Arqadaǵy altyn besik

Qaraǵandylyqtar árdaıym Elba­sy­nyń qaıratkerlik, saıa­sat­kerlik joly osy óńirden bas­tal­ǵa­­nyn maqtan etedi. Nur­sult­an Ábish­ulynyń ózi de Temirtaý ol úshin ómir ýnıversıteti bol­ǵa­nyn talaı márte málim etken. Alys­taǵy 1958 jyly orta mek­tep­ti bitirgen jas Nursultan gor­­novoı mamandyǵy týraly tú­si­­nigi bolmasa da, mektep oqý­lyq­tarynan domna peshi degenniń ne eke­nin jaqsy bil­gendigi sózsiz. Qara tas­ty qo­ry­typ, shoıyn alatyn bul mamandyq oǵan naǵyz erlerdiń isi bolyp kó­ringen. Sondyqtan respýblıkalyq «Le­nınskaıa smena» gazetinde qazaq jas­­­taryn metallýrg mamandyǵyn ıge­rip, Qaraǵandy oblysynyń Temir­taý qalasynda jańadan salynyp jatqan metallýrgııa zaýytyna jumysqa shaqyrǵan ún­deý eleń etkizgen. Sóıtip, júrek qa­la­ýymen ózi sııaqty jetpiske jýyq qazaq­stan­­dyq jaspen bir­ge Ýkraınada, Dnepr óze­­niniń ja­­ǵasynda ornalasqan Dnep­rod­zerjınsk qalasyndaǵy №8 tehnı­ka­lyq ýchılıshesine «Domna peshiniń gornovoıy» mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsedi. Gornovoı degen kim? Keıin bilikti me­tallýrg Nursultan Nazarbaevtyń ózi ma­man­dyqqa mynadaı minezdeme be­re­di: «...Gornovoıdyń eńbegi degen ne? Skrapty ýatý úshin aýyr súımen, ony shy­ǵa­rý úshin jalpaq kúrek kerek. Al onyń ishi – tozaq, temperatýra eki myń gradýsqa jýyq. Onyń ústine gaz, shań. Júkteme ǵala­mat. Únemi ottyń aldyn­da­syń, aýysymda orta shelek tuzdy sý ishesiń jáne son­shasy boıyńnan aǵyp ketedi. Ystyq pen aýyr júktemeden kóbisiniń murnynan qan ketti...».

Jas Nursultan men onyń serik­teriniń ýchılıshede qalaı oqy­ǵany, ustazdarynyń ma­man­dyqqa qalaı baýlyǵany óziniń «Ádi­lettiń aq joly» («Bez pravyh ı levyh», 1991 j.) atty kitabynda qyzyqty sý­ret­telgen. Olar Dnepr metallýrgııa zaýytynda óndiristik tájirıbeden ótip, metallýrg ma­man­dyǵynyń qyr-syryna qa­nyǵady. Ýchılıshe túlek­te­rimen jolyǵyp, áńgimelesken bir top qara­ǵandylyq jýrnalıst (A.Jan­ǵo­jın, E.Shırokoborodov, V.Ryj­kov, V.Petýhov) pen alma­ty­lyq qalamger V.Jan­dáý­le­tov qurastyrǵan «Ta zavodskaıa prohodnaıa...» (2008 j.) kitabynda olar­dyń alǵashqy qadamdary, odan keıin­gi taǵdyry jan-jaqty baıandalady. О́lketanýshy jýrnalıst Aıtbaı Sáýlebektiń «Elba­­sy­­nyń altyn besigi» (2011 j.) jáne «Qurysh Tulǵa» (2017 j.) at­ty kitaptary da osy biz qaras­ty­ryp otyr­ǵan kezeń týraly syr shertedi.

