Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Barlyq eldiń talanttarǵa «tábeti» kúshti
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bul úderis elimizde 1996 jyldan bastap baıqalǵan. Sol jyldardan beri Germanııa nemis tilin akademııalyq deńgeıde meńgergen túlekterge joǵary oqý oryndarynyń esigin aıqara ashty. 2000 jyldarǵa deıin Germanııaǵa baǵyttalǵan ıntellektýaldar mıgrasııasy tek gýmanıtarlyq salany qamtysa, qazir tehnıkalyq baǵytqa aýysty. Al Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder bolsa, joǵary shákirtaqymen qosa, tegin turǵyn úı, jumys berý múmkindigin qarastyryp jatyr. Talantty jastardy «menshiktep alý» jaǵynan Reseı de eshkimge des berer emes. Qazir qazaqstandyq 75 myńdaı jas Reseıde oqyp júrgenin osydan birer jyl buryn Reseı prezıdenti V.Pýtınniń ózi aıtqan bolatyn.
Reseılikter Ombydaǵy tehnıkalyq ýnıversıtet janynan elimizden oqýǵa ketken jastarymyz úshin bólek kampýs salmaq. Bul joba júzege asyrylsa, 4-6 jyldyń ishinde ondaǵy qazaqstandyq stýdentterdiń óz Otanymen baılanysy úzilýi múmkin. Sebebi reseılik assımılıasııa prosesi bizdikine qaraǵanda qarymdylaý. Reseılik ǵalymdardyń zertteýine qaraǵanda, joǵary bilimdi 50 myń mamannyń emıgrasııasynyń jyldyq shyǵyny 25 mlrd dollarǵa baǵalanypty. Mamandar bizdiń shyǵyn da osy kórsetkishtiń mańaıynda ekenin aıtady. Kez kelgen el úshin «aqyldy mılardyń» syrtqa ketýi – úlken shyǵyn bolǵandyqtan, ekonomıkasyn damytýǵa baǵyt alǵan elder memlekettiń tartymdylyǵyn arttyrýǵa den qoıyp, eldegi ómir sapasyn jaqsartýǵa tyrysady.
Munyń barlyǵy elge túrli salalardaǵy kásipqoı mamandardy tartý úshin asa qajet. Sarapshylar ıntellektýaldar mıgrasııasynyń betalysyn ıntellektýaldy ult qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan saıasatty aıqyndaıdy degen batyl boljam jasaı bastaǵan.
Biz áli kúnge «orystar ketip jatyr» degen birjaqty aqparatpen shektelip otyrmyz. Qazir ıntellektýaldar mıgrasııasynyń deńgeıin elden ketkisi keletinderdiń sanymen baǵalaǵysy keletinder kóbeıip barady. Sońǵy derek: 2020 jyly elden ketip, mekenjaıyn aýystyrǵysy keletinderdiń 50 paıyzynyń joǵary bilimi bar. Bul resmı derek qana.
Saıasattanýshy Ázimbaı Ǵalıdyń sózine qaraǵanda, «orystar ketip jatyr» degen aqparatqa mán berýdiń tipti qajeti joq. Reseı bizden, TMD elderindegi qandastarynyń arasynan ózine qajettiniń bárin áldeqashan alǵan.
– Álemniń aqyl-oıyn bir ortalyqqa shoǵyrlandyrýǵa baǵyttalǵan ǵalamdyq mıgrasııanyń eń sońǵy tolqyny kele jatyr. Bul úrdis AQSh-ta, Batys Eýropada synnan ótken. Alpaýyt elder qarjy kózderi arqyly Nobel syılyǵy laýreattaryn ýysynda ustap otyr. AQSh-tan shyqqan laýreattar týraly derekter «tegi – japon, AQSh azamaty» degen tirkesterden bastalady. Ǵalamshardyń ozyq oıly ıntellektileri qazir alpaýyt elderdiń abyroıyn asqaqtatyp otyr. Olardyń tábetine Reseı, Qytaıdyń ózi tosqaýyl qoıa almaıdy. Bir kezderi Reseıden ketken Andre Geım men Konstantın Novoselov fızıka salasynda Nobel syılyǵymen qanjyǵasyn maılady, – deıdi Ázimbaı Ǵalı.
Saıasattanýshy Aıdos Sarym áli de bolsa táýelsizdikke qyryn qaraıtyn, qazaq memleketin moıyndamaıtyn kúshter bar ekenin aıtady. Tipti ózimizdiń qazaqtyń ishinde memlekettiligimizge nemquraıly, samarqaý qaraıtyn, bolashaǵymyzǵa senbeıtin azamattar boldy. Solar senbeıdi eken dep el kóship ketken joq. Kerisinshe, elge el qosylyp, qazaqtyń basy ósip jatyr.
