Ultynyń ultany bolýǵa árdaıym daıyn turatyn onyń bar armany – qarasha qazaqtyń erik-jigerin, shyńǵa qumar talpynysyn álemge moıyndatý bolǵan sekildi kórinedi keıde. Qazaq sportshylarynyń ishinde bógeneıi bólek salany tańdap, aty da, zaty da tańsyq kógaldaǵy hokkeıdiń otymen kirip, kúlimen shyqqan daraboz sportshy, sańlaq hokkeıshi, eńbek sińirgen jattyqtyrýshy-bapker Saıan Shaımerdenov aman bolǵanda bıylǵy 27 qarashada asqaraly 60 jasqa tolyp, el bolyp mereıtoıyn ótkizer edik...
Ultynyń ultany bolýǵa árdaıym daıyn turatyn onyń bar armany – qarasha qazaqtyń erik-jigerin, shyńǵa qumar talpynysyn álemge moıyndatý bolǵan sekildi kórinedi keıde. Qazaq sportshylarynyń ishinde bógeneıi bólek salany tańdap, aty da, zaty da tańsyq kógaldaǵy hokkeıdiń otymen kirip, kúlimen shyqqan daraboz sportshy, sańlaq hokkeıshi, eńbek sińirgen jattyqtyrýshy-bapker Saıan Shaımerdenov aman bolǵanda bıylǵy 27 qarashada asqaraly 60 jasqa tolyp, el bolyp mereıtoıyn ótkizer edik...
Saıan Shaımerdenov – qazaq tarıhyna, qazaq sportynyń dáýirlik shejiresine altyn áriptermen jazylǵan sańlaq. Ol kógaldaǵy hokkeıden on dúrkin KSRO chempıony ári «Dınamo» komandasynyń kapıtany, Eýropa birinshiliginiń jeńimpazy, Álem kýbogynyń qola júldegeri. Sol kezdegi bapkeri E.Aırıh: «Saıan – buıyǵy jatqan ulttyń bulqynystaǵy bolmysy», dep madaq tutty. Bapkerdiń baǵasyn Saıan Safýanuly áldeneshe eselep qaıtardy da.
Qazir Saıan jaıly aıtar áńgime kóp. Dostary ol týraly sóz órbitkende, erekshe bir tolǵanyspen aıtady. Saıannyń barmaǵan eli, baspaǵan taýy az. Fransııa, Germanııa, Italııa, Úndistan, Qytaı, Iran deısiz be, bárine túrli jarystarmen sapar shekti. Shetelde dostarynyń kóptigi sonsha, Qazaqstan dese, aldymen Saıandy eske túsiretin bir kezeń boldy. Malaızııanyń sol kezdegi koroli elinde qalyp, hokkeıdiń damýyna úles qosýyn ótingende: «Men óz elime de kerekpin», dep halqy úshin qyzmet etýge baryn salǵany naǵyz otansúıgishtik emeı, ne edi? Ol ómirden ozǵaly da múshelge taqaý jyl bolǵanyna dostarynyń sengileri kelmeıdi. 49 jasynda jasyndaı jarq etip sóngen Saıannyń qazasy otbasyn ǵana emes, tutas qazaqty qaıǵyǵa batyrǵany ras. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń sol kezdegi tóraǵasy, Bas múftı Ábsattar qajy Derbisáli kelip, basý aıtyp: «Sizderdi jylatqaly emes, jubatqaly keldik. Saıan – sizderdiń ǵana balalaryńyz emes, barsha qazaqtyń perzenti» degen sózi áke-shesheniń es jııýyna sep bolǵany da shyn.