Qazir sol jastar oqyǵan ýchılıshe «Kamensk joǵary kásibı ýchılıshesi» dep atalady. Ýchılıshe dı­rektory Vadım Neklesıa bıyl Elorda kúni qarsańynda onlaın rejimde ótkizilgen dóńgelek ús­tel­ge qatysyp, ózi­niń áń­gi­me­sin­de Nursultan Nazar­baevty kýrs­tastary men ustaz­dary este­rin­de myqtap saqtaǵanyn aıtty. Nursultan Ábishulynyń ózi de Prezıdent bolǵan jyldary ýchılı­shege serikterimen úsh ret baryp, tamasha kezdesýler ótkizgen eken. «№8 tehnıkalyq ýchılıshe – meniń negizim. Osynda oqyǵan jyldarymdy ómir boıy zerdemde ustap kelemin. Qazir meniń kim bolǵanym dál osy jerden bastaý alǵan shyǵar», degen jazý qal­dyryp ketken eken bir kelgeninde ýchı­lısheniń pikirler kitabynda onyń dańq­ty túlegi.

Sondaı-aq V.Neklesıa 1960 jyly 19 jastaǵy Nursultan týr­aly jazylǵan maqa­lany kór­set­ti. Onda ýchılıshede jas qazaq jigitteri túrli metal­lýrg maman­dyq­­taryn ıgerip jatqandyǵy ja­zyl­ǵan. Solardyń arasynda Nursultan Nazar­baev gor­no­voı­lyq­qa oqyp jatqan kýrs­tastaryna kómektesip, kózge túsedi. Aıt­paqshy, oqýdaǵy tabystary úshin Nursultan Nazarbaevqa úste­me stıpendııa taǵa­ıyndalǵan. Sonymen qatar bir topta oqıtyn dosy Qabıdolla Sarekenovpen birge túsken fotosýreti de ja­ryq­qa shy­ǵyp­ty.

Bolashaq gornovoılar oqý­la­ryn biti­rip, Temirtaýda qury­lysy aıaqtalyp qal­ǵan №1 dom­na peshine jumysqa orna­la­sady. 1960 jyldyń 3 shildesinde kóp­ten kútken kún de týady. Barsha Odaq­tyń komsomol-jas­ta­­rynyń kúshimen salynǵan №1 domna peshi iske qosylyp, Qazaqstannyń tuńǵysh shoıyny alyndy. Alǵashqy shoıyn alý vahtasyna jas metallýrg, №1 domna peshiniń shoıyn­shysy Nursultan Nazarbaev ta qatysqan edi. Respýblıka ómirindegi osynaý aıtýly oqıǵa saltanatty túrde atap ótilip, jıynda Mag­nıt­ka qurylysshylary men me­tal­lýrgterin Qazaqstan Kom­par­­tııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhammed Qonaev quttyqtaıdy. Mine, osy kún sodan beri Qazaqstan Mag­nıt­ka­sy­nyń týǵan kúni bolyp esep­teledi.

Ýchılıshe túlekteriniń arasynan elimizdiń bolashaq Tuńǵysh Prezıdenti, alty ǵylym doktory, Joǵarǵy sot tóraǵasy, ataqty metallýrgter, qazir­gi kásipkerler, muǵalimder, basqa da jo­ǵa­ry jáne orta arnaýly bilim­di ma­man­dar shyqty. Solardyń biri Qabı­dol­la Sarekenov. Ol Qaraǵandy metallýrgııa zaýytynyń domna sehynda qatar­daǵy shoıynshy bolyp qadamyn jasaıdy. Sodan gornovoı, gaz berýshi, domna peshiniń óndiris sheberi sııaqty satylardan ótken soń ǵylymmen aınalysty. Partııalyq jumysqa shaqyrylyp, Temirtaý qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp saılanady. Al elimiz táýelsizdik alǵan jyldary birqa­tar laýazymdy qyzmetter atqardy. Belgili metallýrg-ǵalym. Qazaqstan Res­­­pýb­lıkasynyń ǵylym men tehnıka sa­la­syndaǵy Memlekettik syılyǵynyń laý­­reaty. Onyń ǵylymı jumystary ózi bir kezde qumarta tańdap alǵan domna ón­dirisindegi metall balqytý prosesin jetil­dirýge arnalǵan edi.

