Ádebı agent qyzmeti – biz úshin jańa baǵyt

Alaıda halyq nesibesin qulqyn­daryna toǵytqan, bılik pen qazynaǵa ıe bolǵan belgili, belgisiz toǵysharlardyń qomaǵaılyǵynan, elimizdiń áli shıkizat óndirýshi qaýqarynan asa almaı jatqany ózekti órteıdi. Qýanarlyq azdy-kópti je­tistikterimiz bar, biraq kem­shilik­teri­mizdiń eldiń rýhyn túsiretinin, ult­tyń joǵalýyna ákeletinin jaqsy bilip otyryp, sezbegendeımiz. Keńestik júıeniń saldary qazaqty orys tildi, qazaq tildi etip ekige aıyrdy. Dinimizden ajyratyp, dilimizdi álsiretti. Jerimizge qol saldy. Tarıhymyz burmalandy. Dás­túr­lerimizdi umyttyrdy. Mine, bir­jola qulaı jazdaǵan ór rýhtyń eńsesin tiktegenine úshinshi onjyldyq tolýda. Egemendikke qol jetkizsek te, máń­gúrttik pen kózqamandyq jazylmas dert bolyp qalýy múmkin degen oı maza berer emes. Sebebi elimizdegi memlekettik til máselesindegi qazaq ádebıetiniń sheshýshi faktor ekenine mán bermeý qoldan jasalǵan qastandyq deýge bolar.

Osy oraıda qalamger qaýymǵa artylar júk jeńil emes. Bizdiń jaǵ­daıda rýhanı derttiń emi – ult­tyq qundylyqtardyń mol murasy dárip­teletin qazaq jazýshy­larynyń jazǵan eńbekteri. Zııaly qaýym da pen­deshildikke urynǵan zamanda, qa­lamgerlerdiń bir shoǵyry ǵana sýy­rylyp alǵa shyǵyp, keleshek urpaqqa ósıet bolar týyndy jazar. Shet tilder mamany bolsam da, ana tilimniń buǵalyqtaǵy jaǵdaıy meni kóp alańdatty. Ár kezeńde qoǵamdaǵy qazaq tilin damytý máseleleri qozǵalǵan jıyndarda óz oıymdy aıtyp júrdim. 2006-2007 jyldar shamasy bolý kerek, tipti meniń bir oıymdy qulaǵy shalǵan jáne usynystaryma zor qyzyǵýshylyq tanytqan Indıana Ýnıversıtetiniń professsory Ýılıam Fıerman izdep kelip, menimen biraz pikir almasqan bolatyn. Kerisinshe, elimizdegi keıbir, sany kóp, sapasy joq ǵalymdardyń arasynda qazaq tilin damytý jónindegi ıdeıalarymdy jaqtyrmaı, keńistikti qyzǵanǵandary da kezdesti.

О́tken jyly aty Eýropaǵa belgili brıtandyq qalamger, Djon Farn­donmen Londondaǵy kezdesýimde ózi­niń esh ǵy­lymı dárejesi joqtyǵyn, biraq ǵylymı jańalyqtardy balalar áde­bıeti arqyly áńgimelep tanystyrýdy maqsat etip, jumystanyp júrgenin qýanyp aıtqan edi. Sol sııaqty men de ǵylymı dárejemniń joqtyǵyna qaramastan, elimizde tuńǵysh ret ashylǵan QR Ǵa­lym áıelder qoǵamynyń ashylýyna mu­ryndyq bolǵan professor Tańat Aıapo­vaǵa keńesshilik qyzmetim kádege jaraǵanyna bir mezgil qýanamyn.

Ideıany qoldaý, ilip áketý – biz­diń elde qıynnyń qıyny. О́zimniń tájirıbemde sońǵy 7-8 jyl kóleminde izdenip, amaldarymdy jasap, bir isterdiń kózin taýyp júrsem de, eli­mizdegi belgili bir toptar paıdasyna bóline beretin memlekettik qoldaýǵa qolym bir jetpeı-aq qoıdy. Tipti keıbir qalamgerlerdiń meniń izde­nisterimdi, shet elderge saparlarym­dy jáı qydyrý, bos entýzıazm dep qabyldaǵany janymdy aýyrtty. Keıbiri sózimdi elemeı, tákapparlyq tanytyp, bıikten qarap, meni qor sanady da. Degenmen olardyń arasyndaǵy kisiligi bar, adamshylyǵy bar qalam us­taǵan jandar qandaı qıyndyqtarmen jetilip kele jatqanyma kýá.