Saıan Shaımerdenov kim edi? Áýeli, ol qazaqtyń asa kórnekti jazýshysy, topty ortada shyndyqty týra aıtqan, búgejektemeı adalynan sóıleýdi óziniń paryzy sanaǵan Safýan Shaımerdenovtiń uly edi. Anasy Baǵdat Shaımerdenkelini asyl jaryn qalaı qurmettese, ulyn ákesindeı bolýǵa baýlydy. Ákeniń armany men bolmys-bitimin ulyna keńesi arqyly da, keleli oıy men meıirimi arqyly da sińirýge tyrysty. О́zi de anasynyń erekshe meıirimin janyna arqaý etti. «Men qatysqan jarystarǵa anam kelip, kórermen bolsa, men erekshe qýattanamyn, qanattanyp ketemin», depti birde. Anasy áli kúnge deıin balasynyń jer betiniń ózge bir túkpirinen jeńispen oralǵan sátterin saǵynýmen kún keship júr. Onyń erkelegenin, bala bolyp shattanǵanyn, eldiń namysyn óz namysy dep qaraǵan sátterin jıi ańsaıdy. Bul – ana men bala arasyndaǵy erekshe syılasymdylyqtyń úlgisi. Tárbıe – otbasydan. Sodan bolsa kerek, talaı dúbirli dodada shashasyna shań juqpaı kelgen daraboz sportshy eshqashan menmensigen, keýde qaqqan emes. Qashan da ózin birqalypty ustady. Dańqty ákeniń dańqy men bedelin de buldap kórgen emes. О́ziniń áýelegen abyroıyna kir túsirmeýge tyrysty. Artynda qazaq degen ordaly halyq baryna sendi. О́z abyroıy – ult mártebesi ekenin esinen bir sát shyǵarǵan joq.
Buǵan onyń qurby-qurdastary men jora-joldastarynyń ystyq lepesteri kýá. Kezinde Keńes Odaǵy dopty hokkeıiniń eń úzdik surmergeni atanǵan Evgenıı Agýreevtiń bir basqosýda: «Saıan esimi tórtkúl dúnıege málim hokkeıshi bolyp qana qoımaı, bilikti basshy, tájirıbeli bapker de boldy. Ol qandaı jarysqa qatyssa da, erekshe daıyndalatyn. Jatpaı-turmaı izdenetin. О́ziniń jetken jetistigine toqmeıilsý múldem bolǵan emes. Bapker retinde óziniń bar bilgenin shákirtterinen aıamady. Ol basqarǵan komanda talaı iri dodalarda júldeli oryndardan kórindi. Biraq ony keıbireýler qoldaǵanymen, qolushyn bergender az edi. Ony úzdiksiz oı men kógaldaǵy hokkeıdiń kúıinishi mújip jep, ómirden alyp ketti», dep kúrsine eske alǵandyǵy sondyqtan.
Safýan Shaımerdenov Saıanyn qazaqtyń dańqty sport juldyzy retinde maqtan tutsa da, onysyn jalpaq jurtqa jarııa ǵyp, jón-josyqsyz maqtanǵan emes. Bul da áke júreginiń keńdigi men synshyldyǵynan, qormaly da, qorǵany da bolý úshin ózin arzan isterden aýlaq ustaıtyn ázelgi ádet-minezinen desek bolady. Saıannyń ataǵy jer jaryp turǵan shaqta jazǵan myna bir essesi oqyrman qaýymnyń júregin tebirentpeı qoımas.
«1960 jyly Sábeń alpysqa keldi. Dańqty jazýshynyń bul músheldi toıy aprel aıynan túý noıabrge deıin sozylǵan bolatyn. Arnaıy jıyny oktıabrdiń aıaǵynda ótken-di. Oǵan týysqan respýblıkalardan jıyrma shaqty qonaqtar kelgen-di. Sábeńdi, Sábeńniń sońynan ergen elý shaqty dos-jar, ini-qaryndastaryna jańaǵy syrttan kelgen qonaqtaryn qosyp, qazaq óneriniń kári tarlany Kenen óz aýylyna shaqyrǵan-dy. Oblystyq kólemdegi bul qonaqasyda Kenen aqsaqal óziniń Sábıt inisine kúmistegen er-turman, ábzelimen qara arǵymaq mingizip, shapan japqan bolatyn. Dán razy Sábeń beren shapandy kıip, kúmis sapty qamshyny qolyna alyp ustap, qara arǵymaqpen olaı-bulaı oıqastap júrgen-di.
Sol dúrmek toı ústinde meniń mashınama otyryp kelgen Hamıt Erǵalıev, qolyna qalaı túsirgenin bilmeımin, jańaǵy Sábeń qamshysyn alyp keldi de, maǵan berdi.
– Má, mashınanyń bir jerine tyǵa tur. Kórersiń, Sábeń qazir izdeıdi qamshysyn. Sonysyn qyzyqtaıyq, – dedi. Aıtqanyndaı shyqty, Sábeń qamshysyn izdedi. О́ziniń daǵdyly tarǵyl daýysymen: «Áı, qamshymdy qaısyń aldyńdar?» – dep kópke deıin suraý salýmen boldy. Biz Hamıt ekeýmiz úlken kisiniń myna bala minezin qyzyqtaýmen júrdik. Sóıtip, qamshy meniń mashınamda ketti. «Áne aparyp bereıin, mine aparyp bereıin» dep júrgenimde qys tústi. Bir kúni jumystan kelsem, alty jasar ulym Saıan ilýli turǵan qamshynyń taspalaryn tarqatyp, kesip-kesip, konkıin shandyp baılap jatyr eken... Saıanym bul kúnde ataqty hokkeıshi. Sport sheberi. Jeti dúrkin SSSR chempıony. Kógaldaǵy hokkeıden SSSR chempıony ataǵyn segiz ret jeńip alǵan «Dınamo» komandasynyń kapıtany. Balamnyń osyndaı ataq-dańqqa ıe bolýyna, múmkin, Sábeńniń qamshysy septesken shyǵar?!» dep áke kókiregi tebirengen eken. Qartyn syılaǵan, danasyn qurmettegen ári ondaı kisilerdiń árbir sátin yrymǵa balap, janyna jaqyn tutqan ónegeli isterdiń biri dep qaraýǵa tıspiz muny. Osy shaǵyn esseni oqyp-aq bala Saıannyń talpynysyn ańǵarý qıyn emes.
Shynaıy súıispenshilik, balasyna maqtanýdan góri qurmeti seziletin osy bir aqjarma kóńil kúndeliginen Safýan aǵanyń minez-túsinigi birden ańǵarylatyndaı. Uly jazýshy Sábıt Muqanovqa degen iltıpatynyń balasynyń ómir jolyna da áser etkendigi anyq. Jazýshynyń jazýshyny, qalamgerdiń qalamgerdi tanyp, qurmettep, shyn yqylasyn arnaýynyń ózi bir ǵanıbet emes pe edi. Úlkenderdiń osy syılastyǵy men jarasymy kim-kimdi bolsa da oıǵa salmaı turmaıdy. Sol kúmis qamshynyń bolashaq hokkeıshige qandaı qýat syılaǵanyn biz bilmespiz, biraq muny yrym etken áke sóziniń jany barlyǵy anyq. Topshysy erte qataıǵan muzbalaq Saıannyń zeńgirlerge samǵaýyna ákeniń ómir joly da úlgi bolǵandyǵy shúbásiz.
Bıyl dańqty sportshynyń 60 jyldyq mereıtoıy. Qazir elimizdiń ár túkpirinde, úlken stadıondar men jarys alańdarynda túrli kezdesýler, halyqaralyq básekeler, biregeı týrnırler kóptep uıymdastyrylýda. Biraq sonyń birde-biri Saıandy eske alýǵa arnalmaǵandyǵy bizdi oılandyrýǵa tıis. Sport alamandarynyń basy-qasynda júrgender ataǵy alashtan asyp, álemdi sharlaǵan Saıandy umyt qaldyrmaýlary kerek edi.
Qazir Almatyda Saıan Shaımerdenov atyndaǵy kóshe bar. О́ziniń erjetken úıine eskertkish taqta ornatylǵan. О́zi jastaıynan jattyqan «Dınamo» stadıonyna sportshynyń aty berilse, elimizdegi sport mektepteriniń biri Saıannyń esimimen atalsa, Saıan Shaımerdenov atyndaǵy arnaıy júldeler taǵaıyndalsa, ulttyń maqtanyshyna aınalǵan tarlandy jas óskin úlgi tutar edi. Qazirshe ondaı qozǵalys baıqalmaıdy. Telearnalar men radıobaǵdarlamalardyń arnaýly habarlaryn Saıandy eske túsirýge, rýhyna taǵzym etýge arnasa, kópshilik qazaqtyń bolmysy bólek ulyn tanyp, qadirin bile túser edi-aý... Áli kúnge osy daraboz sportshy týraly derekti fılmniń de joqtyǵy enjarlyǵymyzdyń qandaı ekendiginen habar berip turǵandaı. Shyn máninde, Saıan shyqqan bıikke kóterilgen qaı qazaqtyń balasy bar edi?!
Qazaqta Saıandar az! Azdyń qadirin bilý – ult úshin paryz.
Qanat ESKENDIR,
«Egemen Qazaqstan».
