Syrtqy qaryz nesimen qaýipti?

«Basqa da sektordyń» basyn ashyp alý kerek

Ulttyq banktiń resmı málimetine súıensek, 2020 jylǵy 1 shildedegi jaǵ­daı boıynsha Qazaqstannyń syrtqy qa­ryzy 159,8 mlrd dollarǵa teń. Onyń 7,9 paıyzy nemese 12,7 mlrd dollary – memlekettik sektordyń, ıaǵnı Úkimettiń bereshegi. Al 5,2 mlrd dollary qarjy nary­ǵynyń – bankterdiń úlesine tıesili. Bul – jalpy qaryzdyń 3,3 paıyzy. Syrtqy qaryzdyń 25,5 paıyzy nemese 40,7 mlrd dollary basqa sektorlardyń bereshegi.

Qalǵan 101,3 mlrd dollar nemese jalpy qaryzdyń 63,4 paıyzy fırmaaralyq bereshek sanalady. Ekonomıst Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, syrtqy qaryzdyń kóp bóligin qurap otyrǵan fırmaaralyq bereshekter halyq pen memleket úshin asa qaýipti emes.

– Máselen, McDonald’s, Starbucks sekildi álemdik brendter Qazaqstan naryǵyna enip jatyr. Olardyń bári kásipkerlik turǵydan úlken táýekelmen keledi. Iаǵnı tehnologııalaryn ákeledi, ınvestısııa quıady. Erteń bizdiń eldegi qyzmetteri júrmeı jatsa, jumsaǵan qarjysyn memleketten talap ete almaıdy. Demek mundaı fırmaaralyq qaryzdar halyq pen memleket úshin qaýipti emes. Syrtqy qaryzdyń ishinde memlekettik sektordyń bereshegi asa mańyzdy, – dedi M.Halyq.

Sarapshynyń esebinshe, sońǵy jyldary Úkimettiń syrtqy qaryzy kóbeıgen. Jyl basynda pandemııaǵa baılanysty ári jańa bıýdjetti qarastyrý kezinde Úkimet 3 mlrd dollardy syrttan izdeý kerektigin ashyq aıtty.

– Dese de salystyrmaly túrde qarasaq, memlekettik sektordyń syrtqy qaryzy asa joǵary emes. Bul jerde meni «Basqa da sektorlar» degen bólimniń bereshegi alańdatady. Bul bólimge qandaı sektorlar jatady? Osy jaǵy ashyp aıtylmaıdy. Shyndyǵyna kelsek, kvazımemlekettik sektor osy bólimge jatqyzylady. Demek ulttyq, memlekettik kompanııalardyń syrtqy qaryzdary dál osy jerde shoǵyrlanǵan. Olardyń úlesi qandaı? Bul týraly da naqty aqparat joq. Menińshe, osynyń bári ashyq kórsetilýi kerek. О́ıtkeni kvazı­mem­lekettik sektordyń qaryzy tú­binde memlekettiń moınyna túsýi múm­kin. Máselen, «QazMunaıGaz» ult­tyq kom­panııasy syrtqy qaryzyn óteı alma­dy delik. Biraq bul mindet túp­tep kel­gen­de memleketke júkteledi. Son­dyq­­tan mundaı qaryzdardy «Basqa da sektor­­lardyń» ishine jasyryp qoıǵan durys emes. Durysy kvazımemlekettik sek­tor­dyń bereshegin Úkimettiń qary­zyna jatqyzý qajet, – dedi M.Halyq.

Demek halyq, memleket úshin «Mem­lekettik sektor» men «Basqa da sektor­lardyń» qaryzy mańyzdy bolyp tur. Atalǵan eki bólimdegi qaryzdyń jalpy jıyntyǵy 53,4 mlrd dollar neme­se 33,4 paıyz. Endi halyq pen memle­ket úshin qaýipti 53,4 mlrd dollar kóle­mindegi syrtqy qaryzdy halyqtyń jal­py sanyna bóleıik. Sonda jan basy­na shaqqandaǵy qaryz shamamen 2 900 dollardan aınalady. Iаǵnı árbir qazaq­standyqtyń moınynda shamamen osynshama kólemde syrtqy qaryz bar.

– Keıbir depýtattar men sarapshylar Qazaqstannyń syrtqy qaryzyn tutastaı qarastyryp, árbir turǵynnyń moınyndaǵy qaryz kólemi 9 myń dollardan aınalady dep aıtyp júr. Menińshe, halyqty bulaısha shatastyrýǵa bolmaıdy. Joǵaryda aıtqanymdaı, halyq pen memleket úshin memlekettik jáne basqa da sektorlardyń qaryzy mańyzdy. Demek syrtqy qaryzdy jan basyna shaqqanda osy ekeýin ǵana qarastyrý kerek. Biraq bizdiń esebimizdegi 2 900 dollar da az aqsha emes, – dedi ekonomıst.

Bizdiń eldiń múmkindigi shekteýli

Bylaı qarasaq, shetelderden qaryz alyp otyrǵan memleket jalǵyz Qazaq­stan emes. Bári alady. О́ıtkeni bul álem­dik tájirıbe. Tek halyqaralyq norma­larǵa sáıkes syrtqy qaryz ben ishki jalpy ónimniń ara qatynasy saqtalýy ke­rek. Iаǵnı syrtqy qaryz IJО́-niń bel­gili bir mólsherinen asyp ketpeýi kerek.

Máselen, Ulttyq banktiń resmı máli­metine súıensek, 2020 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda eldiń jalpy syrtqy qaryzynyń (fırmaaralyq qaryz da bar) kólemi osy ýaqyt ishindegi ishki jalpy ónimniń 89,6 paıyzyna teń bolǵan. Al fırmaaralyq qaryzdy alyp tastasaq, kórsetkish 32,8 paıyzdy quraıdy. Bes jyl buryn syrtqy qaryzdyń IJО́-men ara qatynasy 30 paıyzǵa jetpeıtin edi. Demek sońǵy jyldary memlekettik sektordyń qaryzy ulǵaıa túsken.

– Ishki jalpy ónim – bir jyl ishinde óndirilgen taýarlar men kórsetilgen qyzmetterdiń jalpy jıyntyǵy, ıaǵnı aqshalaı mólsheri. Biraq Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń qurylymy shıki­zatqa táýeldi. Shıkizat qory túbinde bir taý­sylady. Al syrtqy qaryz uzaq mer­zimge alynady. Iаǵnı mundaı jaǵdaıda shet­elden qaryz alý qaýipti. О́ıtkeni shı­kizat qory taýsylǵanda, qaryzdy qalaı óteımiz degen másele aldan shy­ǵady. Ol úshin buǵan deıin talaı márte aıtylǵandaı, ekonomıkany ártarap­tandyrý kerek. Máselen, biz munaıdy shıki kúıinde satamyz. Al Germanııa odan 400-den astam ónim óndiredi. Sol se­bepti tehnologııa, tehnıkasy damy­ǵan Germanııa úshin syrttan qaryz alý asa qaýipti emes. Sebebi olar arzan shı­kizattan qymbat taýar jasap, bıýdjet­tiń búıirin qampaıta alady. Al Qazaq­stannyń múmkindigi áli de shekteýli, – dedi ekonomıst Talǵat Demesinov.

Onyń aıtýynsha, 2021 jyldan bastap Qazaqstan syrtqy qaryzdarǵa qyzmet kórsetýge, ıaǵnı paıyzdyq mólsherlemesin tóleýge, qaryzdy qaıtarýǵa kóp qarjy jumsaıtyn bolady. Sebebi osydan 15-20 jyl buryn alynǵan bereshekterdi qaıtaratyn ýaqyt taıady. Al bul jaǵdaı memlekettik bıýdjetke, Ulttyq qorǵa mindetti túrde salmaq salady.

– Sońǵy tórt-bes jylda Ulttyq qor­daǵy qarjynyń shamamen 30 paıyzǵa jýyǵy jumsalyp ketti. Buryn Ulttyq qordan bıýdjettiń shyǵyndaryn jabýǵa jumsalatyn qarjynyń mólsheri shekteýli edi. Keıin bul shekteýdi alyp tastady. Qazir áleýmettik tólemderdiń kólemi kóbeıip jatyr. Árıne, áleýmettik máselelerdi sheshken durys. Biraq osy­nyń saldarynan Ulttyq qordaǵy qarjy azaıa bermek. Jerdiń asty-ústindegi baılyqtyń bári taýsylǵanda, syrtqy qaryz dál osy Ulttyq qordyń esebinen qaıtarylady. Qazirdiń ózinde eldiń syrt­qy qaryzyndaǵy memlekettik sek­tor­dyń bereshegin qaıtarý úshin qordaǵy aqshanyń jartysynan kóbin jumsaý kerek bolady. Ol azdaı Úkimettiń kepil­digimen korporatıvtik qaryzdar alynady. Kepildik bergen soń mundaǵy jaýap­kershilik te memleketke júkteledi, – dedi ekonomıst.