Táýelsiz Qazaqstannyń tuń­ǵysh syrt­qy ister mınıstri Tóleý­taı Súleı­me­nov te eńbek jo­lyn birinshi domnadan bas­ta­ǵan. Tek ol taǵylymdamadan Oral­dyń Magnıtkasynda ótken. Ol da aıtýly 3 shilde kúni alǵashqy balqymany alýǵa qatysyp, sol kezden beri Nursultan, Qabıdolla sııaqty eńbektes dostarymen juptary jazylmaı júrdi. Birge Qaraǵandy polıtehnıkalyq ıns­tı­týtyna túsip, aqyry Temir­­taý­daǵy zaýyt-joǵary tehnı­ka­lyq oqý ornyn (JTOO) támamdaǵan. Nursultannyń izimen komsomol, partııa qyzmetterinde boldy. Budan keıin joldamamen Syrtqy ister mınıstrliginiń dıp­lo­matııalyq akademııasynda oqýǵa týra keledi. Elge dıplo­ma­tııa­lyq qyzmetke bilimdi, otanshyl azamattar qajet edi.

– Biz úsheýmiz tanysqan kún­nen birge júrip-turdyq. Gor­novoıshy-metallýrg qyz­me­tin birge bastap, ot-jalynyna kú­ıip, jataqhanada birge jat­tyq. Qoǵam­dyq ju­mys­­tarǵa ara­las­tyq, joǵary oqý ornynda da qatar oqydyq. Ara­­­^­myzda Nur­sul­tan Ábishuly úne­mi alda jú­retin. Qara­paıym ju­mys­ker­den Prezıdent dáre­je­si­ne kóte­ril­gen ol kisiniń qaıraty men ta­ban­dy­ly­ǵy – qaıta­lan­baıtyn erlik, – dep aǵynan jaryla aıtýdan ja­lyq­­paı­dy ol.

Mine, Qazaqstan Magnıtkasy, Temir­taý qalasy osy úsh aıyrylmas dosqa, olarmen birge qyzmet et­ken talaı aza­mattarǵa altyn besik boldy. Olar eńbek­ten óz ba­qyttaryn tapty. О́sti, ór­ken­de­di. Týǵan jerine, eline adal qyzmet etti.

Mundaı sózdi temirtaýlyqtar áli kúnge deıin aýyzdarynan tas­tamaıtyn Oleg Soskoves týra­ly da aıtýǵa bolady. Ol da maman metallýrg retinde eń­bek qa­damyn qatardaǵy jumysshy, Qar­met­kombınattyń №2 qańyltyr qaq­taý sehynyń valsovshıgi bolyp bastaǵan. Sodan kombınattyń bas dırektory dárejesine deıin kóte­ril­di. Syrttan qoıylǵan joq, óz eńbegimen birtindep ósti, bul onyń adamdarmen til taby­sa biletin asyl qasıetiniń arqa­synda múmkin boldy der edik. 1991 jyly KSRO-nyń metal­­lýrgııa mınıstri bolyp joǵa­­rylatyldy. Keıin Pre­zı­dent Nursultan Na­zar­baev Más­keý­den sha­qyrtyp alyp, táýel­siz­di­gi­mizdiń basyn­daǵy kúrdeli ke­­zeńde Premer-Mınıs­trdiń birin­shi orynbasary – О́nerkásip mınıstri etip taǵa­ıyn­da­dy. Oleg Nıkolaevıch Máskeýde qandaı laýa­zymdy qyzmet atqarsa da óziniń Temir­taýyn bir sát te umyt­­paıdy, qurysh­shylar qala­syn­­daǵy mańyzdy is-sha­ralarǵa qal­maı kelip júredi. Bıyl­ǵy uıym­dastyrylǵan dóń­ge­lek ús­tel ústindegi áńgime-dú­kenge de qa­­ty­­syp, ótken kún­der­di eske alys­ty. Ol Nur­sul­tan Ábish­uly­nyń kombınat part­ko­my­nyń hatshy­sy bolǵan kezeń­­de Qazaq­stan Mag­­nıt­ka­synda berik ujym qa­lyp­­tastyrýǵa sińirgen eńbegin atap ótti. Sonyń ar­qasynda Te­mir­­­taý me­tal­lýrg­te­ri qazirde álem­­­dik naryqta kósh­bas­shy bolyp otyr.

