Táýelsizdik egemen el, jeke terrıtorııa, bekitilgen shekara, erkin halyq uǵymymen tikeleı sabaqtasady. Dese de qorshaǵan álemmen úılesimde bolmaı, belgili bir memlekettiń keshendi damýy múmkin emes. Nursultan Ábishuly Nazarbaev dál osy dıllemany tereń túısingen tulǵa.
Qazaqstan egemen el atanǵan sátten bastap Elbasy onyń ishki damýy men turaqtylyqqa qol jetkizýi syrtqy eldermen qarym-qatynastan, mámile men beıbitshilikke degen beıildikten týatynyn tereń uǵyndy. Onyń beıbit ómirge úndeýi men dıplomatııaǵa shaqyryp qana qoımaı, jahandaǵy túıini sheshilmegen máselelerdi mámilemen sheshý úshin egemen eldiń jas elordasynan alań usynýy halyqaralyq qoǵamdastyq pen uıymdar tarapynan birneshe ret joǵary baǵalandy.
Nursultan Ábishuly 1992 jyly 5 qazanda Nıý-Iorktegi BUU Bas Assambleıasynyń 47-shi sessııasynda sóılegen sózinde aldyn ala anyqtalǵan – preventıvtik dıplomatııany shıelenis oshaqtarynyń tutanyp, kıkiljińderdiń boı kórsetýine jol bermeıtin saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq sharalardyń júıesi retinde kóretinin tilge tıek etti. Sondaı-aq N.Nazarbaev qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty qoldaý jáne saqtaýdyń mańyzdylyǵyn aıtqan edi.
Mine, beıbitshilikti saqtaý maqsatynda dıplomatııaǵa degen oń ustanymyn tanytqan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti jyldar boıy osy baǵytynan taımady. Bir máseleniń ózi san qubylyp shyǵa keletin myna almaǵaıyp zamanda dıplomatııa jasaı alýdyń ózi úlken óner. Ár memlekettiń óziniń syrtqy saıası múddesi, ustanymdary men kózqarastary bolýy shartty.
Biraq Qazaqstan otyz jyl ishinde eshqandaı memleketpen saıası, dıplomatııalyq, ekonomıkalyq daýǵa kelgen emes. Elbasynyń ustamdy saıasatymen jahandyq máselelerge bergen baǵasynda, qararlarynda qashanda mámileni tý etti. Munda tek óz memleketimizdiń ǵana emes, basqa elderdiń, onda turatyn beıbit turǵyndardyń jaǵdaıyna basym mán berý, máseleni ýshyqtyrmaı sheshý, jer-jahandaǵy tepe-teńdikti saqtaı otyryp, qalypty damý ustanymy jatyr.
Qazirgi jahandaný dáýirinde adamzattyń ózara syılastyǵy men bir-birine tanytatyn qoldaýynsyz alǵa shyǵý múmkin emes. Sebebi álemdegi kez kelgen problema barsha adamzatqa ortaq sıpat alyp barady. Elbasy muny sonaý 90-jyldary baǵamdap, Qazaqstannyń syrtqy saıasatyn sol úrdiske saı qurýdy qolǵa aldy. Nátıjesin búgin tek Qazaqstan ǵana emes, bar álem kórip otyr.
Birikken Ulttar Uıymymen keshendi ári mazmundy yntymaqtastyq ornatý – Qazaqstan syrtqy saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri. Qazaqstan BUU-ǵa 1992 jyldyń 2 naýryzynda múshe boldy. Elbasy BUU-nyń alqaly jınalystaryna birneshe ret qatysyp, óziniń dıplomatııadaǵy sheberligin tanytty. Qazaqstannyń BUU-da tanytqan oń kózqarasy men beıbitsúıgish memleket retinde ornatqan modeli uıym tarapynan qoldaý tapty.
Osy oraıda 2002 jyly BUU-nyń sol kezdegi Bas hatshysy Kofı Annan Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgenin eske alamyn. Joǵary mártebeli qonaq jas memlekettiń bastamalary súısindiretinin alǵa tartyp, Qazaqstannyń naryqtyq ekonomıkaǵa ońtaıly kóshe alǵanyn, el ishinde turaqtylyqty saqtaı alǵanyn jáne ıadrolyq qarýsyzdandyrý máselesinde batyl ustanym tanytqanyn joǵary baǵalady.
Egemen elimizdiń syrtqy saıasatta bedelin kótergen taǵy bir ustanymy – ıadrolyq qarýdan bas tartý bolatyn. Elbasy Nursultan Ábishuly bul bastamaǵa úlken jaýapkershilikpen keldi. Munda da Tuńǵysh Prezıdenttiń aldaǵy ýaqyttyń syn-qaterlerin kóre alatyn saıası sheberligi jatyr. Iаdrolyq qarýdyń tek Qazaqstanda ǵana emes, jahandyq saıasatta dıplomatııa men beıbit ómirge selkeý túsirmeýin tý etken Elbasy óz sózinde «HH ǵasyrdaǵy ıadrolyq qarýlar jarysy Qazaqstanǵa da úlken «kúıik» qaldyrǵanyn» atap ótken edi.