Osydan onshaqty jyl buryn ınternette baǵdarlama jasaıtyn jigitter ózge ulttyń ókilderi bolatyn. Qazir ózimizdiń qazaq jastary ǵalamtorǵa ıelik ete bastady. Munyń ózi jaqsy kórsetkish.
Saıası qundylyqtardyń betalysy túbegeıli ózgerdi: endigi jerde álemdik tartys ınvestısııalyq tartymdylyq klımatyn qalyptastyrý jáne adam kapıtalyn damytý baǵytynda óristemek. Demografııalyq daǵdarys pen pandemııalyq daǵdarys álemdi eki ókpeden qysyp barady. Investısııa úshin tartys máselesine keler bolsaq, memlekettiń turaqty ósimi úshin jyl saıyn 10 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa kerek. Eldegi bıznes, ekonomıkalyq ahýal soǵan jumys isteýi tıis. Al ekinshi baǵyt – adam kapıtaly úshin kúres – AQSh pen QHR arasynda ótip jatyr. Adam kapıtalynyń áleýeti ashylý úshin oǵan keńistik kerek.
A.Sarym eń talantty degen aqyn nemese ánshiniń án-jyr jınaǵy Qazaqstanda 1 AQSh dollardan satylsa, ony árbir qazaqstandyq satyp alsa, jıyntyǵy 18 mln AQSh dollary bolsa, bul kórsetkish Qytaıda 1,5 mlrd AQSh dollary bolatynyn aıtady. Qazaqstanda shyǵarylǵan bir jeıdeniń ózindik quny 50 AQSh dollary bolsa, Qytaıda ol 1 AQSh dollaryna teń. Demek, dál qazir biz sapa jaǵynan da, baǵa janynan da dármensizbiz. Sondyqtan iri ınvestorlar órisi keń keńistikke qarjy salýǵa beıil. Halqy sanynyń kóptigine jáne áleýetine sengen elder kózine túsken talanttardy ózderine qaratyp jatyr. Bizdiń mundaı eldermen talasýǵa da, básekelesýge de shamamyz joq. Sondyqtan birinshi kezekte ınvestısııa úshin kúreste baq synaý qajet. Álemdik adam kapıtalynyń áleýeti AQSh-ty álemdik derjavaǵa, Nobel syılyǵy laýreattarynyń zerthanasyna aınaldyrdy. AQSh-ta turatyn laýreattar týraly derekterde «tegi – japon» nemese «tegi – orys» AQSh azamaty» degen tirkester jıi qoldanylady. AQSh bul úshin namystanbaıdy, kerisinshe álemdik mıgrasııanyń shań sorǵyshyna aınalǵanyn, álemdik ıntellektýaldyń taıqazany qoldarynda turǵanyn eshkimnen jasyrmaıdy.
Sarapshylar emıgrasııalyq belgiler memlekettik saıasat pen basqarýdaǵy dıssonansty bildiretinin aıtady. Adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý, qoǵamdy, ekonomıka men óndiristi jańartý, ınnovasııalyq jáne joǵary tehnologııalyq óndirister men qyzmetterdi damytý, Qazaqstandy álemdegi eń damyǵan jáne básekege qabiletti elderdiń birine aınaldyrý memleket pen bıliktiń basym baǵyttary bolyp jarııalandy. Biraq sonymen bir mezgilde eldiń adamı kapıtalynyń mańyzdy bóligin saqtaý úshin naqty sharalar qabyldanbady. Emıgrasııany qysqartýdyń mańyzdy memlekettik saıasaty men baǵdarlamasy joq, eldiń qandaı naqty ekonomıkalyq shyǵyndardy kóteretindigi týraly ádisteme men derekter taǵy joq.
Qazaqtyń qabileti de ıntegrasııalandy
Eger tabıǵı baılyq ushpaqqa shyǵaratyn bolsa, Aýǵanstan jer betindegi eń baı, eń alpaýyt elge aınalatyn edi. Biraq olaı emes ekeni belgili. Adam kapıtalynyń áleýeti ashylý úshin oǵan keńistik kerek. Reseılik «Iаndeks» kompanııasynyń negizin qalaǵan Arkadıı Voloj Qazaqstanda júrse, onyń kompanııasy qazirgideı tanymaldylyqqa ıe bolmas edi. Ol Reseı asyp, ıdeıasyn taratatyn, qajetsinetin orta tapty. Biraq túp-tamyryn umytqan joq. Qazaqstanǵa kelip «Iаndeks» mektebin ashty. О́zimizdiń Dımash Qudaıbergen men Sábına Altynbekovaǵa Qytaıdyń nazary aýmaǵanda, qazaqtyń alaqanynda erkelep júrgen kóp talanttyń biri bolyp qalar ma edi? Olar qazir el ishinde de, syrtta da qazaqtyń ataǵyn aspandatyp júr.
