ıntegrasııalanýyn eskersek, qazir dúnıe bastan keship otyrǵan syndarly jaǵdaı elimizge áserin tıgizbeı qoımaıtyny anyq. Jalpy, alys elderdi bylaı qoıǵanda, ózimiz múshe bolyp otyrǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi saýda tepe-teńdigi bizdiń paıdamyzǵa sheshilip otyrǵan joq.
О́ıtkeni elimizde syrtqa jóneltiletin taýar eksportynan ishki naryqqa enetin ımport úlesi basym. Bul bizdiń óndiris pen ónerkásip taýarlarynyń básekege áli de daıyn emestigin kórsetedi. Al azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý – ár memleket úshin ulttyq qaýipsizdik júıesindegi kúrdeli másele. Sondyqtan bul da Qazaqstannyń óz ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń quramdas bóligi bolýy tıis. Men ekonomıst retinde otandastarymyzdyń azyq-túlik tutynýyna qatysty másele kóterip júrmin. Bul qazirgideı adam densaýlyǵyna synaq bolǵan juqpaly indet jaǵdaıynda, tipti de ózekti másele. Iаǵnı densaýlyq myqty bolýy úshin tutynatyn taǵam qýatty bolýy kerek. Onyń ústine ár adamnyń jylyna ortasha eseppen paıdalanatyn taǵam úlesiniń rasıonaldyq normasy ár memlekette ózgeshe. Biraq ortaq júıe, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy bekitken shekti mólsher bar. Bul tizimde azyq-túliktiń on shaqty túri aıqyndalǵan. Mysaly, adamnyń jyl saıyn tutynatyn taǵamdarynyń ishinde: nan – 120,5 kg, et – 70,1 kg, sút – 359,9 kg, jumyrtqa – 243 dana, kartop – 96,7 kg, kókónis – 140,3 kg, jemis-jıdek – 80,3 kg, balyq – 8,3 kg, qant – 36,5 kg, ósimdik maıy – 13,1 kg bolýy kerek. Endi mundaı ónimdi ózderi óndirmeıtin, syrttan daıyn kúıinde satyp alatyn memleketter bar. Iаǵnı Qazaqstannyń Eýropaǵa bolmasa Azııanyń, Afrıkanyń halqyna taza azyq-túlik daıyndap, jóneltýge yntasy bar. О́kinishke qaraı, ony oryndaýǵa qaýqar joq. Sebebi bizdiń jeńil ónerkásibimiz ishki suranystyń ózin tolyq qamtı almaı otyr. Ras, elimizde de tamaq ónerkásibiniń et, un, jarma, qant ónimderi,balyq, kondıter ónimderin daıyndaý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Biraq bul aımaqtar bólinisine qaraǵandaǵy naqty jaǵdaıdyń kórsetkishi bola almaıdy. О́ıtkeni ónerkásiptiń damýyna qajetti faktorlar: logıstıka, jumys kúshi, ınfraqurylym, shıkizat sektory sııaqty talaptar áser etedi. Al bizdegi kórinis boıynsha bul talaptarǵa iri megapolısterdiń mańyndaǵy kásiporyndar ǵana saı bolyp otyr. Ashyǵyn aıtqanda, otandyq ónerkásiptiń shetel naryǵyna jappaı ónim shyǵaryp, eksporttan túsetin tabysty ekonomıkanyń draıverine aınaldyrýy úshin áli kóptegen jumys istelýi kerek, – deıdi taqyrypqa oraı pikir bildirgen belgili ekonomıst Atamurat Shámenov.
Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jalpy, Qazaqstannyń tamaq ónerkásibiniń álemdik deńgeıdegi tabysy dúnıeniń tórt buryshyndaǵy ashtyq zardabyn shekken adamdarǵa da úmit sáýlesin syılar edi. Ras, biz qazir otandyq tutyný naryǵyn qamtý men damyǵan elderge tabıǵı ónim jetkizý týraly aıta otyryp, bul máseleni attap ótip ketip júrmiz. Al álemde bir úzim nanǵa zárý adamdar shoǵyry jyl saıyn ulǵaıyp keledi eken. Derek boıynsha, azyq-túlik tapshylyǵynan zardap shegetin turǵyndardyń basym bóligi qara qurlyqta turyp jatyr. Eýropadaǵy «Deutsche Welthungerhilfe» uıymy jarııalaǵan málimetke qaraǵanda, qazir 821 000 000 adam toıyp tamaq ishpeıdi. Dúnıejúzi dárigerleriniń esebinde turatyn 151 mıllıonǵa jýyq jasóspirimniń qalypty damymaı qalýyna tamaq tapshylyǵy sebep bolǵan deıdi. Al bir jutym taza aýyz sý men talǵajaý eterlik qorekke jarymaı otyrǵan qurlyqtaǵy el turǵyndarynyń arasynda da 51 mıllıondaı bala bar.