Meniń saparlaryma kóbine qarjylaı demeýshi bolǵan qazaq rýhanııatynyń jańashyry Sát Toqpaqbaev aǵamyz já­ne ár jolsaparda halyqaralyq ádebı sharalarda birge bolǵan qalamgerler. Bar ýaqytymdy, bilimimdi, jınaqtaǵan tájirıbemdi qazaq narqyna «jańa» nısha retinde kelip jatqan ádebı agenttik baǵytyn engizýge ınvestısııa retinde jumsap kelemin. Osy baǵytqa jastardyń da qyzyǵýshylyqtaryn oıata bildim. Meniń nıetimdi syrtqy elder durys qabyldap, keıbir ıdeıalaryma qoldaý kórsetip jatqany alǵan baǵytyma ja­qyn­daǵanymdy bildirse de, elimizdegi keıbir azamattardyń nem­quraılyǵy, usynystarymdy óz qape­rine ilmeýi qyn­jyltatyny ras.

Eńbegimniń bir óteýi – halyqaralyq ádebı agent retinde álemdik deńgeıde tanyla bastaýym. Bul meni serpiltip, ózime degen jaýapkershilikti odan ári arttyra tústi. Qalamgerlerdi nasıhattaýdyń júıesin qalyptastyryp, dúnıejúzilik platformaǵa shyǵarmalardy taratýdyń ádisterin meńgerýdemin. Jyldan jyl­ǵa tájirıbem tolysyp, kóp jańalyq­tardyń ishinde birge qaınadym. Meniń ádebı agent retindegi tájirıbem shetel­dik, otandyq ǵalymdardyń ǵylymı joba­larynda zerttele bastaǵany da men úshin mańyzdy. Ádebı agenttiń qyzmeti týraly tolyqqandy aqparatty elimizdegi BAQ arqyly birneshe ret aıtqandyqtan, buǵan kóp toqtalmaı-aq qoıaıyn.

Eýrazııalyq Shyǵar­ma­shylyq Gıl­dııasy (London) múshesimin. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń múshe­simin. 2019 jyly Gete-Instıtýt usyn­ǵan «Qoz­ǵalystaǵy mádenıet» jobasynyń alǵashqy grant ıegerimin. Bıylǵy kóktemde eýropalyq áriptester – Alan Koks jáne Devıd Parrı birlesip usynǵan aptalyq podkast jobalar aıasynda óz tarapymnan qazaq eliniń tynys-tirshiliginen habar berip, kóbinese qazaq ádebıeti, mádenıeti, ónerindegi jańalyqtardy da tanystyrdym. Fransııalyq «Paris Lit Up», brıtandyq «Cable Writes» birlesken «Wordtrip Europe 2020» onlaın jobasyna da atsalysyp, Ǵalym Jaılybaıdyń «Suraq belgisi» poemasyn maýsym aıynda, aqynnyń ózi poemasynan úzindi oqyǵan vıdeosymen, meniń aǵylshyn tilindegi aýdarmammen eýropalyq aýdıtorııaǵa usyndyq. Osy jobaǵa Qazan qalasynan  tatardyń myqty aqyny, Lenar Shaehty da usynǵanymdy aıta ketkenim jón. 16 qazanda Londonda TEDxLambeth jobasyna taratýǵa turarlyq ıdeıalar ıesi retinde qatysýǵa shaqyrý alyp, pandemııa saqtyq sharasyna oraı, saparǵa shyǵý múmkin emes bolǵandyqtan, qazaq rýhanııaty týraly aıtqan vıdeom­dy jiberdim. Osy oraıda, osy vıdeonyń tú­sirilimine qolǵabys jasaǵan Baqyt­jamal Qaıyrbekqyzy Ospanovaǵa zor rızashylyǵymdy bildiremin.

Almatydaǵy Ulttyq kitaphana, Jam­­byl atyndaǵy jasóspirimder kitap­hanasy, Nur-Sultandaǵy Ulttyq akade­mııalyq kitaphanalarynda óte­tin onlaın, oflaın sharalary da men úshin mańyzdy platformalar. Brıtandyq seriktesterim meniń ıdeıam­dy júzege asyrý maqsatymen halyq­aralyq onlaın jýrnal jobasyna qoldaý kórsetýde. Bul jobada ádebıet, mádenıet, óner baǵytyndaǵy jańa­lyqtarmen álemge aqparat taratamyz. Ázirge tek aǵylshyn tilinde, sosyn basqa da tilderdi qamtımyz. Joba aýqymdy, Ortalyq Azııa kóbine na­zarda. Alǵashqy usynar aqparat, árıne, Qazaqstannan. Túıindep aıtsam, men qalǵan ǵumyrymdy ádebıetke, rýhanııatqa arnaý úshin aldyma úlken maqsat qoıyp otyrmyn.

Baqtygúl MAHANBETOVA,

halyqaralyq ádebı agent