«Ǵashyqtyqpen ótken kúnder ǵana ómir, al qalǵany jaı kúnder». Solaı-aý. Halyq jazýshysy Muhtar Shahanovtyń osy bir mórli de móldir óleńinde úlken azaptyń buǵynyp jatqanyn sezseıshi. Osy taqyryp sóz bolǵanda qıly-qıly kezeńde ómir súrip, súıgen janǵa, ǵashyq jarǵa asyqqan kóńildiń, alaburtqan sezimniń tap baryp tamyryn basqandaı bolatyny nesi eken?
«Pomnıý, kak v pamıatnyı vecher
Padal platochek tvoı s plech,
Kak provojala ı obeshala
Sınıı platochek sberech».
Bul sonaý zamanda mahabbattyń ánuranyna aınalǵan «Kók oramal» ániniń alǵashqy shýmaǵy. Ákelerimiz aýzyna tastamaı aıtyp júretin bı keshteriniń ystyq yrǵaǵy desek te bolady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń alǵashqy jyldary Máskeý baǵyndaǵy áldebir keshte polıak kompozıtor Ejı Peterbýrgskıı fortepıanoda ádemi lırıkalyq áýen oryndaıdy. Muńly mýzykany estigen aqyn Iаkov Galıskıı erekshe áserlenip, sol sátte ánge arnap «Kók oramal» atty óleń jazady. Týǵan jeri men súıgenin saǵynǵan qalamgerdiń júrek sózi sazgerge birden unap, kóp uzamaı týyndy jaryqqa shyǵady. Osylaısha «Kók oramal» keńestik vals áni degen statýsqa ıe bolyp, álemdi sharlaıdy.
Bálkı bir búıregińizde búlk-búlk etip jatqan saǵynyshtan, bálkı náp-názik jáne sondaı jep-jeńil tátti muńnan ba, áıteýir kók oramal dese, kóńilińizde bir sezim kóktemgi kók tumadaı dúr-dúr ete qalatyndaı. Bul kók oramal bizdiń atalarymyzǵa ájelerimiz óz qolymen tigip, tartý etken kesteli oramal ǵoı. Nege óıtpesin: kúni keshe ǵana seniń babań, tipti asylyq emes-aý, seniń ákeń ıa anań osy bir asyl sezimdi bastan keshti emes pe? Osy eki-aq aýyz sóz atalǵanda keýde tusynda bir ǵajaıyp mahabbat darııasy arnasynan asyp-tasyp, shalqyp-shattanbaǵan jan az bolsa kerek. Al búgin she?
Búgin bári basqa. Eshteńe bolmaǵandaı... Belgili jazýshy Qoǵabaı Sársekeevtiń «Kesteli oramal» atty kesek shyǵarmasy bar. Oqymaı-aq taqyrybynan biraz syrdyń basy ashylyp turatyndaı. Mundaı súıekti sózdiń, ózekti taqyryptyń ishinde nesheme dúnıe jatqanyn paıymdap, paryqtap bilý taǵy sizdiń esebińizdegi dúnıe bolsa lazym. Ámse, bizdiń maqsatta Sársekeevtiń aty atalǵan shyǵarmasyn ejiktep taldap berý emes-ti. Kerisinshe, jazýshy shyǵarmasyn esepke ala otyryp, osy rette týyndy taqyrybynyń jarty shyǵarma júgin kóteretinin eskerte kelip, bir dáýirdiń, bir qoǵamnyń jazbaýǵa, kótermeýge bolmaı qalǵan kesteli oramal taqyrybyna qaıta aınalyp soqqymyz kelgeninen edi.
Oısha sholyp kórińizshi, balbaly búrlep, baıany dúrlegen baǵzy kúnnen taıaq tastam jerdegi XX ǵasyrǵa deıin eksheńiz: ǵashyq jar, yntyq kóńildiń sulý galereıasy kóz aldyńyzǵa keletindeı. Syrly sezim de, sol sezimnen órtke aınalǵan, ózek qaryp, jan shydatpaǵan ystyq mahabbat ta sonda. Bádizshiden qalǵan jyrdaı qıssaýı ǵasyrdan jetken ǵashyqtyq jyrlarǵa elitesiń de, kóńildiń toqsan tolǵaqty kúıin shertesiń de otyrasyń. Quddy bir ishińe órt túsip ketkendeı.