Ekinshi jaǵynan alǵanda, Qazaqstandaǵy jeńil ónerkásiptiń damýy el ekonomıkasyn shıkizat satýdan túsken paıda men munaı tabysyna ıek artyp otyrýdan qutqaratyn jol bolýy tıis. Derekke súıensek, 2019 jyly otandyq jeńil ónerkásiptiń ekportqa ónim shyǵarýynda birshama alǵa jyljý bolypty. Bul jerde basyn ashyp alatyn jaǵdaı, Qazaqstanda jasalǵan dúnıeler qatarynda tamaq ónerkásibiniń úlesi óte az eken. Iаǵnı byltyr otandyq 30 jeńil ónerkásip kásiporny syrtqy naryqqa batyl ense, olar óndirgen taýar tiziminde azyq-túlik pen tutyný taǵamdary túrine jatatyn ónim joqtyń qasy. Al otandyq ónimdi tutynýshylar qatarynda 39,4 paıyzdyq mejemen Qytaı kósh bastasa, Reseı naryǵyna 39,4 paıyz ónim jóneltilgen. Al qazaqstandyq buıymǵa 4,8 paıyz shamasynda qyzyǵýshylyq tanytqan alys shetel Italııa bolsa, kórshi О́zbekstan 1,5 paıyzǵa suranys bildirgen.
Esesine, bıyl tamaq ónerkásibiniń qýaty artyp, ónim shyǵarý ulǵaıypty. Máselen, jyl basynan beri elimizde tamaq ónimderin óndirý kólemi 3,4 paıyzǵa ósip, túsim somasy 1,6 trln teńgeni quraǵan. Onyń ishinde óńdelgen kúrish óndirisi kóleminiń 36,8 paıyzǵa, sary maı shyǵarý 17,1 paıyzǵa, shujyq jasaý 14,6 paıyzǵa, makaron óndirý 9,7 paıyzǵa, jarma óndirý 5,6 paıyzǵa, un tartý 5,1 paıyzǵa, aıran, sút ónimderin shyǵarý 4,5 paıyzǵa, irimshik jáne súzbe alý 2,1 paıyzǵa artqany baıqalady. Árıne, bul kórsetkish ishki naryqqa shyǵarylǵan ónimniń jalpy esebi ekenin eskerý kerek. Osy jerde álemdik naryqqa shyǵatyn tamaq óndirisin jandandyrý úshin ne isteý kerek degen suraq týady.
– Bizdiń ekonomıkamyzdyń básekege qabiletti ónim shyǵaryp, álemdik suranysqa saı óndiris kózine aınalýy úshin kóp nárseni ózgertýimiz kerek. Oǵan saıası kózqarastan bastap, ındýstrııalyq revolıýsııa men qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa deıingi máseleler kirýi tıis. Mysaly, bir ǵana Ilon Mask munaı magnattaryn ınfarkt etýdiń aldynda tur. Birer jylda Mask sııaqty on adam is basyna kelse, álemde taǵy on jyldan keıin sýper energetıkalyq revolıýsııa bolary haq. Mundaı sátte munaı satyp, máz bolyp otyrǵan elderdiń ekonomıkasy quldyraıdy. Bul táýekel Qazaqstandy aınalyp ótpeıdi. Qazirdiń ózinde munaıdyń barreli arzandaǵan saıyn, tizemiz dirildep qoıa beredi. Al bıyl ne kúıdemiz? Pandemııa. AQSh jaǵalaýynda munaı tasyǵan tankerler aılap qańtarylyp turdy. Kıim shyǵaratyn fabrıkalar toqtady, kólik shyǵaratyn zaýyttardaǵy stanok úni óshti. Eldiń bári úıinde otyrdy. Biraq dári-dármek salasyn qospaǵanda toqtaýsyz jumys istegen óndiris bar, ol – tamaq ónerkásibi. Iаǵnı azyq-túlik óndirý pandemııa, soǵys, tehnogendi apatqa qaramastan, damı beretinin kórsetti. Al azyq-túlik salasy aýyl sharýashylyǵy damyǵan elde ǵana órkendeıdi eken. Demek, biz bolashaqta aýyl sharýashylyǵyn damytýdy strategııa etip alýymyz kerek. Ony aldaǵy saılanatyn Parlament zańdy túrde júzege asyrýy tıis degen oıdamyz. Iаǵnı saıası partııalardyń negizgi urany aýyl sharýashylyǵyn kóterý bolýy qajet. Endeshe, aýyl sharýashylyǵyn kóterý úshin búkil kúshti aýylǵa salsa qaıtedi? Sonda ishki naryqty qamtyp, artyq ónimdi syrtqa shyǵaryp satyp, paıda tabýǵa bolar edi, – dedi bir sózinde jas saıasattanýshy Ashat Qasenǵalı.
