Abyzdan shyqqan Gýdını

Ol ol ma, 1908 jyly Reseıge gastrolmen taǵy bir kelgen saparynda Býtyrka túrmesinen «ólim jazasyna kesilip tursa da» aman-saý qashyp shyqqanyn kórsetipti. Shirkin-aı deımiz ǵoı, sol qabyrǵasy qan sasyǵan to­zaq túrmede bizdiń qanshama marǵasqa tulǵalarymyz jazyq­syz oqqa ushqan joq pa? Tym quryǵanda bir Alash ardaqtysy Gýdını qusap qutylyp ketse, el ıgiligine esepsiz qyzmet etpes pe edi?

Já, aıtpaǵymyz aqtańdaq tarıh ta emes, Gýdınıdiń sı­qyr­shylyǵy da emes, áńgime Ar­qa­daǵy Boqty taýlaryn baýyr­laı qonǵan Abyz degen aýyldan shyqqan Asqar Abylaıuly atty qoly sheber, ómiri qyzyq adam jaıly bolǵaly otyr. Jal­py, qazaqtyń qaı qıyryna barsańyz da qoly ismer, jasaǵan buıymdary jalpaq jurttyń kádesine molynan jarap ótken jandar az kezdespeıdi. Degenmen bul keıipkerimizdiń qol­óner týyndylary sonaý Ke­ńes ókimeti tusynda Mırzoıan myr­zańyzdyń ózin tań-tamasha etkeni bizdi beıjaı qaldyrmady.

Aldymen Asqar Abylaıuly tý­raly aıtarda sol ólkede ór­ti tutanyp, halyqtyń narazy­ly­ǵynan týǵan ataqty Boqty kó­terilisin aınalyp ótýge bolmaı­tyn sııaqty. О́miri osynaý tarıhı kezeńge tuspa-tus kelgen bizdiń keıipkerdi kózi kórgen aqsa­qaldar sol kóteriliske qarý-jaraq daıyndaǵan usta dep kóp aıtyp ketipti. Oblystyq «Orta­lyq Qazaqstan» gazetine shyqqan «Boqtydaǵy burqasyn» degen ma­qalada jýrnalıst, óńir­diń azamaty Qurmanǵazy О́te­baı sol Asqar Abylaıuly tý­raly bir taraý arnap, jeke toq­talypty. «Atamannyń qa­rýy» degen taqy­rypsha ishinde: «Meniń aýylymda, ıaǵnı Boqty­nyń ishinde bandy Asqar atan­ǵan qarııa ómir súr­di. О́zi – usta, dúken ustaǵan sheber kisi. Bókeıdiń Kóksal degen balasynan taraı­dy. Kezdese qalsa, adasyp júr­gen aqty da, qyzyldy da ońdyr­maǵan eken. Kúndiz ury jotalarda kelimsekterdi torýyldap, túnde qarý soqqan. Bul kisi – bir kitapqa arqaý bolar azamat», dep jazady.

Mine, osy jazbadan-aq onyń qoly sheber, usta, ár nár­sege ıke­mi bar eti tiri adam eke­ni kó­rinedi. Sondaı-aq urpaq­ta­ry­nyń myna bir esteligin oqy­saq, onyń jaı ǵana usta emes, ezgidegi eli úshin qolynan kelgen kómegin aıamaǵan, sol úshin oqqa usha jazdaǵan adam ekenin de baıqaý qıyn emes.

«Dýtovtyń áskeri aýyldy oırandap, beıbit jurtqa zor­lyq-zombylyq kórsetedi. Sol­dattar atamyzdy uryp-soǵyp, jaqparly saıdyń jelkesinde atpaqshy bolady. Ol sol mezette oılanbastan, qalyń búrgendi saıǵa qarǵyp ketken eken. Jo­ǵarydaǵylardyń oǵy darymaı, esh jeri maıyp bolmaı, etekten shyqqanda ústinde lypa qal­mapty. Kıimi butalardyń biz­deı tikeninde qalypty. Sodan tún ortasynda murjany bitep, aqtyń biraz áskerin qyryp salady. Oljalaǵan oq-dárini maılap, kıizge orap, terimen qaýsyryp Boqtynyń saı-salasyna jasyrady. Mundaı oqıǵalardyń sany bolypty sol kezde», deıdi atasynyń esteligimen bólisken Hasen Asqarov.