Mine tarıhtan sabaq alyp, aldaǵy saıasatqa oń jol ashqan bul bastama BUU Bas Assambleıasy tarapynan da oń baǵalanyp, 29 tamyz Semeı polıgonynyń jabylý kúni jáne Halyqaralyq ıadrolyq synaqqa qarsy kúres kúni dep belgilendi.
BUU Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy kóptegen bastamasyna búginde senim artyp, qoldaý kórsetedi. Sodan da bolar, Qazaqstan BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanyp, uıymnyń eń basty organdarynyń biri – Ekonomıkalyq jáne áleýmettik Keńesine Ortalyq Azııadan saılanǵan tuńǵysh memleket boldy.
Qazaqstan BUU sheńberinde Elbasynyń basshylyǵymen aımaqtyq qaýipsizdikti saqtaı otyryp, Ortalyq Azııanyń ortaq múddesin qorǵady, qyzyǵýshylyqtaryn alǵa tartty. Terrorızmmen, kedeılikpen kúreske basym nazar aýdaryp, Afrıka qurlyǵynda beıbitshilik pen qaýipsizdik máselelerin sheshýdi qolǵa aldy.
Qazaqstan sońǵy on jylda jahandyq arenada ózin bilikti halyqaralyq medıator retinde tanyta bildi. Nursultan Ábishuly eldegi ishki turaqtylyqty táýelsizdik alǵan alǵashqy kúnderden-aq baqylaýda ustady. Qazaqstandaǵy túrli ulys ókilderiniń ózara tatýlyq pen tynyshtyqta ómir súrýin qamtamasyz etý úshin Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdy. Qazaqstannyń ishki dıplomatııadaǵy bul modeli jemisin berdi. Mine, osyndaı aıtýly mámilege bastaıtyn tájirıbelerdi Elbasy syrtqy saıasatta da sátti qoldana bildi. Saıasat qashanda qaqtyǵyspen qatar júredi, muny zańdylyq dep atamasaq ta, múddeler árdaıym sáıkes kele bermeıtini anyq.
Osy oraıda kıkiljińge túsken taraptarǵa mámilege kele alatyn alań berý saıası kózqarasy men ustanymy anyq memlekettiń qolynan ǵana keledi. 2012-2013 jyldary Irannyń ıadrolyq qarýǵa qatysty saıasaty ýshyǵa tústi. Bul sheshimin tabýy tıis másele bolatyn. Osyndaı kúrmeýi qıyn saıası prosesti ońtaılandyrý úshin Nursultan Nazarbaevtyń saıası bedeli men qoldaýy nátıjesinde 2013 jyly Almaty qalasynda Iran Islam Respýblıkasy jáne «altylyq» (Reseı, AQSh, Qytaı, Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa) kelissózder raýndyn bastady. Bul kelissózder álemniń alpaýyt elderi arasynda júrgenin eskersek, sarapshylar da, qatysýshylar da Qazaqstannyń mundaı dıplomatııalyq alań usynýyn jáne túıindi saıası prosesti esh shashaý shyǵarmaı alyp shyqqanyn joǵary baǵalady.
Elbasy buǵan deıin ıadrolyq qarýdan bas tartyp, beıbit ómir qurýdy basym ustanym etkenin ári Iranǵa da Qazaqstannyń mysalyn árdaıym alǵa tartqan jáne dál osy raýndta óziniń argýmentterin Iran taraby eskergenin atap ótti. Bul Nursultan Ábishulynyń tájirıbeden iske kóshetin aıtýly dıplomatııalyq qabiletiniń jemisi bolatyn.
Budan ózge Elbasy 2015 jyly Reseı Federasııasy men Túrkııa Respýblıka arasynda týyndaǵan saıası daýdy da sheshýge atsalysty. Bul dıplomatııalyq prosess te oń nátıjesin berip, Qazaqstanǵa ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı qarym-qatynasy jaǵynan erekshe jaqyn eki memlekettiń basshylary ortaq mámilege kelip tatýlasty.
2011 jyly Sırııadaǵy jaǵdaı ýshyǵyp, beıbit ómirge syzat tústi jáne bul jaǵdaı óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdik tóngen shynaıy qaterge aınaldy. Bul rette de Qazaqstan bitimgerlik ustanymda boldy. 2017 jyly elordasy Nur-Sultan qalasynda kúrdeli de saıası salmaǵy aýyr Astana prosesi bastaldy. Elbasynyń baqylaýymen jáne Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń uıymdastyrýymen ótken Sırııadaǵy jaǵdaıdy beıbit jolmen retteýdi kózdeıtin kelissózderdiń alǵashqy raýndtarynyń túıini sátti sheshile bastady. Sáıkesinshe bitimge shaqyrý raýndtary jalǵasyn tapty. Bul barsha álem baqylaǵan úlken saıası qubylys.
