Semeı memlekettik ýnıversıteti, dıplomnan keıingi bilim berý kafedrasynyń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Reseı revmatologtary assosıasııasy jáne Reseı federasııasy osteoporoz assosıasııasynyń múshesi, ataqty revmatolog-dáriger Raıfa Latypqyzy Ivanovamen suhbatta revmatologııanyń ózekti máseleleri áńgimege arqaý boldy.
Semeı memlekettik ýnıversıteti, dıplomnan keıingi bilim berý kafedrasynyń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Reseı revmatologtary assosıasııasy jáne Reseı federasııasy osteoporoz assosıasııasynyń múshesi, ataqty revmatolog-dáriger Raıfa Latypqyzy Ivanovamen suhbatta revmatologııanyń ózekti máseleleri áńgimege arqaý boldy.
– Adamnyń býyny men súıegi qaqsap aýyrǵan kezde janyn qoıarǵa jer taba almaı, qınalatyny sózsiz. Sóıte tura, revmatızm syrqaty uzaq jyldar boıy kardıologııanyń kóleńkesinde qalyp keledi. Nege bulaı?
– Dárigerlik qyzmetti tańdaǵanyma jarty ǵasyrdan asqan bolsa, sonyń sońǵy 30 jylynda revmatologııa máselesimen shuǵyldanyp júrmin. Rasyn aıtý kerek, Qazaqstandaǵy revmatologııanyń ekinshi tynysy endi ǵana ashyldy. Onyń biraz sebepteri bar.
Ádette, kardıolog, terapevt mamandar súıek-býyn syrqattaryn emdeıtin revmatolog dárigerlikke qaraı birtindep aýysa bastaıdy. Biz qazirgi tańda Reseı ǵalymdarymen birge qyzmet etip, elimizdegi revmatolog mamandyǵyn jetildirýdemiz. О́z basym kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııany kórshi memlekette qorǵadym. Qazir Qazaqstanda kardıolog mamandar kóbeıip keledi. Alaıda, bul salada áli de bolsa kemshilikter men problemalar jetkilikti.
Naryqtyń ótpeli kezeńinde otandyq densaýlyq saqtaý júıesinde revmatologııa salasy boıynsha belsendi jetekshiniń bolmaýynan kóptegen kemshilikter oryn aldy. Máselen, sol kezde «qarjy jetpeıdi» degen syltaýmen kez kelgen oblystardaǵy bas revmatolog qyzmeti qysqartyldy. Densaýlyq saqtaý salasynyń basshylary obyr, júrek-qan tamyrlary, qant dıabeti, qurt aýrýy sııaqty syrqattardy emdeýge nazar aýdardy da, revmatologııany kózden tasa qylyp aldy. Eger shyndyqqa júginsek, revmatızm asa qaýipti syrqat. Áleýmettik mańyzy jóninen, tipti, damyǵan memleketterde basty oryn alyp otyr. Obyr, júrek-qan tamyrlary jáne qant dıabeti syrqatynan keıin biz sóz qozǵap otyrǵan aýrý tórtinshi orynda. Revmatoıd artrıti aılaker, asa qaýipti aýrý. Bul syrqat ádette jastarǵa úıir, sondyqtan jedel ári durys emdemese arty qaıǵyly oqıǵaǵa soqtyryp jatady. Sol úshin medısınanyń sońǵy jetistikteri nátıjesinde paıda bolǵan qymbat dárilerdi sátti tańdap, emdeý kýrsyn taǵaıyndaǵanda ǵana oń nátıjege jete alamyz. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi sheteldiń qymbat ári sapaly dárileri men dárýmenderin satyp alyp, ár oblys ortalyqtarynda revmatologııa bólimderine jaǵdaı jasaǵanda ǵana eń qymbat adam ómirin saqtap qalamyz.
– Raıfa Latypqyzy, О́skemenniń qalalyq birinshi aýrýhanasynda revmatologııa bólimi bar. Ony bilimdi de bilikti dáriger Muqan Sársembaev basqarady. Semeıde de bul syrqatty emdeıtin bólimder bar. Al, aýdandarda syrqatqa shaldyqqandar óńirdiń eki basty qalasyna kelip emdelýge tyrysady. Alaıda, tósek sanynyń jetispeýi men dári tapshylyǵynyń bar ekenine turǵyndardyń kózi jetken. Osy másele jaıly oıyńyzdy bilsek.
– Durys aıtasyz. Keshegi Keńes zamanynda revmatızm aýrýymen syrqattanǵandarǵa barlyq jaǵdaı jasalatyn, tegin dári berilip, dıspanserlik baqylaýda turatyn. Olardyń aýrýhanada jatyp, emdelýi qamtamasyz etiletin. Nátıjesinde syrqat jandar saýyǵyp shyǵatyn. Sol kezdegi basshylar revmatologııalyq syrqattarmen kúresýge bel sheship kirisken soń, oń nátıjege jetetinbiz. Naryq kezinde dárigerler men bilikti mamandardyń tapshylyǵy sezildi, onyń ústine revmatızmdi emdeý, onyń aldyn alý kóleńkede qalyp keldi. «Eshten kesh jaqsy» demekshi, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń basshylary sońǵy kezde jiti kóńil bóle bastaǵandyqtan, alǵa jyljý baıqalady. Sońǵy birneshe jyldan beri mınıstrlikke óz salasynyń bilikti mamany, elimizdiń bas revmatology Ǵalymjan Toǵyzbaev kelgennen beri bul salaǵa qan júgire bastady. Qyzmet babymen Reseı revmatologtary assosıasııasy jáne Qazaqstandaǵy revmatologtardyń qoǵamdyq birlestigi uıymdastyrǵan halyqaralyq, respýblıkalyq konferensııalar men forýmdarda jıi bolamyn, sol kezde kópshilikti tolǵandyrǵan artrıt syrqatynyń aldyn alýda elimizde sońǵy birneshe jylda birqatar ıgi isterdiń júzege asqany jaıly estımin de, qýanamyn. Revmatolog dárigerler bilimderin jetildirip, kýrstarda oqýǵa qol jetkizdi.
Sońǵy eki jylda ǵana elimizdiń bas revmatology Ǵalymjan Asylbekulymen birge Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap shyqtyq. Qaýipti syrqatty emdeý, qajetti dári-dármekpen qamtamasyz etýde alǵa jyljý bar. Bir ǵana mysal. 2012 jyldyń basynda elimizde nebári 84 revmatolog bolǵan eken. 17 mıllıon halqy bar keń-baıtaq elimizge bul azdyq etetin. Qazir salaǵa kóńil bólý nátıjesinde Qazaqstanda revmatolog dárigerlerdiń sany 300-ge jetti. Ras, olardyń barlyǵy revmatologtar emes, basqa mamandyqty jetildirip, oqyp, úırenip kelgender. Endigi maqsat – Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tarapynan kóńil bólinse, joǵary oqý oryndarynda revmatolog mamandyǵyn oqytýǵa memlekettik tapsyrysqa qol jetkizý bolyp tabylady. Bizdiń kafedra sońǵy 15 jyldan beri osteoporoz jáne revmatoıd artrıti syrqatynyń qupııasyn zerttep, medısınada ony qalaı emdeýdiń qyr-syryn jas mamandarǵa úıretýde. Aıta ketý kerek, bul mamandyq jaýapty ári kúrdeli bolǵan soń jastar terapevt, balalar dárigeri nemese hırýrg bolýǵa nazar aýdarady. Sondyqtan qıyndyqtan qoryqpaıtyn, batyl ári tez sheshim qabyldaıtyn jastardy revmatolog mamandyqtaryna baýlımyz.
– Býyn, súıek syrqattary neden paıda bolady, onyń aldyn qalaı alýǵa bolady?
– Bul saýal kópshilikti tolǵandyrady. Ásirese, osy syrqattar áıelderde kóp kezdesedi. 50 jastan asqan soń osteoartroz asqynyp, syrqattardyń býyndary, qol, aıaq, ıyq súıekteri qaqsaı bastaıdy. Adam aǵzasynda potologııalyq aýytqýshylyq paıda bolyp, qaýipti aýrýdyń belgileri kórine bastaıdy. Revmatızm tuqym qýalaýy da múmkin. Qatty sýyqqa urynǵandar men júıkesi sharshap, syr bergender aldymen shaldyǵýy múmkin? Sondyqtan kez kelgen adamdar ózin kútip, súıekteri qaqsaı bastaǵan kezde dárigerlerge kórinip, tekserilse qaýiptiń bulty seıiletini sózsiz. Taǵy da eskertemin, revmatoıd artrıti asa qaýipti, oǵan salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy, erik-jigerińdi janyp, emdelgende ǵana dittegen maqsatqa jete alasyz.
