Mine, densaýlyǵy syr berip, aıaǵyn aýyrsyna basyp júrip álemdik klassıkanyń jaýhary sanalatyn «Aıda» spektaklin daıyndap, súıikti kórermenin taǵy tańǵaldyryp otyr. Átteń, aıaǵy aqsaıdy, áıtpese sahnaǵa ózi atyp shyǵar edi. О́zi asa qurmet tutatyn Maııa Plıseskaıanyń da ómiriniń eń sońǵy kúnine deıin sahnadan túspeı bılegenin úlgi kórip aıtatyny bar-tyn. Qalaı aıtsaq ta, qazaq baletiniń baǵyna týǵan Bolat aǵamyzdyń 82 jasqa kelip spektakl qoıǵany súısindirmeı qoımaıdy. «Jasym týraly eshqashan oılanǵan emespin. Jan dúnıem 25-tegi jigittiki sııaqty bılep turady. Karantın kezindegi jumyssyzdyqtan jarylyp kete jazdadym», deıdi Aıýhanov aǵynan jarylyp. Ol úshin jumys – nan tabýdyń amaly emes, ómiriniń maǵynasy. Eki qoly aldyna syımaı, ishi pysqan Aıýhanov úıindegi kútýshilerine «Aıda» týraly aıtyp, tipti keı tusyn qımylymen kórsetip, maýqyn basypty. Biraq sonyń bárin kórermenge jaıyp salǵanǵa jetpeıdi ǵoı, shirkin. Kóldeneńnen kelgen koronavırýstyń kesirinen qarııa bitken úıinen shyǵa almaı qamalyp otyrǵanda, balettiń «vırýsyn» boıyna jas kúninen juqtyrǵan Bolat Ǵazızuly qalaǵa jan bitken kúnnen bastap qyryqqa jýyq shákirtimen kúni-túni ázirlikte júrdi. Al bıshiniń repetısııany qalaı júrgizetinin kózi kórgender biledi – soǵys kezindegi typyr etkizbeıtin áskerı rejim adyra qalsyn. Mańdaıynyń teri monshaqtap eńbek etýdi ǵana bilgen adam erinshektik pen erkelikke jany qas. Oǵash qımyl, orynsyz kúlki, synyq aýyz sózge ustaz qatań tyıym salady. Aýada qalt-qult etip qalqyp ushqan qaýyrsyn sekildi únemi túlkiqursaq júretin tutas trýppa tek tártipke baǵynady. Baıaǵy ózi qurǵan «Almatynyń jas baleti» araǵa jarty ǵasyr salyp Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik akademııalyq bı teatry degen jańa ataýǵa ıe boldy. Teatr talantty qyz-jigittermen tolyqty. Sonyń birazy jańa spektaklge tartyldy.
«Syrqatyńyzǵa qaramastan, jetinshi múshelińizdiń jýan ortasyna kelgende spektakl qoıǵanyńyzǵa sene alar emespiz. Naq «Aıdany» qoıýyńyzǵa ne sebep?» dep Aıýhanovqa alǵashqy suraǵymyzdy qoıdyq.
Klassıkalyq ónerge ótirik júrmeıdi
«Aıda» ótken jyldyń jeltoqsanynda jaryqqa shyǵýy kerek edi. Belgili sebeptermen kesheýildep júrgende, elde karantın ornady. Sodan beri ábden pisip, ıi qanǵan shyǵarma sahnaǵa erekshe janrda shyqqaly jatyr. Kópten beri kóńilimde júrip, pisip-jetilip, aqyry qoıýǵa bel sheshtim. Men ózi baletten buryn operamen «aýyrǵan» adammyn. Tipti ataqty operalardyń birazyn jas kúnimde jatqa bilýshi edim. Negizi, baletke opera arqyly keldim. «Qarǵanyń mátkesi», «Evgenıı Onegın», «Travıata», «Trýbadýr», «Aıda», «Sevıl shashtarazy»... Sanaı bersem kóp. Áli kúnge deıin Marııa Kallasty tyńdaýdan jalyqqan emespin. Klassıkalyq mýzykamen tanystyrǵany úshin operanyń aldynda qaryzdarmyn.
Al operadaǵy balet degendi estýińiz bar ma? Iá-ıá, «Aıda» qoıylymyna klassıka óneriniń qos qanaty birge qatysady. Bul degenińiz – maǵyna-mazmunǵa toly myń san dybystyń patshalyǵy. Djýzeppe Verdıdiń máńgi ólmes bul týyndysyn sahnalaýǵa qyzyqpaıtyn rejısser, Egıpet patshasy men Amnerıstiń, Aıda men Radamestiń rólin armandamaıtyn ártis joq. Sebebi bul tek mahabbattyń, sezim men adaldyqtyń ǵana oqıǵasy emes, jarq-jurq etken qyzyldy-jasyl boıaýy qalyń, sıqyrly saz ben áýen sińirilgen, tartysqa toly tartymdy shyǵarma. Opera men balettiń aınalasynda júrgenderdi yntyqtyryp kele jatqan áıgili týyndy bizdiń trýppa ártisteriniń oryndaýynda qalaı kórinis tabatyny ózimizge de qyzyq kórindi. Klassıkalyq mýzyka ótirik notany ózine ótkizbeıdi, qabyldaı almaıdy. Notany dóp basa almady ma, boldy, búkil úılesimniń kúl-talqany shyǵady. «Aıda» kóp eńbektenýdi qajet etetin kúrdeli qoıylym. Bıshiler osyny tereń sezinýi tıis. Buryn «Aıdany» kórgen bolsa, premeraǵa keletin adamdar baıqar, meniń «Aıdam» tosyn, kútpegen obrazda kórinedi.
