Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúnine oraı Nursultan Nazarbaev Qory men Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýty birlese otyryp, Halyqaralyq qaýipsizdik jáne jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy dıalogty qaıta bastaý máseleleri boıynsha halyqaralyq onlaın konferensııa ótkizdi. Is-sharanyń basty maqsaty – Nursultan Nazarbaev 2019 jylǵy qarashada Astana klýbynyń 5-shi otyrysynda jarııa etken Iаdrolyq qaýipsizdikti qoldaıtyn jáne ıadrolyq qarýdan azat álemniń Jahandyq kóshbasshylar alıansyn (JKA) qurý bastamasyn ilgeriletý boldy.
Dúnıe júzi qaýipsizdigi salasynda qordalanǵan bul máseleni talqylaýǵa Astana klýbynyń Konsýltatıvtik keńesiniń jetekshi músheleri, sondaı-aq syrtqy saıasat jáne ıadrolyq qaýipsizdik máseleleri salasyndaǵy birqatar kórnekti álem saıasatkerleri men sarapshylary atsalysty. Olardyń qatarynda MAGATE-niń Bas dırektory (1997-2009), 2005 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Muhammed ál-Baradeı, Fınlıandııanyń burynǵy prezıdenti (2000-2012) Tarıa Halonen, Madrıd klýbynyń jetekshisi, Slovenııanyń 2007-2012 jyldardaǵy prezıdenti Danılo Tıýrk, Aýǵanstan Islam Respýblıkasynyń eks-prezıdenti (2004-2014) Hamıd Karzaı, «Iаdrolyq qarýdy joıý jónindegi halyqaralyq naýqannyń» atqarýshy dırektory (ICAN), 2017 jylǵy beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Beatrıs Fın, Halyqaralyq qatynastar jónindegi keńestiń vıse-prezıdenti (CFR) Djeıms Lındsı, Reseıdiń halyqaralyq ister jónindegi keńesiniń (RHIK) bas dırektory Andreı Kortýnov, Halyqaralyq beıbitshilik ınstıtýtynyń (IIP) vıse-prezıdenti, BUU Bas hatshysynyń eks-orynbasary Angela Keın, Norvegııalyq Nobel komıtetiniń múshesi Asle Toıe jáne basqa da bedeldi spıkerler boldy.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev is-shara qatysýshylaryna arnaǵan beınejoldaýynda pandemııa saldarynan bolǵan álemdegi turaqsyzdyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik daǵdarysqa toqtala kele, adamzattyń bul qıyndyqty da eńseretinine senim bildirdi. Elbasy ıadrolyq qarýdyń qaýpi áli de seıilmegenin basa aıtty. «Bıyl álem tragedııalyq datany atap ótti. Osydan 75 jyl buryn birinshi ret ıadrolyq qarý jarylǵan-dy. Sodan beri birneshe býyn ósip jetilip, Hırosıma men Nagasakı apatyn esten shyǵara bastady. Alaıda jahandyq ıadrolyq arhıtektýraǵa júrgizilgen taldaý bul burys ári qaýipti jol ekenin kórsetip otyr. Birinshiden, «ıadrolyq bestikke» ıadrolyq qarýǵa de-fakto ıe memleketter de qosyldy. Olardyń qataryna bul qarýǵa ıe bolýǵa jaqyn elderdi de jatqyzýǵa bolady. Ekinshiden, ıadrolyq arsenaldyń 90 paıyzy tıesili Reseı men AQSh-tyń qarym-qatynasy shıelenisip tur. Úshinshiden, Vashıngton men Beıjiń teketiresi de kúrdelendi. Tórtinshiden, AQSh-tyń Jan-jaqty qamtylǵan birlesken is-qımyldar josparynan bas tartýy Iran men Soltústik Koreıadaǵy ıadrolyq jaǵdaıdyń túıinin sheshýdi qıyndatyp jiberdi. Besinshiden, álemniń jetekshi elderiniń joǵary tehnologııaly qarý básekesi jańa sıpat alyp, ǵaryshta da júrip jatyr», dedi N.Nazarbaev.
Sondaı-aq Elbasy óz sózinde Qazaqstan Prezıdenti retinde syrtqy saıası qyzmetiniń edáýir bóligin sanaly túrde ıadrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý ıdeıasyna arnaǵanyn erekshe atap ótti. «Buǵan birneshe sebep negiz boldy.
Birinshiden, Qazaqstanda bir jarym mıllıon adam Semeı polıgonynda synalǵan ıadrolyq qarýdyń qasiretin tartty. Álemdegi eń iri ıadrolyq polıgon meniń Jarlyǵym boıynsha 1991 jylǵy 29 tamyzda jabyldy. Bul sheshim – adamzat tarıhyndaǵy ıadrolyq synaqtardy júrgizýge qoıylǵan tuńǵysh zańdy tyıym boldy. Keıinirek basqa memleketter de óz polıgondaryn jaýyp, synaqtardy toqtata bastady. Osylaısha bizdiń eldiń úlgisi qoldaý taýyp, jahandyq sıpatqa ıe boldy. Onyń ústine bul sheshim 1996 jyly Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly sharttyń qabyldanýyna jol ashty. Sondaı-aq Qazaqstannyń bastamasymen 2010 jyly BUU 29 tamyzdy ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalady. Bul kún jyl saıyn búkil álemde atap ótiledi. Ekinshiden, Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin álemdegi tórtinshi qýatty ıadrolyq qarý arsenalynan óz erkimen bas tartty. Tarıh bul qadamnyń durystyǵyn rastap berdi. Biz ózimizdiń osy batyl úlgimizben progress pen gúldenýge beıbit jolmen jetýge bolatynyn kórsettik. Úshinshiden, Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdandyrý boıynsha barlyq kelisimderge qatysty. Osynaý mańyzdy bastamada bizge qosylǵandarǵa alǵys retinde men «Iаdrolyq qarýsyz álem men jahandyq qaýipsizdik úshin» syılyǵyn bekittim. Qazaqstanda odan bólek kez kelgen memleketke beıbit atom salasyn damytýǵa múmkindik beretin MAGATE banki quryldy», dep atap ótti Nursultan Nazarbaev.
Sóz sońynda Elbasy Jahandyq kóshbasshylar alıansyn qurý bastamasyna qoldaý bildirgen saıasatkerler men belgili sarapshylarǵa alǵys bildirdi. «Iаdrolyq qaýipsizdikti qoldaıtyn jáne ıadrolyq qarýdan azat álemniń Jahandyq kóshbasshylar alıansyn qurý týraly bastamamdy qoldaǵan barshańyzǵa alǵys bildiremin. Alıansty qurý jáne maqsatyn aıqyndaý jolynda qabyldaǵan ashyq málimdememiz bul baǵyttaǵy alǵashqy qadam. Jer shary erte me, kesh pe, ıadrolyq qarýdan bas tartyp, men usynǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń basty mindeti oryndalatynyna senimdimin», dedi Elbasy.
Alqaly jıynda sóz alǵan halyqaralyq sarapshylardyń biri, Jahandyq qaýipsizdik ınstıtýtynyń prezıdenti Djonatan Granoff Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy erekshe mańyzy men rólin atap ótti.
«Qazaqstan men Tuńǵysh Prezıdent Nazarbaev shaqyrǵan osy is-sharaǵa qatysý men úshin úlken mártebe. Ol kisiniń bul máseledegi eń mańyzdy artyqshylyǵy – is-áreketke negizdelgen bedeli. Nursultan Nazarbaevtyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte tanystyrǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde aıtylǵan sózder álemdegi búgingi jaǵdaıdy tolyǵymen sıpattaıdy. Kóshbasshy elder óziniń ıadrolyq qarý arsenalyn tolyqtyryp qana qoımaı, ony jarysa jetildirip jatyr. Osylaısha asa qaýipti qarýdy qoldaný yqtımaldyǵy kúnnen-kúnge artyp keledi. Sol sebepti de búgingi bastamanyń mańyzy arta túspek», dedi Djonatan Granoff.
Sarapshy Jahandyq kóshbasshylar alıansyn qurý bastamasy úshin Elbasyna alǵys bildire otyryp, adamzatty osy qaýipten birjola aryltý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek ekenin jáne budan mańyzdy maqsat joq ekenin basa aıtty.
MAGATE-niń burynǵy bas dırektory, álemdik Nobel syılyǵynyń laýreaty Muhammed ál-Baradeı Elbasy bastamasynyń tabysty júzege asatynyna senim bildire otyryp, ustanǵan ıdeıany naqty iske asyratyn ýaqyt jetkenin aıtty. «Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nazarbaev aıtqandaı, «Sene bilý – bul jarty joldan ótý», bizdiń barlyǵymyz qarýsyz álem qurylatynyna senemiz, endi sol senimdi júzege asyrýymyz kerek. Sarapshylar ıadrolyq qarý álemge dál búgingideı qaýip tóndirmegenimen tolyq kelisedi. Sebebi qazir jańa tehnologııanyń damýymen salanyń úzdiksiz damyp jatqanyn kórip otyrmyz. Iаdrolyq qarýy bar elder ózge memleketterdi soǵys úreıinde ustaıtyny da belgili», dedi Muhammed ál-Baradeı.
