Kerme túriniń eń áýelgisi – jaılaýda japyrlaı qonǵan aýyl mańynda sál qıystaý jerge qadaǵan dińgekke qurylǵan kermebaý. Bul jerge aýylǵa kelgen qonaqtar men árli-berli ótken júrginshiler, sondaı-aq el adamdary kúndelikti minis attaryn baılaıdy. Buny aýyzeki tilde «at baılar» dep te aıtady. Kelesi kerme – júırik baılaıtyn oryn. Iаǵnı bul kermege tek jaqsy attar baılanady. Sondyqtan atam qazaq «at jaqsysy – kermede» dep beker aıtqan joq.
HIH ǵasyrdyń ortasynda ómir súrgen kóshpeli halqa – mońǵol jurtynyń ataqty noıany, at synshysy, seıs Pýrebjab degen adamnyń budan eki ǵasyr buryn jazǵan «Qupııanyń qupııasy, kóneniń kónesi jaıly ilim» atty eńbegi bar. Osy jazbada «Júırik attardy baptaıtyn kerme ashyq alańqaı, dóńesteý jerde qurylady. Onyń aldyńǵy jáne oń jaǵynda jaqyn mańda taý-tóbe bolmaǵany abzal. Ári kermeniń ońtústik jaǵy nýly-sýly, shyǵys jaǵy tegis jazyq, batysy adyrly, jerdiń qyrtys topyraǵy sarǵyltym, artqy jaǵynda kól bolsa, bul naǵyz at baptaıtyn oryn» dep jazypty.
Sondaı-aq júırik baılaǵan jerdiń topyraq qyrtysy jumsaq bolǵany tıimdi, eger jer qyrtysy qatty bolsa, júırik baılanǵan núktege jumsaq qaıraq qum tógedi. Iаǵnı kerme qurǵan jerdiń qyrtysy qatty bolsa, júıriktiń tórt aıaǵy talmaýsyrap sozylady, jumsaq shymdy bolsa, jylqy boıyna ylǵal tartyp, babyna túspeı keshigedi.
Qazaqtyń atbegilik ónerin boıyna sińirgen seıis qarııalardan keıingilerge jetken ilimge qaraǵanda, júırikterdi baptaýǵa baılaǵanda kermeniń basyna úlken attardy ornalastyrady da, qalǵan qunan, dónen, taılardy kúnniń shyǵysynan batysyna qaraı ret-retimen tizip shyǵady. Kermeniń baǵanalaryn nemese jeke at baılaıtyn ataǵashty budyrsyz, syptyǵyr, túp-túzý jas qaıyńnyń qabyǵyn arshyp jasaǵan durys. Alǵash baılanǵan jylqyny kermege boı úıretkenshe, ıaǵnı jarty kún qozǵamaı baıyrqalatady. Baılaýǵa alynǵan júırikti jaratý jumystaryn bastamaı turyp, áýeli kermeni aınaldyryp júrgizip kóredi. Aldymen jýan attar, odan keıin qunan, dónen, taılar júredi. Attar kerme aınalǵan sátte adamdar qıqýlap, jylqynyń delebesin qozdyratyn áreketter jasaıdy. Kerme aınalýdy túste bastap, tús aýa, kún batar mezgilde, kún batqan soń, ıaǵnı bir kúnde tórt dúrkin qaıtalaıdy. Sol sııaqty, kerme basynda jınalǵan qaýym tek jaqsy sózder aıtýy tıis.
Joǵarydaǵy ustanymdarǵa mán bersek, kóshpelilerdiń kerme mádenıeti úlken ilim hám keremet óner ekenin bajaılaýǵa bolady. Sonymen qatar kermeniń qurylymy jáne sharty degen bar. Atap aıtar bolsaq:
birinshi shart – kermeni 10-12 qulash qaıys arqanmen tartyp dińgekterin 2-2,5 metr uzyndyqtaǵy bórene aǵashtardan ornatady. Kermeniń kúnshyǵys jaǵyna 20 metrdeı qashyqtyqta, kedir-budyrsyz, tepseń dóńes jerge qum tógip, tańerteń, keshke at aýnatatyn orynjaı daıyndaǵan.
Ekinshi shart – kerme mal qorasynan, ásirese buzaý baılaıtyn jeliniń bas jaǵynda 150-200 metr qashyqtyqta ornalasqany jón. Kerme mańyna qoı-eshki nemese sıyr jaıýǵa, jylqy túligin qıqýlap aıdap ótýge bolmaıdy. Kermeniń jel jaǵyna ólgen maldyń sasyǵan jemtigin tastaǵan durys emes. Sasyq ıis júıriktiń kóńil kúıine áser etedi.
Úshinshi shart – kerme basynda urys-keris, boqtyq sózder aıtylmaǵany abzal jáne oǵan atbegiler men shabandoz balalardan basqa adam ulyqsatsyz barýǵa bolmaıdy. Barǵannyń ózinde jeldiń yq jaǵyn qýalap barady.
Tórtinshi shart – kerme mańyna mas nemese aýrý-syrqaý adam barýǵa bolmaıdy, sondaı-aq áıel adamdardyń da bara bermegeni jón sanalady.
Osy oraıda taǵy bir aıta ketetin dúnıe – kerme tártibi. Iаǵnı dál báıge bolatyn ýaqytqa 3-4 kún qalǵanda at ıesi men shabandoz bala júıriktiń qasyna túnep, kúni-túni babyn qadaǵalaıdy.
Júırikti baptaýǵa qajet qural-saımandar (terqyrǵysh, qamshy, toqym, tartpa aıyl, kekil-quıryq baılaıtyn órme jip, t.b.) arnaıy bıikteý orynǵa, taza jerge, jeldiń ótine qoıylady.
Júırikti basy jerge jetpeıtindeı etip, jatyp uıyqtaı alatyndaı etip baılaý kerek. Qazyqqa, dińgekke baılaýǵa áste bolmaıdy. Onyń qaýip-qateri kóp bolady.
Kermede úıilgen jylqy tezegin udaıy tazalap turǵan jón. Ár apta saıyn kermeni jańalap, jerin aýystyryp turady.
Joǵaryda aıtylǵan uǵymdar men sharttar kóshpelilerdiń kerme mádenıetiniń bir úzigi ǵana. Bunyń syrtynda kerme psıhologııasy, ilimi, júıesi, t.b. dúnıeler bar.