Sahnadan mádenıettiń lebi esip turýy kerek
1967 jyly «Almatynyń jas baletin» alǵash uıymdastyrǵanymda, maqsatym akademııalyq klassıkany aına-qatesiz qaıtalaý emes, o basta bıge arnalyp jazylmaǵan mýzykaǵa balet qoıý edi. Sol maqsatymnan eshqashan aınyǵan emespin, áli kúnge osy baǵytta jumys istep kelemin.
Men ne nárseniń de kásibı deńgeıde jasalǵanyn qalaımyn. Keıbir óner adamdary sekildi kórermenge unaýdy maqsat tutqan emespin. О́ıtkeni tyryspasam da, kórermenniń meni jaqsy kóretinin, ónerimdi joǵary baǵalaıtynyn bilemin. Árdaıym sol qurmetke laıyq bolǵym keledi. Biz kórermen úshin jumys isteımiz, sondyqtan ol kútken kásibı deńgeıdegi qoıylym usynyp, seniminen shyǵý – basty mindet. Sondyqtan kúldikómesh dúnıe jasap, kórermendi aldamaý kerek. Tek «Aıda» emes, barlyq qoıylymdardyń búge-shigesine deıin dáldikti, naqtylyqty qadaǵalaımyn. Sahnadan izdenistiń, mýzykalyq bıik mádenıettiń, jańalyqtyń ıisi ańqyp, lebi esip turýy kerek. Sol jupar kórermenniń júregin tolqytyp, tebirentýi tıis. Árıne, qarajat bizde az, «Aıdaǵa» tipti az bólindi, biraq ol da bizdi toqtata almady. Sol az aqshaǵa durys dúnıe jasaǵymyz keldi. Kıim men dekorasııaǵa kóp qarajat kerek ekeni belgili, amal ne, qolda bardy qanaǵat tuttyq.
«2010 jyly álemdik mádenıetke zor úles qosqanyńyz úshin óner salasynyń «International Socrates Prize» atty halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty atanypsyz. Ázirge Sokrat syılyǵynyń Qazaqstandaǵy jalǵyz ıegeri ózińiz-aý» deımiz.
Maǵan eshkim buıryq bere almaıdy
Bul kásibı saladaǵy joǵary jetistikterdiń baǵasy, halyqaralyq dárejede moıyndalǵandyqtyń jarqyn kórinisi shyǵar. Men maqtanǵandy unatpaımyn, mańaıymdaǵylar ony biledi. «Qyz Jibek», «Gamlet», «Karmen-sıýıta», «Shyńǵyshan», «Bolero», «Batyrlar», «Qazaq sývenıri» jáne basqa da qoıylymdar – qazaq baletiniń altyn qoryna endi. Sonyń ótemi bolar.
Teatrǵa tek talantty, kelesheginen úmit kúttiretin jastardy ǵana qabyldaımyn. Olardyń aıaǵy men qolynyń damylsyz qozǵalysta bolyp dóńgelep bılegeni, shyrkóbelek aınalǵany az, bastysy mýzykany sezinetin júregi bolýy tıis. Júregi sáýle shashyp turmasa, kórermenge jetkize almaıdy. Maǵan eshqashan joǵarydan bireý telefon shalyp «meniń ulymdy nemese qyzymdy, ıakı týysymdy trýppańa jumysqa al» dep buıryq berip kórgen emes. Sebebi olar maǵan ondaı buıryqtyń júrmeıtinin jaqsy biledi. Meniń betke aıtatyn tik minezim, týrashyldyǵym kóp adamǵa unamaıdy, ony bilemin, biraq sypaıylyq pen tózimdilik tanytady. Oǵan da shúkir.
...Sanaly ǵumyryn bı ónerine sarp etken sańlaq árbir qoıylymyn tereń oı eleginen ótkizip, ábden pisip-jetilgen soń ǵana usynady. Jan-tánimen súıetin kásibiniń ári patshasy, ári quly ispetti baletmeıster «kórermenniń aldynda qatelesýge haqym joq» dep sanaıdy. Qulaqtanyp qalǵan kórermen B.Aıýhanovtyń jańa qoıylymyn taǵatsyzdana kútip júr. Karantınde jatyp ańyzǵa aınalǵan ártistiń ótken jyldardaǵy jumysyn, burynǵy qoıylymdaryn armansyz kórdi, biraq jan-júregimen sezinip, kózben kórgenge jetpeıdi. «Aıdanyń» premerasy 26 qarasha kúni Almatydaǵy N.Sas atyndaǵy balalar men jastar teatrynda ótedi.
ALMATY