Mundaıda, aryǵa barmaǵannyń ózinde ǵajaıyp aqyn Jumeken Nájimedenovtiń basynan ótken jaı da eshkimdi beıjaı qaldyrmasa kerek-ti. Kóńili qalaǵan, júregi súıgen Násip qyzdan kesteli oramal alyp, máńgilikke qosaq etken Sabyruly sol sertinen aınymapty. Uly Jumekenge aınalyp, halqynyń sheksiz mahabbatynda júrse de, ystyq-ystyq sezimniń sharpysynda ǵumyr keshse de, aqynnyń alyp júregi baba ósıetnamasyna boısunǵandaı áýelgi adal qalpynan bir sát aýytqymapty. Dańq ataýlynyń qaq tóbesinde turǵan sátinde de qyz Násiptiń sezimin orap usynǵan kesteli oramaly kóz aldynda turypty. Ǵajap emes pe?! Ásili, mundaı asyl sezim kirshiksiz adal, qııanat ataýlydan ada aqtuma sezimnen týyndasa kerek. Al oǵan sebepker de «tilsiz tilmen» kestelengen kesteli oramaldyń qasıeti deýge bolady.
Endi osy ǵashyqsyı týraly az-kem toqtalsaq. Jastar nekelerin qıǵanǵa deıin jıi kezdespeı, jeńgeleriniń kómegimen, kesteli oramal arqyly jumbaqtap syrlasatyn bolǵan. Sóıtip, kesteli oramal tilmen aıtyp jetkizgisiz súıispenshilik pen senimniń sımvoly bolyp ǵasyrdan-ǵasyrǵa jetkeni aqıqat.
Muny aıtpaǵannyń ózinde, sonaý surapyl soǵys jyldary talaı jaýyngerdiń jigerin janyp, jeńisti kúnderge úkili úmitpen jeteledi. Bári de sulý jardyń úzdige, úzile usynǵan kesteli oramalyn keýdesine basyp, otbasyna degen saǵynyshyn, odan artyp el men jerge degen mahabbatyn báseńsitti. Sóıtti de, surapyl ottyń ishinde jasyndaı jarqyldap júrdi. Ári kóbi bir úmitti – kesteli oramal syılap, qıyla qalǵan qarakóz qyzdyń beınesin qusha júrip aman qaıtty da...
Taǵy da oıǵa qalasyń. Jazýshy Aıgúl Kemelbaevanyń «Arzý» atty áńgimesin paraqtap shyǵyńyzshy. Munda da shyǵarma keıipkeri Shámsııanyń kesteli oramaly. Munda da eki jastyń sol ǵashyqsyıdan tutanǵan mahabbaty. Sodan emes pe, Aqqozynyń (bas keıipker) qabir basyna baryp túneýge deıin sheshim qabyldap, súıgen jaryn alasura izdeıtini. Bul endi óz aldyna bólek áńgime.
Kórdińiz be, búgingi jahandaný dúbirine elegizip, elirip ketken enjar qoǵamda, sóz arasynda aıtqanymyzdaı, mahabbattyń ǵajap úlgisi bar ma? Bar bolsa, qanekı? Alaý-dalaý ómirdiń qyzyldy-jasyldy tirligimen bolyp, óz boıyndaǵy asyl sezimdi mundaı asqan jaýapkershilikpen, kirshiksiz kóńilmen jetkizetin jastyń búginde neken-saıaq ekeni de ras. Muny oılaǵanda, átteń, shirkin, sol kúnge ult bolyp oralýǵa asyǵasyń!
Shyny kerek, «Kók oramal» ánin tyńdap otyryp, ár nárseni oılaısyń. Túptep, tústep qaıtemiz, kóńilge kelgen oıdyń bir ushy osy edi. Oqyǵan jannyń bári ǵıbrat alsa, ónege etse dedik. Ataqty kompozıtor Muqan Tólebaevtyń «Kesteli oramal» atty tamasha ánin bilesiz be? Bálkı, esińizde bolsa, bir sát sol ándi áýeletip kórińizshi.
«Kesteli aq jibek oramal,
Alystan joldaǵan súıgen jar.
Jaýynger jarym, sen esińe al, –
Dep jazǵan oıýlap haty bar».