Shynymen de ol adamnyń kó­terilisti basyp-janyshtaý úshin arnaıy jasaqtalǵan otrıadtarǵa qarsy qımyl jasaǵanyn esh­kim joqqa shyǵarmaıdy. Sol áre­ket­teri úshin keıin Magadanǵa jer aýdarylypty. Ony aıtpas buryn abyzdyq Asqardyń Mır­zoıanmen kezdeskendegi qy­zyq áńgimege toqtalǵanymyz durys. Bul áńgimeni tarıhshy Arman Ahmetovke Asqarǵa atalas týys Bolat Táńirbergenov baıandap beripti. Tarıhy qyzyq kezdesý A.Ahmetovtiń «Baraq sultan» atty shejire kitabynda tolyq aıtylady. Al endi Asqar Abylaıuly Baraq sultan týraly kitapta qaı­dan júr degenge kelsek, onyń ar­ǵy atalary Álı sultan – Baraq sul­tan­nyń shóberesi, Bókeı hannyń nemeresi, Kóksaldyń úlken balasy. Bylaısha aıtqanda, onyń qý­dalanýynyń negizgi sebebi, tóre tuqy­mynan shyqqan arǵy tegi tike­leı sebep sııaqty.

Arman Qııatuly atalǵan eń­bekte: «Qarqaraly aýdanynyń Abyz aýylynda birneshe úı tóre bar. Olardyń kópshiligi óz­de­rin «Álı tóreniń kishi uly Do­sannyń urpaǵymyz» deıdi. Dosannyń artynda Abylaı, Abylhan esimdi eki ul qalǵan. Abylaıdyń jalǵyz uly Asqar tóre elge syıly, bedeldi kisi bolypty. Birde О́kinbaı degen jerdegi ataqty Tátim Qusa­ıy­nov starshyndyqqa kandıda­týrasyn usynyp, shabarmandaryn jan-jaqqa shaptyryp, daýys jına­typty. Sonda bar­lyq aýyl daýysyn Tátimge be­rý­ge kelisip otyr­sa, jalǵyz As­­qardyń aýyly únde­meı qa­lyp­­ty. «E, ol ózi kelsin dep otyr­­­­ǵany ǵoı, jınalyńdar, jol­­ǵa shyǵamyz» dep Tátim adam­­da­ryn ertip, Asqar otyrǵan Ábil­­ǵappar degen jerge bet alady. Ádeıi alys­tan kózge túsý úshin «Shashyrap júrińder!» dep buıyrady. О́kimbaı men Ábilǵappar aýyldarynyń arasy jıyrma shaqyrymdyq jer eken. Asqar dúrbisimen qarap, báıbishesine: «Anaý ıt ózi kele jatyr, samaýyrynyńdy kótere ber!» deıdi. Asqardyń úlken úsh samaýyryny bolypty. Bireýi et pisirýge, al ekeýi shaıǵa arnalǵan. Tóre ákesi sııaqty qolynan is keletin sheberligimen de tanymal eken. Aýlaǵa jaqyndap qal­­ǵan salt attylarǵa nazar aýdar­­maı, ádeıi zergerligimen aına­­lysyp otyra beripti. Bir-biri­niń minezin jaqsy biletin kó­rinedi ekeýi. Tátim onyń ádeıi otyr­ǵandyǵyn bilip otyrsa da: «Assa­laýmaǵaleıkúm!» dep amandasady. «Ýaǵaleıkúmassalam!» dep jaýap qaıyrǵan tóre ju­mysyn isteı beredi. Sonda Tá­tim: «Áı, túseıin be? Joq kete be­re­ıin be?» dese, «Qoımadyń ǵoı, tús en­di!» dep asyn salyp qonaqtaryn jaq­sy kútip, at­tan­dyryp salady. Qonaqtar elge ketip bara ja­typ: «Biz osy et jeýge bardyq pa? Daýys tý­raly áńgime de qozǵaǵan joq­­­syz?» dep suraǵan adamdary­na Tátim: «Senderge senip júrgen men aqymaq ekenmin. Áı, onyń «Attan tús» degeni kúlli Kent óńiriniń tasy bizdiki degen sóz» dep ja­ýap beredi. Osy Tátim men Asqar ómiriniń sońyna de­ıin jaqsy aralasyp turǵan» dep Asqardyń bet-beınesi men bolmys-bitimi týraly kóp máli­met keltiredi.