Osy oraıda, T.Demesinov shetel­dik kompanııalardyń qaryzy Qazaqstan ekonomıkasyna qanshalyqty qaýip tón­diretinine toqtaldy.

– Amerıkalyq nemese qytaılyq kásip­oryndar Qazaqstan naryǵyna enerde sanaly túrde kóp kólemde qaryz alyp keledi. Bul syrtqy qaryz qury­ly­myndaǵy fırmaaralyq bereshekke jatady. Qaryzdy basqa emes, bas kom­pa­nııalarymen baılanysy bar uıymdardan alady. Sóıtip, bizdiń elde ónim óndirip, odan túsken qarjynyń negizgi bóligin Qazaqstanǵa kelerde alǵan qaryzdaryn óteýge jumsaıdy. Bul Qazaqstan bıýdjetine kóp mólsherde salyq tóleýden jaltarýdyń bir joly. Ekonomıka úshin munyń da qaýipi zor. О́ıtkeni el qazynasy qanshama qarjydan qaǵylyp otyr, – dedi T.Demesinov.

Qytaı aldyndaǵy qaryz qysqaryp keledi

2020 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha 2015 jylmen salystyrǵanda Qazaqstannyń syrtqy qaryzy 3 paıyzǵa nemese 4,6 mlrd dollarǵa kóbeıgen. Bes jyl buryn bereshek kólemi 155,2 mlrd dollar bolsa, qazir 159,8 mlrd dollarǵa teń.

Ulttyq banktiń derekterine súıen­sek, Qazaqstan qaryzdyń kóp bóligin Nı­der­landtan alǵan – 44,8 mlrd dollar. Sońǵy bes jyldaǵy «qyzǵaldaqtar eli­nen» alǵan qaryzymyz 4 paıyzǵa (1,7 mlrd dollarǵa) kóbeıgen. Odan ke­ıin Ulybrıtanııa (21,7 mlrd dolar) men AQSh-qa (13 mlrd dollar) qomaqty kó­lemde qaryzbyz. Sondaı-aq respýblıkanyń Fransııa (11,6 mlrd dollar), Qytaı (10,2 mlrd dollar) jáne Bermýd araldary aldyndaǵy qaryzy aıtar­lyqtaı joǵary. Máselen, kóp­shilik­ke aty da, zaty da beımálim Bermýd aral­darynan alynǵan qaryz sońǵy bes jyl­da 12,6 ese kóbeıip, 9,5 mlrd dol­larǵa jetken (2015 jyly 752 mln dol­lar edi).

Budan bólek Birikken Arab Ámirlik­te­ri­­nen alynǵan qaryz 262 paıyzǵa (588,3 mln dollardan 2,1 mlrd dollarǵa kó­beı­di), Germanııadan alynǵan qaryz 98 pa­ıyzǵa (1,9 mlrd dollarǵa jetken) ósken.

Sonymen qatar sońǵy bes jylda Reseı (34,3 paıyzǵa nemese 6,7 mlrd dollardan 9 mlrd dollarǵa jetken) men Shveısarııa (21,4 paıyz nemese 1,4 mlrd dollardan 1,7 mlrd dollarǵa jetken) aldyndaǵy qaryz da kóbeıgen. Halyqaralyq uıymdardan alǵan bereshek 15,1 paıyzǵa ósti.

2015 jyl men 2020 jyldyń birinshi jartyjyldyǵy aralyǵynda Qazaqstan Vırgın araldary aldyndaǵy qaryzyn 27 paıyzǵa (4,1 mlrd dollardan 3 mlrd dollarǵa tústi), Ońtústik Koreıadan alǵan qaryzyn 25 paıyzǵa (1,6 mlrd dollardan 1,2 mlrd dollarǵa azaıdy), Qytaıdan alǵan qaryzyn 25 paıyzǵa (13,6 mlrd dollardan 10,2 mlrd dollarǵa tómendedi) jáne Gonkongten alǵan qaryzyn 19,6 paıyzǵa (5,1 mlrd dollardan 4,1 mlrd dollarǵa tústi) qysqartqan.