Osy jerde el óńirleriniń ishinde aýyl sharýashylyǵy baǵytyndaǵy isteri úlgi bolatyn Almaty oblysy jaıynda birer sóz aıtqan lázim. Ári bıyl aımaqta agroónerkásip kesheni tabysty jumys istep tur. Mysaly, jyl sońyna qaraı oblys boıynsha aýyl sharýashylyǵy óniminiń jalpy kólemi 894 mlrd teńgege jetedi degen boljam bar. Qazirge anyǵy: óńirde mal basy men qus sany orta eseppen 6,2 paıyzǵa ósip, et pen sút óndirý kólemi 3,6 paıyzǵa artty. Osy maqsatty júzege asyrý úshin bıyl 1 084 basqa arnalǵan alty taýarly-sút fermasy, 550 basqa arnalǵan úsh bordaqylaý alańy iske qosylǵan. Jalpy, qazir oblysta barlyǵy 82 sút fermasy jáne 106 bordaqylaý alańy jumys istep tur. Nátıjesinde, sút zaýyttarynyń júktemesi 80 paıyzǵa, et óńdeýshi kásiporyndardyń júktemesi 66 paıyzǵa jetken. Bul turǵyndardyń negizgi azyq-túlik túrine degen suranysyn qamtyp, daıyn ónimdi eksportqa shyǵarýǵa múmkindik berip otyr eken.
– О́tken toǵyz aıdyń qorytyndysy boıynsha Jetisý agrarshylary óndirgen ónim túrleri 92,7 mln AQSh dollary kóleminde eksporttalyp, óndiris 33 paıyz ósim kórsetti. Onyń ishinde sút ónimderi, kondıterlik ónimder, et pen sorpa ónimi, balyq fılesiniń eksportyna suranys artqan. Jalpy, oblysta daıyndalǵan barlyq et túri ótimdi. Toǵyz aıda 3 195 tonna syrtqy naryqqa jol tartty. Buıyrsa, jyl sońyna qaraı aýyl sharýashylyǵy óniminiń jalpy kólemi 894 mlrd teńgeni qurap, tabys 2,2 paıyzǵa ósedi dep mejelenip otyr, – deıdi oblys ákimi Amandyq Batalov.
Jalpy, Almaty oblysynda aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa bıyl 46,1 mlrd teńge qarjy bólingen. Onyń ishinde 40,6 mlrd teńge jergilikti ónim óndirýshilerdi sýbsıdııalaýǵa berilgen. Memleket tarapynan jasalǵan qoldaýdan keıin sharýa men dıqan jigerlenip, egis kólemin arttyryp, mal basyn kóbeıtýge yntaly bolatyny sózsiz. Onyń bir kórinisi oblys boıynsha iri qara mal basynyń 1,3 mıllıonnan asqanynan, al qoı men eshkiniń sany 4,2 mln basqa jetkeninen baıqaýǵa bolady. Sondaı-aq aımaqta aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egistigi
7 myń gektarǵa keńeıip, kólemi 969 myń gektarǵa deıin jetti. Onyń ishinde qant qyzylshasynyń alqaby 16 myń gektarǵa, júgeri 87 myń gektarǵa jetip, 1,2 myń gektarǵa jańadan qarqyndy baq egilgen. Aýmaqtaǵy ırrıgasııalyq júıelerdi qaıta jańǵyrtý da ónim kólemin arttyrýǵa jol ashty. Iаǵnı Almaty oblysynda ırrıgasııalyq júıelerdi qalpyna keltirýge 5,1 mlrd teńge bólingen, sonyń 1,5 mlrd teńgesi – jergilikti bıýdjetten, al 3,6 mlrd teńgesi «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy sheńberinde qarastyrylypty.
Aıtpaqshy, Almaty oblysynyń ekonomıkalyq damýyna óńirdiń agrarlyq baǵytpen shektelip qalmaı, ındýstrııalyq baǵytqa beıimdelýi de oń áserin tıgizip otyr eken. Iаǵnı aımaqtaǵy óńdeý ónerkásibiniń úlesi 87 paıyzǵa jetti.
– Bizdiń búgingi mindetimiz – Memleket basshysynyń Joldaýyndaǵy tapsyrmaǵa sáıkes, ártaraptandyrylǵan jáne tehnologııalanǵan ekonomıkany qalyptastyrý. Osy maqsatqa qol jetkizýde transulttyq kompanııalar mańyzdy rólge ıe. Qazir oblysta transulttyq kompanııalardyń jalpy somasy 165 mlrd teńge bolatyn, tórt myń jumys ornyn quratyn 9 jobasy júzege asyrylýda, – degen edi taǵy oblystyń ekonomıkalyq damýyna qatysty sózinde Amandyq Batalov.
Jalpy, bıyl aımaqtyń óndiristik kartasy boıynsha quny 153 mlrd teńge bolatyn 71 joba júzege asyrylyp jatyr. Nátıjesinde, ónerkásip óniminiń kólemi 1 trln teńgeden asady degen boljam bar. Onyń ishinde shıkizattyq emes eksport kólemi 6 paıyzǵa ósip, qarjylaı tabys 406 mln AQSh dollaryna jetedi dep josparlanǵan eken. Endeshe, aımaqtaǵy jeńil ónerkásiptiń, onyń ishinde tamaq ónerkásibiniń óndirisi artyp, syrtqy naryqtyń suranysyna saı daıyndalǵan tabıǵı ónim shyǵarý isine tek qana sáttilik tileý kerek!
Almaty oblysy
