Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qyrkúıektegi Joldaýynda: «Ǵylymdy qarjylandyrýdyń jáne qoldaýdyń mańyzdy kózi – iri kásiporyndardyń, ásirese shıkizat salasyndaǵy kompanııalardyń qarajaty. Tapqan tabystyń 1 paıyzyn ǵylym men tehnologııany damytýǵa berý týraly qoldanystaǵy norma talaptary saqtalmaı otyr. Kóp jaǵdaıda bul qarajat kompanııalardyń ishinde bóliniske túsip ketedi», dedi. Atalǵan normanyń saqtalyp-saqtalmaı jatqanyn bilý maqsatynda birneshe kompanııaǵa habarlastyq. Kópshiligi ǵylym men tehnologııany qoldaýǵa belgilengen qarjyny ýaqtyly bólip otyrǵanyn jetkizdi. Jaraıdy, qarajat qarastyrylady delik, biraq bul qalaı jáne qaı baǵytta jumsalady? Soǵan nazar aýdaryp kórelik.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qurylǵan ERG taý-ken óndiris kompanııasy 2018-2019 jyldary ǵylym men tehnologııany damytýǵa 9 mlrd teńge bólipti. Bul – memlekettiń 3 jylǵa bólgen qarajaty. Esterińizde bolsa, Úkimet jas ǵalymdardyń jobalaryn 3 jyl boıy qarjylandyrýǵa 9 mlrd teńge qarastyrǵan edi. Eger ár kompanııa jylyna memleketten 3 ese kóp qarajatty tek ǵylymǵa bólip otyrsa, onda nege ǵylym damymaı keledi? Álde qarastyrylǵan qarjy qajetti ıesine jetpeı qala ma?
Bul suraq boıynsha «ERG-diń ǵylymı-zertteý jáne ınjınırıng ortalyǵy» JShS Basqarma tóraǵasy Sergeı Opanasenkony sózge tarttyq.
– Kompanııamyzdan ǵylymǵa bólinetin qarjy ónimniń jańa túrlerin shyǵarý, alynatyn ónimniń qasıetteri men óndiristik tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq kórsetkishterine tehnologııalyq parametrlerdiń áserin modeldeý ádisteri arqyly zerttep, taldaý, jańa qýatúnemdeýshi, qorshaǵan ortaǵa shyǵaryndylardy azaıtý, óndiris qaldyqtaryn zalalsyzdandyrý men olardy qaıta óńdeý tehnologııalaryn ázirleý, zertteý jáne synaqtan ótkizýge jumsalady. Júzege asyrylyp jatqan jobalardyń biri – quramynda hromshpınel bar qojdardy flotasııalyq baıytý tehnologııasyn ázirleý. Qazirgi tańda Qazaqstan aýmaǵynda qara metallýrgııa kenderin baıytý isinde flotasııa ádisi óndiristik aýqymda paıdalanylmaıdy. Jańa ázirleme Aqtóbe oblysyndaǵy Dóń ken baıytý kombınaty keninen alynatyn hrom úlesin arttyrýǵa sep bolmaq. Tek bıyl atalǵan tehnologııany patentteý úshin eki ótinim berilgen. Qazir tájirıbelik-óndiristik synaq júrip jatyr. Qaldyqty qaıta óńdeý de ǵylymı-zerteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar (ǴZTKJ) baǵytynyń basym baǵyttarynyń biri sanalady. Máselen, qazir kendi balqytýǵa daıyndaý men tasymaldaý barysynda túziletin quramynda hromy bar usaq kenderdi qaıta aınalymǵa jiberý tehnologııalary ázirlenip jatyr. Osy usaq kenderdi kesekteý isi tájirıbelik-ónerkásiptik synaqtan ótýde. Bul tehnologııa tek quramynda hromy bar usaq kenderdi óndiriske qaıtaryp qana qoımaı, kendi qalpyna keltirýshi peshterdiń ónimdiligin arttyryp, apattyń oryn alý qaýpin tómendetedi, – dedi ERG ókili.