Sondyqtan endigi jerde «talanttarymyz elden ketip jatyr» dep jylaı bermeı, olardy alpaýyt elderge tanystyrýdyń, shetelde tanylǵan azamattarymyzdyń elmen baılanysyn úzip almaýynyń tetikterin qarastyrýymyz kerek. Qajet bolsa, talantty jastarymyzdy AQSh, Batys Eýropa elderi kompanııalaryna jumysqa tartý, ıntellektýaldarymyzǵa shetelde ózin-ózi jarnamalaýǵa jaǵdaı jasaý, olardyń tanymaldylyǵyn arttyrý qajet.
AQSh, Túrkııa syndy memleketter adal qyzmet etip, elge paıdasy tıgen kez kelgen azamatty ultyna, shyqqan tegine, jerine qaramastan óz adamy sanap, tórinen oryn beredi. О́zderine tartyp, sińirip alady. Budan olar paıda kórmese zııan shegip otyrǵan joq. Biz de osy tájirıbege júgine bilýimiz kerek. Múmkin ózge ult ókilderiniń qazaq ultyna sińýin tezdetetin faktor osy bolar, bálkim. Biraq biz buǵan da daıyn bolmaı otyrmyz, – deıdi Aıdos Sarym.
Intellektýaldy kóshbasshy memleket sanalatyn AQSh ǵylym-bilimge qarjy bólýden aldyna jan salmaıdy. Máselen, álem halqynyń 5 paıyzyna jetpeıtin amerıkalyqtardyń úlesine dúnıejúzilik ishki jalpy ónimniń (IJО́) 20 paıyzynan astamy, al álem boıynsha ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń 40 paıyzy tıedi eken. Al ǵylymǵa jumsalatyn shyǵynnyń 75 paıyzy bıznestiń esebinen qarjylandyrylady. Mundaı utymdy tájirıbe Qazaqstanǵa aýadaı qajet. Qytaı 2020 jyly ǵylymǵa jumsalatyn álemdik shyǵynnyń 20 paıyzyna jetýdi kózdep otyr. AQSh, Japonııa sekildi memleketterde ıntellektýaldy áleýetti damytýǵa múmkindik beretin arnaıy ǵylym qalalary kóptep ashylǵan. 2015 jyldary Reseı saıasattanýshysy Sergeı Mıronovtyń bastamasymen «Ulttyń ıntellektýaldy resýrsy» dep atalatyn arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan. Halqynyń 60 paıyzyn joǵary bilimmen qamtamasyz etken Reseı bul kórsetkish boıynsha álemde alda keledi. Izraıl men Kanada halqynyń – 42 paıyzy, AQSh-tyń – 40 paıyzy, Japonııanyń – 38 paıyzy, Shvesııa men Fınlıandııanyń 36 paıyzy joǵary bilimdi bolyp sanalady. Al ǵylymǵa qarjy aıamaıtyn elderdiń qataryna Shveısarııa, Izraıl, Fransııa, AQSh, Germanııa, Islandııa, Sıngapýr, Japonııa jatady. Shaǵyn Shveısarııa memleketi búginge deıin Nobel syılyǵy men ǵylymı patentter ıelený jaǵynan jetekshi tuǵyrdan túsken emes.
Ulttyń ıntellektýaldy kóshbasshylyǵyn qamtamasyz etýde sheshýshi faktor – aqparattyq qoljetimdilik pen aqparattyq revolıýsııa ekeni málim. Japonııa, Ońtústik Koreıa, Danııa, Islandııa, Ulybrıtanııa, Fransııa, Aýstrııa jáne Ispanııa elderinde halyq tolyqtaı derlik kompıýtermen jáne ınternet júıesimen qamtylǵan. Ǵalamdyq kóshi-qon úderisiniń tamyrshylary «túpki tegin izdeý HH ǵasyrǵa tán qubylys, HHI ǵasyrda onyń jańǵyryǵy ǵana qaıtalanady», degendi aıtýda. Shynynda da solaı sııaqty. Sebebi ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary bastalǵan kóshi-qonnyń endigi betalysy – qazaq jerine kelip qonystanǵan qandastarymyzdyń turmys-jaǵdaıyna ǵana emes, qoǵamda alar ornyna qarap ta baǵalanatyny sózsiz. Eger siz «álemdegi eń ıntellektýaldy ult qaısy?» degen saýalǵa jaýap izdep, ǵylymı eńbekter men ınternet saıttaryn aqtarsańyz, kez kelgen ulttyń «eń aqyldy ult – bizbiz» dep maqtanatynyna kýá bolar edińiz. Qudaıǵa shúkir, bizdiń de maqtan eter tulǵalarymyz barshylyq. Biraq qazaqtyń bir bóligi – syrtta. Biz ishtegi qazaqpen birge syrttaǵy qazaqty da maqtan etetin deńgeıge kóterilýimiz kerek.
ALMATY
