Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Oıda-joqta oıran salǵan dert, ásirese eńbek naryǵyna aýyr tıdi. Pandemııa ekonomıkalyq belsendi halyq sanyn qysqartty. Ekinshi toqsanda eldegi jumyssyzdar 454 myń adamǵa deıin jetken. Alaıda qos karantındi qosa eseptegende jumyssyzdyq deńgeıi 5 paıyzdan asqan joq deıdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi. Dert órshigen kezdiń ózinde jumyssyzdardyń sany 900 myń – 1,1 mln aralyǵynda ǵana bolǵan. Vedomstvo onyń ústine jumyssyzdyqty joıý úshin qanshama baǵdarlama qabyldap jatqanyn aıtady. Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń málimeti boıynsha Enbek.kz elektrondy eńbek naryǵyndaǵy túıindeme men bos oryndar sany tótenshe jaǵdaı kezinde 23 paıyzǵa deıin azaıdy. Memlekettiń osynaý derekterine shák keltirgendeı bolmaıyq, alaıda keıde qurǵaq statıstıkanyń ómir shyndyǵynan alshaq túsip jatatyny da ótirik emes. Muny ekonomıst Maqsat Halyq ta rastaıdy.
– Qazaqstanda eńbekke jaramdy adam sany – 10 mln shamasynda. Eldegi ahýaldy 42 500 teńge alǵan adamdar sanynan da baıqaýǵa bolady. Qatań karantın bolǵan eki jarym aıda 4,5 mln azamatqa osy tólem berildi. Demek, osynshama azamat ýaqytsha bolsa da jumyssyz boldy degen sóz. Jumyssyzdyq deńgeıi pandemııaǵa deıin bolǵan. Pandemııaǵa deıin 4,8 paıyz deńgeıinde bolǵan jumyssyzdyq sáýir aıynda 45 paıyzǵa deıin sharyqtap ketti dep aıta alamyz. Blok-beketter ashylǵannan keıin ulttyq ekonomıka mınıstrligi jumyssyzdyq deńgeıi 5,8 paıyz boldy dep málimdeme jasady. Biz, ekonomıster bul derekpen kelispedik. 45 paıyzdan 5,8 paıyzǵa yrshyp túsýi múmkin emes qoı. Bizde qyzmet kórsetý salasynda isteıtin jastar, qanshama halyq jumyssyz otyr. Karantın aıaqtala salysymen jumyssyzdardyń bári jumys taýyp ketti deý shynaıy emes, – deıdi ekonomıst.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Sáýle Qalıevanyń aıtýynsha, pandemııa eńbek naryǵy zańdylyqtaryn ózgerte bastaıdy. Adamdar tyǵyryqtan shyǵý úshin jeke qabiletin damytýǵa kúsh salady, qosymsha bilim alý jolyn izdeıdi, ózin damytý eńbek naryǵynda oza shabýdyń birden-bir joly ekenin túsinedi.
– Adam qaı kezde de áıteýir bir amalyn tabady ǵoı. Jumys berýshiler jumys ornyn qysqartty, ne bolmasa jalaqyny azaıtty. Bul adamdardyń ózderine jańa keńistik izdeýine jol ashady. Bolashaqta turaqty jumys orny týra qazirgideı suranysta bolmaýy múmkin. Baıqasaq, qazir qashyqtan jumys isteıtin adamdarǵa degen suranys artyp jatyr. Meniń oıymsha, indet bitken soń ınternet-dúken qyzmetkeri, jeke qarjy konsýltanty, ınterer dızaıny, áleýmettik jumysshylarǵa degen suranys kóbeıedi. Jalpy, qazirgi qıyn kezeń adamdarǵa onlaın platformalardy meńgerýge, áleýmettik jeli fýnksııalaryn úırenip, paıdalanýǵa, kontent-menedjment, taım-menedjmentti meńgerýge mindettep tur, – deıdi sarapshy.
Maman aıtqan taǵy bir másele – jastardyń mamandyq tańdaýda adasýy. Aty dardaı salanyń dıplomyn enshilep, biraq nápaqany basqa keńistikten izdeý bizdiń elde ádetke aınalǵandaı kórinedi. «Túıeni jel shaıqasa, eshkini kókten izdeıtinimiz» sııaqty saqadaı maman abdyrap qalǵanda, óz salasy boıynsha jumys istemeı júrgen jastar, tipti qınaldy.
– Jastar naryq zamanyna beıimdelýi kerek. Jastar tájirıbesin arttyryp, qabiletin damytpaýy saldarynan jaldanyp jumys isteýge májbúr bolady. О́nimdiligi tómen salada jalaqy alǵanyna rıza. Qazir 76 paıyzǵa jýyq jastar jaldamaly jumyspen kún kórýde. 24 paıyz jas qana óz-ózin jumyspen qamtyp otyr, – dedi S.Qalıeva.