Kompanııanyń janynan qurylǵan ǵylymı-zertteý baǵytyndaǵy ortalyqtyń basshysy S.Opanasenkonyń aıtýynsha, ERG turaqty atqaryp kele jatqan ǵylymı-zertteý jumystyń taǵy biri – elektrli balqytý aldynda ken materıaldaryn qalpyna keltirý tehnologııasyn ázirleý. О́z kezeginde bul joba balqytýǵa ketetin elektr qýaty shyǵynyn azaıtýǵa yqpal etedi. Sáıkesinshe, peshterdiń ónimdiligi men óńdeýdiń tıimdiligi artady. Onyń ústine bul ferroqorytpalar óndirisinde qoldanylatyn quny qymbat qalpyna keltirgishterdiń ornyna tabysty kádege jarap júrgen kómirdi paıdalanýǵa sep bolmaq.
Endi qarańyz, barlyq kompanııa nemese kásiporyn ERG sekildi ǵylym men bıznestiń egiz uǵym ekenin uǵynyp, qarjylandyrýdy jolǵa qoıyp ári ony osylaı baqylaýda ustap otyr ma? Álde jalǵan jobany jeleý etip óz ishinde bóliske salyp jatyr ma? Qarajattyń is júzinde emes, esepterde ǵana ǵylymǵa jumsalǵanyn anyqtaý úshin ortalyqtandyrylǵan baqylaý kerek qoı. Mundaı sózdi «Qazatomónerkásip» Ulttyq atom kompanııasyndaǵy Ǵylym departamentiniń basshysy Arman О́mirǵalı da aıtyp otyr. Onyń paıymdaýynsha, ǵylymǵa qarjyny bólý bar, al odan da mańyzdysy – bólingen qarajatty basqarý.
– Ǵylym men tehnologııaǵa kompanııalardyń 1 paıyz tabysyn aýdaryp otyrýy eń aldymen, otandyq ǵylymdy damytý maqsatynda qolǵa alyndy. Bul jerde qoldanbaly ǵylymdy emes, irgeli ǵylymdy damytý máselesin de umytpaýymyz kerek. Al atalǵan máselede ashyqtyq pen ádildik nelikten óziniń ózektiligin joımaı keledi? Sebebi qarajattyń tıimdi jáne qajetti jumsalýyn qadaǵalap otyrǵan quzyrly organ joq, tıisinshe jer qoınaýyn paıdalanýshylar aqshaǵa qatysty esebin ǵana beredi. Olar ádette kelisimshartqa bólingen aqshanyń kólemin kórsetedi. Shyn máninde, qarajat kóp jerde tehnıkalyq jabdyqtar alýǵa jumsalyp ketip jatady. Onyń ǵylymǵa qatysy bar ma? Bul anyqtalýy tıis qoı. Bólingen qarajatqa ne alyndy, qandaı ǵylymı joba iske asyryldy? Mine, dál osy mańyzdy jumys baqylanbaıdy. Bizdińshe, túıtkildiń barlyq túıini – osynda. Mundaı máseleni sheshý úshin kompanııamyzda arnaıy ǵylymı-tehnıkalyq keńes qurylǵan. Osynyń negizinde biz kompanııadan bólingen qarajatty baqylaýda ustap otyrmyz. Ulttyq ǵylymı keńes jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalardan bólinetin birneshe trln teńgeni jalǵyz baqylaı almaıdy. Sondyqtan ony birneshe sala men qurylymyna qaraı bólip qarastyrý kerek. Ár baǵyt pen sala boıynsha bólek Ulttyq ǵylymı keńester qurylýy qajet. Mundaı jaýapty keńester qarajatty qadaǵalaýy tıis. Al jalpylama baqylaý degen nátıje bermeıdi, – deıdi A.О́mirǵalı.