Sarapshy ıadrolyq qarý salasyndaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin iri derjavalardyń kelissóz júrgizýge daıyn bolýy da mańyzdy ekenin basa aıtty.
Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý sharty uıymynyń atqarýshy hatshysy Lassına Zerbo qaýipsizdik máselesine arnalǵan beldi alańdardyń birinde sóz sóılep, áriptesterimen osy talqylaýǵa qatysýdyń úlken mártebe ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, ujymdyq áreketsiz ıadrolyq qarý máselesin sheshý múmkin emes. Sol sebepti de sarapshy osyndaı syndarly dıalog qurýǵa múmkindik beretin alańdardyń mańyzy arta túsetinine senimdi.
Nobel syılyǵynyń taǵy bir laýreaty, «Iаdrolyq qarýdy joıý jónindegi halyqaralyq naýqannyń» (ICAN) atqarýshy dırektory Beatrıs Fın Qazaqstannyń Iаdrolyq qarýǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shartty ilgeriletýdegi erekshe rólin aıqyndady. «Osy shartty kúshine engizý prosesine qatysatyn jetekshi elderdiń biri retinde Qazaqstannyń atqarǵan keremet jumysyn taǵy da bir ret atap ótkim keledi», dedi sarapshy.
Sessııa barysynda norvegııalyq Nobel komıtetiniń múshesi Asle Toıe Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi rólin joǵary baǵalady. «Meniń oıymsha Qazaqstan usynǵan máselelerdiń mańyzy zor. Bul eldiń musylman álemi men Batys, Reseı men Qytaı arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn retinde áreket etýge daıyndyǵy kóńilge úmit uıalatady. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi bolǵan kezde biz buǵan kóz jetkizdik», dedi Asle Toıe.
Halyqaralyq beıbitshilik ınstıtýtynyń (IIP) vıse-prezıdenti, BUU Bas hatshysynyń eks-orynbasary Angela Keın de óz sózinde Qazaqstannyń Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyq etken kezinde asa mańyzdy ról atqarǵanyna nazar aýdardy. «Qazaqstan bul máseleni qoldap, bastama kótermegende dál qazir osyndaı talqylaý júrgize almas edik. Bul máselede eldiń myqty bedelin de aıtpaı ketpeýge bolmaıdy», dep atap ótti spıker.
Keleli jıynda sarapshylar pikirin jalǵaǵan Madrıd klýbynyń prezıdenti jáne Slovenııanyń eks-prezıdenti Danılo Tıýrk jahandyq qaýip-qater týraly aıta kele, álemdegi shıelenisken saıası oqıǵalardy aıqyndap alý kerektigin basa aıtty. Onyń aıtýynsha, biz ádette iri derjavalar arasyndaǵy teketireske, ony tıimdi sheshý joldaryna kóp bas qatyramyz. Alaıda ortasha jáne shaǵyn memleketterdi de umytpaýymyz kerek. Odan bólek D.Tıýrk qazirgi ózekti máselelerdi sheshýde tarıh pen ótken tájirıbege de mán bergenimiz durys ekenin aıtty.
Brıtan-Qazaqstan qoǵamynyń tóraǵasy Rýpert Gýdmannyń Ulybrıtanııanyń tanymal baspasynda jaryq kórgen «Ult atasy: Álem adamy. Kóshbasshylyq tarıhy» kitabynyń tusaýkeseri konferensııanyń eleýli oqıǵalarynyń biri boldy.
Avtor týyndynyń tusaýkeserinde Tuńǵysh Prezıdenttiń basshylyǵymen táýelsiz Qazaqstannyń jetken jetistikteri men ózgeristerine óz kózimen kýá bolǵanyn aıta kele, Nursultan Nazarbaevty «ıadrosyz álemniń naǵyz qorǵaýshysy» dep sıpattady.
«Osy kitapty jaza otyryp, men bul – ıadrolyq synaqtardyń kesirinen halqynyń basynan ótken qorqynyshty jaǵdaılar búkil adamzat úshin eskertý ekenine senetin adamnyń shynaıy mıssııasy ekenin túsindim», dedi Rýpert Gýdman.
Konferensııa jumysy Astana klýbynyń Konsýltatıvtik keńes músheleriniń Alıans jumysyn ári qaraı qoldaý qajettiligi týraly álemdik kóshbasshylarǵa arnalǵan Ashyq úndeýin (Open Call) qabyldaýymen aıaqtaldy.