– О́ńirde medısına joǵary oqý orny, revmatologııa kafedralary bolsa, qaýipti aýrýdyń aldyn alýǵa bolatyny sózsiz. Eger ondaı oqý oryndary, kafedralar bolmasa ne isteý kerek? Máselen, soltústik, batys oblystardyń turǵyndary syrqatqa shaldyqsa ne bolmaq?
– Biz revmatolog mamandardy daıarlaýdan, qolushyn berýden qashpaımyz. Olar talaptylardy bizge oqýǵa jibersin. О́skemen, Pavlodar, Petropavl qalalarynda bolǵan kezde osy salaǵa qajet mamandardyń jetispeıtinine kóz jetkizdim. Máselen, biz bir mezette on terapevti revmatolog mamandyǵyna baýlyp shyǵara alamyz. Olar ári ketkende eki aıda mamandyqqa tóselip ketetini belgili. Olar óz emhanalaryna oralǵan soń qyzyǵýshylyq tanytqan dárigerlerdi de mamandyqqa baýlyp shyǵady. Tek ynta-jiger bolsa jetkilikti. Qazirgi tańda aýdandarda revmatolog dárigerler múldem joq, ony qalpyna keltirý qıyn sharýa. Jaqynda Semeı memlekettik medısına ýnıversıtetiniń rektory T.Rahypbekovtyń bastamasymen, Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń qoldaýymen О́skemende joǵary oqý ornynyń fılıaly ashyldy. Oǵan bıýdjetten 80 mıllıonnan astam teńge qarjy bólindi. Endigi jerde osy syrqat kóp kezdesetin Kendi Altaıda revmatolog mamandyǵy boıynsha bólim jumys isteı bastasa, nur ústine nur.
Qazirgi tańda balalar arasynda da qaýipti syrqattyń kezdesýi árbir ata-anany oılandyrýy tıis. Búginde qalany bylaı qoıyp, aýyl balalary da sút taǵamdaryn as mázirinen shyǵaryp tastaǵan. Olar adam aǵzasyndaǵy kalsııdi qurtyp jiberetin koka-kola, túrli qaýipti sýsyndarmen óz densaýlyqtaryn qurtyp jatyr. Azamattyq boryshyn ótegisi keletin keıbir jastardyń tabany jalpaq bolǵandyqtan áskerge jaramaı jatýynda ne syr bar? Menińshe, durys tamaqtanbaýdyń saldary. Demek, kez-kelgen otbasyndaǵy basty tulǵa óz balalary men nemereleriniń bolashaǵyn oılamasa, sońy jaqsylyqqa aparmaıdy.
– Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda kez kelgen el azamattarynyń durys emdelýine jaǵdaı jasaý qajettigi aıtylǵan. «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha densaýlyq saqtaý salasyna erekshe kóńil bólinýde. Qazir bir kezderi armandaǵan júrek, búırek, basqa da syrqat túrlerine operasııa jasaý, tipti, adam organızmin aýystyrý júzege asa bastady. Qazaqstan álemdegi ozyq 50 memlekettiń qataryna qosyldy. Sońǵy saýal bolsyn. О́z shákirtterińiz týraly da aıtyp ótseńiz.
– Medısına salasynda qyzmet etken 53 jylda onǵa tarta ǵylym doktorlaryn, kandıdattardy ázirlep shyǵardym. Shákirtterimniń arasynda Astanada qyzmet etetin medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýle Ábisheva, О́skemendegi bilikti dáriger Muqan Sársembaev, G.Ibraeva, basqa oblystarda jemisti qyzmet etip jatqandar bar. Olardyń barlyǵy halyqtyń alǵysyna ıe bolyp keledi. Aldaǵy ýaqytta da Qazaqstannyń kórkeıip, adamdardyń sergek, densaýlyǵy myqty bolýyna úles qosa beremiz.
Áńgimelesken
Ońdasyn ELÝBAI,
«Egemen Qazaqstan».
SEMEI.