Mamandardyń sózine súıensek, tap osy jerde eńbek ónimdiligi máselesi týyndaıdy. О́ıtkeni dál osy eńbek ónimdiligi ekonomıkanyń áleýetin kóteredi, IJО́ kórsetkishin arttyrady. Al ishki ortadaǵy básekeniń álsizdigi, azamattardyń jumysyna, mamandyǵyna mahabbatpen qaraı almaýy da eńbek naryǵyndaǵy ónimdilikti álsiretip tur. Zań ǵylymdarynyń kandıdaty Aıda Egemberdıeva Center of Business Analytics GSB UIB tikeleı efırinde osyndaı pikir bildirdi.
– Máselen, Japonııada jáne Egıpette adamdar bir jumys ornynda 30-40 jyl jumys isteıdi. Jumysyna erekshe jaýapkershilikpen qaraıdy. Árkim óz isin tereń meńgerip, istegende ǵana keremet nátıje shyǵady. Árıne, bul rette jumys berýshilerdiń de yqpaly bar. Olar adamdardy yntalandyrýy, adamdarǵa motıvasııa syılaıtyn tıimdi baǵdarlama qura alýy, KPI (Key Performance Indicators – tıimdiliktiń basty kórsetkishteri) belgileýi, belgili bir merzimde oryndalýy tıis jumys kólemi úshin tıisti mindetter men jumys koeffısıentin qoıa bilýi óte mańyzdy. Osynyń bári úılesim tapqan kezde el de damıdy. Eńbek ónimdiligi de artady. Osydan 15 jyl buryn jumysqa turýǵa kelgen kandıdat qazaq, orys, aǵylshyn tilderin bilip tursa, biz ony birden jumysqa alatynbyz. Al qazirgi naryqtyń talaptary basqa. Sondyqtan eldegi kásibı sheber qyzmetkerler sanynyń kóbeıýi de jastardyń ózine baılanysty bolyp tur, – deıdi A.Egemberdıeva.
Finprom.kz málimetinshe, birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha eldegi jumyssyz jastar sany 78,9 myńǵa jetken. Bul eldegi jalpy jumyssyz azamattardyń 17,8 paıyzy eken. Jyl aıaǵyna deıin atalǵan kórsetkish 3,8 paıyzǵa deıin qysqarypty. Kóbine jastar qurylys, memlekettik basqarý, mindetti áleýmettik qamsyzdandyrý salalarynda jumys istep júr degen derek keltiripti. Sarapshy S.Qalıevanyń aıtýynsha, pandemııa áserinen kommersııalyq jyljymaıtyn múlik naryǵynda jáne qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynda qurylymdyq ózgerister týyndaıdy. Qyzmetin onlaın-servıske sapaly túrde kóshire bilgen uıymdar ǵana utady. «Árıne, bári birdeı qashyqtan jumys isteýge kóshe almas. Alaıda jumys isteýdiń paıda bolǵan osynaý bir tosyn túri jańa tehnologııalardyń damýyna, bizdiń ony ıgere bilýimizge, sıfrlandyrýdyń damýyna, ıntellektýaldy jumys ádisiniń alǵa basýyna yqpal etedi», deıdi.
Ázirge memleket azamattardyń jumyspen qamtylýy úshin qoldan kelgen sharalardy usynyp-aq jatyr. Sonyń ishinde «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy jaıly aýyz toltyryp aıtýǵa bolatyn shyǵar. Bıyl 10 aıda 580,9 myń adam osy baǵdarlamaǵa qatysqan. Onyń 380 myńǵa jýyǵy jumys tapsa, 230 myńnan astamy turaqty jumysqa ornalasqan. Aıtpaqshy, osy baǵdarlama aıasynda jastar praktıkasy da júzege asady. Oqýyn endi bitirip, eńbek naryǵyna qadam basqan jastar atalǵan praktıkaǵa qatysý arqyly eńbek ótilin alady. Bizdiń keıbir bıýrokratııalyq ustanymdarǵa «adal» jumys oryndary dıplomdy endi alǵan jastan ótil surap, taýyn shaǵyp jatqanyn jıi estımiz, jıi kóremiz ǵoı. «Eńbek» sol olqylyqtyń da ornyn toltyrady eken. Baǵdarlama aıasyndaǵy «Bastaý Bıznes» jobasy da kásipkerlik negizderine úıretedi. Ilip alyp ketkender kásibin ashyp ta jatyr. Memleket osynaý standartty júıege negizdelgen jobalarmen qatar jastardy damytýdyń, jumys ornyn qurýdyń zamanaýı joldaryn taýyp jatsa, tipti quba-qup.
Jyldar ótken soń uıymdardyń qashyqtan jumys isteýin jalǵastyra bergenin, mekemelerdiń sapaly vıdeokonferensııa jasaı alatyn qural-jabdyqpen qamtylǵanyn, onlaın oqý, onlaın jumys isteýdiń joǵary dárejede jolǵa qoıylǵanyn, jastardyń burynǵydan bilimdi hám mobıldi bola túskenin kórip, «bul bir pandemııadan qalǵan sapaly sarqyt boldy» dep otyrarmyz.
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