Elbasy 2017 jyly Astana klýbynda sóılegen sózinde jahandyq damýdyń jańa arhıtektýrasy, Shyǵys pen Batys syzyǵy boıynda geosaıası, geoekonomıkalyq jáne ıdeologııalyq qaqtyǵystardyń tereńdeýi aıasynda qalyptasyp jatqanyn, osy oraıda Qazaqstan qaýipsizdik, ekonomıkalyq ósim, bastysy ózara dıalog úshin alań usynatyn kún tártibin belgileı alatynyn barsha álemge jarııalady. Otandyq dıplomatııaǵa bul keıingi onjyldyq úlken serpin berdi, aıtýly jetistik ákeldi.
Qazaq halqy áý bastan «Birlik bolmaı – tirlik bolmas» dep tegin aıtpasa kerek. Jeke múddeni kózdeý bálkim jetistikke jetkizer, biraq ózgeniń jaǵdaıyna tereń úńile alý, túsiný, dostastyrý men jarastyrý bul dıplomatııanyń shyńyna shyqqan tulǵalar ǵana basshylyqqa alyp, júzege asyra alatyn prınsıpter.
Búginde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevty bar álem tek bilikti saıasatker ǵana emes, tájirıbeli jáne tabysty dıplomat retinde moıyndaıdy. Nursultan Nazarbaev «Meniń kókeıimde Qazaqstannyń bolashaǵy qurlyqpen jáne barsha jahanmen óte tyǵyz baılanysty degen aksıoma áý bastan bar edi», deı kele biz álemge keıingi kezde óte-móte jetispeıtin birtektilik, mámile jáne jahandyq máselelerdi sheshýde bir-birimizge tózim tanytýdyń úlgisin kórsetetinimizdi habarlady. Mundaı dıplomatııalyq-saıası sheshim adamzat aldynda aıtylyp, oryndaldy.
Qazir Qazaqstan dıplomatııalyq kelisim ornatqan eki júzge jýyq memleketke senimdi seriktes, mámileger medıator, bedelge ıe áriptes bolyp otyr. Elbasynyń birneshe saıası oshaqtaǵy kıkiljińderdiń tıimdi, naqty sheshim izdestirýine mazmundy úles qosyp qana qoımaı, ekonomıkalyq ósim, ǵylym men bilimdi damytýdaǵy qanshama bastamalary, qurǵan odaqtary, jasaǵan júıeleri qazir tek Otanymyzǵa ǵana emes, álemniń kóp memleketine turaqty damýǵa jol salyp berdi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaev quryp bergen saıası dostyq, dıplomatııalyq tatýlyq, turaqty ekonomıkalyq modeli «Nazarbaev modeli» degen ataýǵa ıe boldy.
О́mirde aınymas ustanymmen ómir súrý kez kelgen jannyń qolynan kele bermeıdi. Aınymas ustanymda bilim men bilikti, bereke men birlikti joǵary qoıyp, saıası sheberlikpen qatar adamǵa tán izgi qasıettermen sýsyndaǵan jan álem tanyr tulǵaǵa aınalady. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev jahan tarıhynda sondaı berik ustanymǵa degen adaldyǵymen tek lıder ǵana emes, dıplomatııa sheberi atandy.
Táýelsizdiktiń ár jylynda Qazaqstan sarabdal kóshbasshysynyń aınymas ustanymyna berik, beıbitshiliktiń myzǵymas ortasy bolyp keledi. Bul jalǵasyn tabýy tıis.
Osy oraıda qazaqstandyqtar táýelsizdikpen tuspa-tus taǵy bir aıtýly merekeni qarsy alady. 1 jeltoqsan – Tuńǵysh Prezıdent kúni. 2012 jyldan bastap bul mańyzdy data jyl saıyn atap ótilip, Qazaqstan halqynyń ult kóshbasshysyna degen ystyq lebizi men alǵysynyń úlgisindeı jańǵyryp keledi.
Elbasy Nursultan Ábishulynyń sarabdal saıasatyn búginde bilikti dıplomat, osyǵan deıingi mansabynda BUU Bas hatshysynyń orynbasaryna deıin jaýapkershiligi asa joǵary laýazymdy qyzmetterdi atqarǵan Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev jalǵastyrýda. Ol Qazaqstan Prezıdenti laýazymyna kirisken sátten beri Elbasynyń ishki jáne syrtqy saıası baǵdaryn tereń túısine aldy.
Qazaqstan jańa prezıdentin saılaǵan sátte bul prosess álem nazarynda boldy. Osyǵan deıin bitimger memleket bolyp tanylyp, talaı saıası oqıǵaǵa dıalog alańyn bergen Qazaqstannyń ári qaraıǵy joly qalaı aıqyndalady degen suraq kóptiń kókeıinde bolǵany ras. Qasym-Jomart Toqaev el Prezıdenti atanǵanda bul saýaldyń jaýaby da naqtylandy.
Álbette, Memleket basshysynyń dıplomatııa salasyndaǵy bilgirligi Elbasy bekitken baǵdarmen úılesip, Qazaqstan damýdyń tyń satysyna qaraı kóterilip kete berdi. Biz bul baǵytty joǵaltpaýǵa tıispiz.
Muhtar Tileýberdi,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri
