Táýelsizdiktiń eleń-alań tusynda Qazaq eliniń irgesin bekitip, bolashaǵyn aıqyndaý kezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev osynyń bárin kúni erteń bilikti kadr atqaratynyn kóregendikpen boljap «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasyn taǵaıyndaǵan edi. Sodan beri de 20 jyl ýaqyt óte shyǵypty. Osyǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ-tyń prezıdenti Ǵanı NYǴYMETOVTI áńgimege tartqan edik.
Táýelsizdiktiń eleń-alań tusynda Qazaq eliniń irgesin bekitip, bolashaǵyn aıqyndaý kezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev osynyń bárin kúni erteń bilikti kadr atqaratynyn kóregendikpen boljap «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasyn taǵaıyndaǵan edi. Sodan beri de 20 jyl ýaqyt óte shyǵypty. Osyǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ-tyń prezıdenti Ǵanı NYǴYMETOVTI áńgimege tartqan edik.
– «Bizdiń istep jatqan ár isimiz Qazaqstannyń bolashaǵy úshin. Men eshteńege qaramastan, jastardy álemniń úzdik ýnıversıtetterine jiberý týraly sheshim qabyldadym. Jáne de men qatelespeppin», degen Prezıdent Nursultan Nazarbaev jas memlekettiń erteńine dep osyndaı halyqaralyq baǵdarlama qurǵan edi. О́zge elderde áli qolǵa alynbaǵan ıgilikti istiń jeńisi men jemisin qazir kórip otyrmyz, – dep Ǵanı Saqtaǵanuly áńgime jelisin órbitti. – Sonyń ótkeni men búginin, kemel keleshegin saralaıtyn alqaly jıyn Elbasynyń qatysýymen búgin elordadaǵy Táýelsizdik saraıynda ótedi. El damýyna qaraı, «Bolashaq» baǵdarlamasy da jetildirilip otyrdy. Jetistigi mol jeteli ister oryn tapty. Endigi jerde Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júzege asyrý isi boıynsha jumystar atqaratyn bolamyz.
– «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha sol atqarylǵan jumystarǵa naqty toqtalyp, dálel-dáıekter keltire ketseńiz.
– Dúnıejúziniń myqty bilim ordalarynda oqýǵa jaǵdaı jasalǵannan bergi ýaqyt ishinde 10 025 azamatqa stıpendııa taǵaıyndaldy. Bul adam kapıtalyn zamanǵa qaraı, ýaqyt ólshemine saı qalyptastyrýǵa jasalǵan ozyq qadam edi. Alǵashqy jyldary tórt elde, naqtylaı tússem, 1994 jyly AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa jáne Fransııada 187-ge taıaý talapker bilim alsa, 2000 jylǵa qaraı bul kórsetkish 700 úmitkerden asty. Olardyń deni ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq sala boıynsha bilim tolyqtyrdy. Shyny kerek, bul tusta tehnıkalyq fakýltetterge túlekter az qamtyldy. Elbasy osy máseleni, ásirese, tehnıkalyq mamandardyń bolashaqta asa qajettiligin eskerip, 2000 jyly baǵdarlamaǵa ózgerister engizdi. Bul biraz azamattardyń konkýrsqa irkilmeı qatysýyna múmkindik berdi. Osy arqyly olar bir jyl til úırený kýrsynan ótip baryp, qalaǵan mamandyǵy boıynsha oqýǵa jeńildik aldy.
– Ǵanı Saqtaǵanuly, 2005 jyly Memleket basshysy óziniń Joldaýynda «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqıtyn jastardyń sanyn 3000-ǵa jetkizý jóninde mindet qoıdy emes pe?
– Iá, bul ýaqyt talaby ákelgen úrdis edi. Qalyptasqan naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda memleket básekege qabiletti úrdisti damyta otyryp, básekelestikti óristetý, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdy tııanaqty qolǵa alý, bilim men ǵylym, menedjment, marketıng, logıstıka, jańa aqparattyq tehnologııalar, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salalaryn ilgeriletý isinde myqty kadr ázirleý qajettigi týyndady. Osyǵan oraı Úkimet qazir jumys istep jatqan «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamyn qurdy. Myna bir ózgeshelikti de jurttyń nazaryna sala ketsem deımin. 2008 jyldan bastap ǵylymı jáne pedagog qyzmetkerlerine ǵylymı taǵylymdamadan ótý múmkindigi berildi. Sondaı-aq, aýyl jastary, memlekettik qyzmetshiler, ǵylymı jáne pedagog kadrlar úshin arnaıy kvotalar engizildi.
1994-2013 jyldar ishinde alda aıtqan 10 025 stıpendııa taǵaıyndaldy. Al túlekter sany 6 015-ti quraıdy. Shartty túrde biz bul kezeńderdi 4 tolqynǵa bólip otyrmyz.
– Ol qandaı tolqyndar?
– Táýelsizdiktiń alǵashqy 10 jyly birinshi tolqyndy quraıdy. Ol tusta 785 jas órkenıetti elderde memlekettik basqarý, dıplomatııa, halyqaralyq saýda salasynda bilim aldy. Keıingi ekinshi tolqynda (2005-2010 jyl) 1 256 úmitker jetekshi batys elderiniń joǵary oqý oryndarynda oqydy. Bul kezderi eń basty kórsetkish – san emes, sapa aldyńǵy orynǵa shyqty. Úshinshi tolqynda bakalavr dárejesin alý úshin alǵash ret stıpendııa belgilendi. Ony bitirgen jastar – 1950 adam. Bul ýaqytta qandaı mamandyqtar ıgerildi degenge kelsek, munaı-gaz isi, bıotehnologııa, memlekettik basqarý, aqparattyq tehnologııalar, ekonomıka, menedjment. Stıpendııalar sanyn 3000-ǵa arttyrý týraly Elbasy tapsyrmasyn júzege asyrý qolǵa alynǵannan beri gýmanıtarlyqqa qosa, ınjenerlik-tehnıkalyq, medısına mamandaryna keń jol ashyldy. Osy jerde men naqty mysalǵa júgingendi jón kórip otyrmyn. Máselen, 2005 jyly bitirgen 27 túlektiń 22-si gýmanıtarlyq, 5-ýi tehnıkalyq, medısınalyq mamandyq boıynsha birde-bir bitirýshi bolmasa, 2013 jylǵy 689 túlektiń 273-i (40%) gýmanıtarlyq, 310-y (45%-y)tehnıkalyq, 106-sy (15%-y) medısınalyq mamandyqty meńgerip shyqty. Osynyń ózinen-aq «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha keıingi jyldary qandaı baǵytta jumys atqarylyp jatqanyn aıqyn kórýge bolatyn sekildi. 2012 jyldan bastap el ekonomıkasynyń qajettilikterin qamtamasyz etý máselesi mindetteldi. Bul úshin shetelderdiń óndiris pen tehnologııalar transferi tájirıbesin zerdeleý úshin basty qyzmetkerlerdiń biliktiligin qysqa merzimde arttyrýǵa múddeli elimizdegi mekemeler kásiptik taǵylymdar baǵdarlamalaryn engizdi. Bul joǵaryda aıtylǵan ınjenerlik-tehnıkalyq, medısınalyq, ǵylymı-praktıkalyq beıin mamandyqtarǵa arnalǵan. Biz muny shartty túrde bolsa da, bolashaqtyqtardyń tórtinshi tolqyny dep ataımyz.
– Jıyrma jyl ishinde daıyndalǵan kadrlar qandaı salalarda eńbek etip júr?
– Joǵaryda keltirgen 6 015 túlektiń 35 paıyzy ónerkásip-óndiristik sektorǵa, 8 paıyzy densaýlyq saqtaý salasyna, 57 paıyzy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq jáne shyǵarmashylyq kadrlar boıynsha daıyndalǵanyn eske sala ketsem deımin. Injenerlik tehnıkalyq mamandyqtar 15 paıyzdan 35 paıyzǵa ósti. Osy kúnderi 2000-nan asa ınjenerlik-tehnıkalyq maman ınjenerlik ǵylymdar, ınnovasııalyq jobalar, tehnologııalar, metallýrgııa, telekommýnıkasııa, energetıka salalarynda jumys isteýde.
– Elbasy «Bolashaq» baǵdarlamasynyń on bes jyldyǵyn atap ótken tusta, jas túlekter iri qalalardan óńirlerge baryp jumys isteý qajettigin atap ótken edi. Bul qazir qalaı júzege asyp jatyr?