Jaqsy, bólingen aqshany baqylaıtyn organdar qurylyp, ǵylymı keńesterdiń jumysy jandandy delik. Biraq elimizde sońǵy ýaqytta ǵylymı jobalarǵa qarjy qarastyratyn Ulttyq ǵylymı keńeske qatysty daýly pikirler jıi aıtylady. Demek, baqylaıtyn organnyń ózi baqylaýda bolýy tıis. Bul týraly О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty bas dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Baqytbek Ámirov:
– Ǵylymdy qarjylandyrý isinde olqylyqtar jeterlik. Sońǵy jyldary ǵylymdy saraptaýshy jáne baqylaýshy organdardyń ózinde de jemqorlyqtyń jaılaǵany týraly áleýmettik jelilerden jıi bilip otyrdyq emes pe? Granttyq nemese nysanaly qarjylandyrýdyń taǵdyryn sheshetin Ulttyq ǵylymı keńestiń quramyn áli de bolsa jan-jaqty saraptap, qaıta qaraý kerek sııaqty. Bul keńestiń quramynda buryn uzaq jyldar ǵylymdy basqarýshy nemese uıymdastyrýshy organdarda proteksıonıstik jáne konservatıvtik sarynmen jumys istegen azamattar emes, izdený qabileti men shyǵarmashylyq belsendiligi joǵary jáne progressıvtik zamanaýı bilimmen qarýlanǵan óreli ǵalymdardyń bolǵany abzal. Ekinshi jaǵynan dástúrli ǵylymı mekemelerdi uzaq basqarǵan aǵa býynnyń mentalıteti men keıin ǵylymǵa kelgen, ásirese damyǵan shetelderde bilim alyp nemese jetekshi ǵylym ordalarynda jemisti taǵylymdamadan ótken, sońǵy ǵylymı tehnologııalardy jete túsinetin ǵalymdarymyzdyń kózqarasy sáıkes kele bermeıdi. Odan soń ónerkásip pen óndiristiń damýyna naqty qajetti ári iske asyrylatyn jobalardy ǵana qarjylandyrý saıasatyna júginýimiz kerek. Keıingi kezde úrdis alyp ketken ártaraptandyrýdy jeleý etip keıbir salalarda ǵylymǵa bólinetin qarjyny «buryn Qazaqstanda qarastyrylmaǵan jańa taqyryp» dep túkke turǵysyz jobalarǵa bólý de kezdesip otyratyny shyndyq. Mundaı óndiriske qajetsiz dúnıeler qazirgi jobalardyń ishinde jetip artylady, – deıdi.
Ulttyq ǵylymı keńes demekshi, onyń quramynda «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń ókilderi bar. Keı ǵalymdar kóbine osyǵan shaǵymdanady. Olardyń aıtýynsha, palatanyń ókilderi – ǵylymǵa qatysy joq jandar, jobany saraptamadan ótkizgende qajetti jobalarǵa qııanat jasaıdy. Negizi palatanyń ókilderin kásipker qaýymnyń atynan qosqan edi. Degenmen jobalarǵa qarjyny palata bólmeıdi ǵoı. Nege quramǵa iri kásipkerlerdiń ózin tikeleı tartpasqa? Mine, osy máseleni jaýapty vedomstvo qaıta qarastyrǵany jón sekildi. Áıtpese Ulttyq ǵylymı keńestiń quramyn jańartýǵa qatysty usynysty, palata ókilderi týraly oıdy aıtqan ǵalymdardyń jobalary – shynymen de halyqqa paıdaly, memlekettiń damýyna asa qajetti dúnıeler.
Bárin aıt ta birin aıt, qarajattyń jyryn aıt. Iá, bilim, ǵylym, mádenıetke jaýapty BUU-nyń UNESCO uıymy jarııalaǵan «Zertteýler men ázirlemelerdiń (jobalardyń) shyǵyndary-2019» zertteý-esebine súıensek, tehnologııasy myqty damyǵan Izraıl ǵylymǵa ishki jalpy ónimniń 4,95 paıyzyn bóledi. Jaraıdy, «Eýropa elderi bizden 100 jyl alda» deıtin ýájdi eskerip, ózimiz ornalasqan Azııa qurlyǵyndaǵy Ońtústik Koreıany alaıyq. Bul el ǵylymǵa ishki jalpy ónimniń 4,81 paıyzyn beredi. Al biz bul kórsetkishti nebári 1 paıyzǵa jetkize almaı jatyrmyz. Kerisinshe jyldan jylǵa tómendep (2016 jyl – 0,17; 2017 jyl – 0,14; 2018 jyl – 0,13; 2019 jyl – 0,12 paıyz) barady. Sondyqtan memlekettiń qarajatynan bólek ǵylymǵa bólinetin kompanııalar men iri óndiris oryndarynyń qarjysy ǵylymǵa aýadaı qajet. Demek, shıkizat óndirisimen aınalysatyn kásiporyndar tabysynyń 1 paıyzynan jyl saıyn túsetin trıllıondaǵan qarajatty ortalyqtandyryp baqylaıtyn júıe, bolmasa qarjynyń ǵalymdar men olardyń ǵylymı jobalaryna tikeleı bólinýin jolǵa qoıatyn, osy jumysty jandandyratyn jol kartasy sekildi zańdy kúshi bar qujat qabyldaý – kezek kúttirmeıtin is bolyp tur.