Al endi Mırzoıanmen kezde­sýine kelsek, Levon myrzamyz Qazaqstannyń túpkir-túp­kirinen qoly sheber ónerli on adamdy tańdap, jumystaryn tamashalaýǵa báıge jarııalapty. Zergerligimen aty shyqqan Asqar sol ondyqtyń ishinde bo­lyp, Mırzoıanǵa segiz jasy­ryn kody bar qulyp istep aparypty. Qurylysy kúrdeli qulyppen ári alysyp, beri alysyp, aqy­ry asha almaǵan armıan dala qa­zaǵynan jeńilgenin mo­ıyndap, ózine ashýyn ótinipti. О́zi jasaǵan qulypty jyp et­ki­zip asha qoıǵan Asqar qulyp­tyń ishinen elý rýbl alyp shy­ǵypty. Mırzoıan «Bul ne aqsha?» dep surasa, «Ashqan adam aqshany alady, asha almaǵan adam aqsha salady» dep kúlip jaýap beripti. Mırzoıan da jy­mıyp: «Eki ret asha almadym, júz rýbl salaıyn» dep myrzalyq tanytypty. Ekinshi ákelgen zaty báki, úshinshisi je­ti taspadan turatyn saqına, tór­tinshisi on eki taspaly syrǵa eken. Olar da erekshe buıymdar retinde óte baǵaly sanalǵan. «Máskeýge jármeńkege barasyz, jınalyńyz» dese, barýdan bas tartyp, elge qomaqty aq­shamen qaıtypty. Bul 1934 jyly Halyq arasyndaǵy shy­ǵarmashyl qaıratkerlerdiń Al­matyda ótken 1-shi sleti eken. Biraq keıipkerimiz keıin 1937 jyly repressııa tizimine ili­gip, 25 jylǵa sottalyp ketedi. Ja­ǵylǵan kúıe men jabylǵan jala joǵarydaǵydaı. Alaıda bir jarym jyldan keıin, Máskeýden NKVD adamdary izdep ony qaıtadan ta­ýyp alady. Sóıtse, baıaǵy Máskeýge jiberilgen zat­tardyń biri jerge túsip sha­shy­lyp, ony eshkim jınaı al­ma­ǵan soń, ádeıi sheberdiń ózin izdep kelgen betteri eken. «Ál­gi zatty jınap bergeni úshin bir­neshe aıdan keıin bosatylyp­ty. Asqardyń Máskeýdegi jár­meń­kege buıymdar jibergeni tý­raly ulttyq ensıklopedııada ja­zylǵan», deıdi tarıhshy A.Ahmetov.

Sondaı-aq Asqar tóre­niń báı­bishesi Sálıma Kereıbaı­qy­zy da tóre áýletinen taraıdy eken. Bókeı hannyń kishi uly Ábilǵazynyń nemeresi. Eke­ýi­nen úsh ul: Múftal, Mal­keldi, Amangeldi dúnıege kelgen. Búginde Múftaldan taraǵan urpaqtar sol Abyz aımaǵynda, elimizdiń basqa da qalalarynda ómir súrip jatyr. Múftaldyń ul­dary: Qusaıyn, Hasen, Baqyt­bek, Ǵazız.

Aıtpaǵymyz, Gýdını sııaqty ataqty bolmasa da, qurylysy kúr­deli qulyp jasap, ony op-ońaı asha alatyn adamdar qazaq dalasynda da bolǵany. Másele, el basyna tóngen zaýal-zobalań­dar osyndaı talantty, sheber adamdardyń nebirin ıtjekkenge aıdatyp, túrmeniń túbinde shirit­ti. Mırzoıan álgi qulypqa tańǵalmasa, bul adam da sol Magadannyń mań dalasynda súıegi qýrap qalar ma edi. О́neri óltirmedi, urpaq jal­ǵaýyna jalǵyz buıymy solaı sebep bolypty.