– Bul jaǵy jan-jaqty oılastyrylyp jatyr. Biz muny tııanaqty qolǵa aldyq. Sońǵy derekterge nazar aýdarsaq, túlekterdiń 15,3 paıyzy memlekettik organdar men uıymdarda, 19,5 paıyzy Ulttyq kompanııalarda, 61,9 paıyzy qazaqstandyq kompanııalarda, 3,3 paıyzy halyqaralyq uıymdarda, 900 túlek, ıaǵnı 15 paıyz azamattar óńirlerde qyzmet etýde. Iá, 124 túlek áli qyzmetke tura qoımaǵan. Muny biz basty nazarda ustap, jumys oryndaryn izdestirý ústindemiz.
– Aǵymdaǵy jyly shetelderde qansha stıpendıat bilim alyp jatyr?
– Qazirgi ýaqytta álemniń 33 eliniń 200 jetekshi ýnıversıtetinde 2532 talapker bilim alýda. Atap aıtar bolsaq, Ulybrıtanııa men Irlandııada – 41 paıyz, AQSh-ta – 29 paıyz, Eýropada – 15 paıyz, Reseıde – 4 paıyz, Azııa memleketterinde – 7 paıyz, Kanadada – 4 paıyz. Bulardyń 44 paıyzy magıstratýra stýdentteri, al jalpy bilim alýshylardyń úshten bir bóligin bakalavrıatta oqyp júrgender (31%-dy) quraıdy. Shetelde «Bolashaq» baǵdarlamasy sheńberinde 594 adam taǵylymdamadan ótip jatsa, doktorantýrada 66 azamat, 6 úmitker aspırantýrada, ınternatýrada, ordınatýrada oqyp júr. Osy jerde myna bir nárseni basa aıtsam deımin. Ulybrıtanııanyń keıbir joǵary oqý oryndary bizdiń túlekter úshin belgili bir talaptardy jeńildetetini týraly aıtylyp júr. Biz muny qaıta qarastyratyn bolamyz. Sebebi, bizge san emes, sapa kerek. Bul rette óz Otanymyzda da básekege qabiletti oqý oryndary qalyptasyp keledi. Solardyń kósh basynda álemdik deńgeıde delinetin sheteldik oqý oryndarymen teń túsetindeı dárejege kóterilip kele jatqan Nazarbaev Ýnıversıteti dep bilemin. Bolashaqta bul bilim ordasy bilikti kadr daıyndaýda kóshbasshy bolatynyn atap ótýdi paryz sanaımyn.
– Ǵanı Saqtaǵanuly, sizdiń ortalyqqa basshylyq qyzmetke kelgenińizge kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Degenmen, alǵa qoıǵan mindet-maqsattaryńyz bar shyǵar.
– Árıne. Elbasy bir sózinde «HHI ǵasyrda bolashaqty boljaý emes, ony jasaý kerektigi anyq boldy. Bolashaq jaman nemese jaqsy bola almaıdy. Ol biz qalaı jasasaq, solaı bolady», degen edi. Osyndaı el kelesheginiń kelbetin belgilegen Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda naqty kórinis tapqan tapsyrmalar, sonymen qatar, Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov salany jetildirý jóninde alǵa qoıǵan mindetter boıynsha keń aýqymdy joba-josparlar jasaý ústindemiz. Solardyń keıbireýlerine toqtalar bolsam, konkýrstyq rásimniń barlyq kezeńderinde talap kúsheıtiledi. Taǵylymdamalar baǵdarlamasyn júıeleý, kadrlar daıarlaýdyń maqsattyq ádisin jetildirý, usynylǵan sheteldik joǵary oqý oryndarynyń tizimin qaıta qaraý, magıstratýra jáne PhD baǵdarlamalary boıynsha stıpendııalar sanyn arttyrý, «Bolashaq» stýdentteriniń akademııalyq utqyrlyqqa qatysýyn qamtamasyz etý júıeli atqarylady. Sol sekildi, óńirlerdegi turǵyndardyń teń qoljetimdiligin utymdy uıymdastyrý, ásirese, aýyl jastaryna jete kóńil bólý, Nazarbaev Ýnıversıteti bazasynda álem tilderi ortalyǵyn qurýdy qarastyrý, «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ-tyń rólin kóterý, ózge de máselelerdi oılastyrýdamyz. Bir sózben aıtqanda, talpynys bar, umtylys kóp, maqsat-mindet te jetip artylady. Sony múltiksiz oryndap, el seniminen, Elbasy seniminen shyǵý basty borysh dep bilemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