Negizinde Temirtaýdyń óndi­ris­tik tarıhy áriden bastalady. Soǵys jyldary kóshirilip ákelgen zaýyttyń negizinde metall synyqtaryn qorytatyn ká­siporyn tez arada boı kóterip, 1944 jyldyń 31 jeltoqsanynda jańadan iske qosylǵan marten peshinen tuńǵysh Qazaqstan bolaty balqytyldy, usaq prokat standary qatarǵa turdy. Bul Qazaqstan qara metallýrgııasynyń tuńǵyshy edi. Jasandy kaýchýk zaýyty, KarGRES-1 atanǵan elektr stansasy, qurylys tresi sııaqty óndiris or­yndary bar Samarqan ju­mysshy poselkesi qaýlap ósip, kóp uzamaı 1945 jyldyń 1 qazanynda qala mártebesin aldy. Oǵan da, mine, 75 jyl tolyp otyr.

Qazaqstan Magnıtkasynda alǵashqy domnadan keıin biriniń qýatynan biri artyq taǵy úsheýi salyndy. Eki aglomerat fabrıkasy, jeti koks batereıasy, bolat balqytatyn aýyr salmaqty marten jáne konverter sehtary, metaldy ystyqtaı jáne sýyqtaı óńdeıtin prokat standary iske qosyldy. Sóıtip, birtindep tolyq metallýrgııalyq sıkldy óndiris paıda boldy. 1970 jyly eski zaýytpen birigip, alyp óndiris – Qaraǵandy metallýrgııa kombınaty quryldy.

Kombınat metallýrgteriniń eren eńbegi, Elbasynyń qurysh qalada qal­dyr­ǵan izderi Tuńǵysh Prezıdenttiń tarıhı-mádenı or­ta­­lyǵyndaǵy eksponat­tar­da saırap tur. Nursultan Ábishuly kom­­bınat partııa komıtetiniń hat­­shysy bolǵan jyldary jar­­ǵaq qulaǵy jas­tyq­qa tımeı me­tal­lýrgterdiń áleýmettik jaǵ­­­da­ıyn jaqsartýǵa baryn sal­dy. Tipti or­talyq «Pravda» gazetine maqala jazyp, máseleni Kreml­diń tórinde, Ortalyq partııa komı­tetiniń hatshylyǵynda kó­te­rý­ge qol jetkizdi. Muny qala tur­­ǵyn­dary erlikke balap, áli kúnge deıin jyr qylyp aıtady, óıtkeni sodan keıin jaǵdaı jaqsy jaǵyna qaraı kúrt óz­ge­re­di. Naryq qyspaǵy týyndaǵan shaq­­ta kombınatqa qýatty ınves­tor taýyp bergen de Nurekeń dese­di kombınattyń tájirıbeli ma­­man­dary.

Búginde kásiporynnyń aty ózger­ge­ni­men, ujymnyń joǵary ká­sibı sheber­ligi sol qalpynda. Tuńǵysh Prezıdentimiz qaı ýa­qyt­­ta bolsyn kombınattyń ju­­­my­­syn qadaǵalap, óndiris má­denıeti men qala halqynyń áleý­mettik jaǵdaıyn jaq­sartýǵa únemi zer salyp otyrdy. «El­ba­synyń tapsyrmasy­men Qaraǵandy oblys­­tyq ákimshiligi men kompanııa bas­shy­lyǵy arasynda Temir­taý qa­la­syn­da birneshe áleý­mettik ny­san­nyń qury­ly­syn salýǵa me­morandým jasaldy», deıdi «ArselorMıttal Temir­taý» AQ atqa­rýshy dırektory Vadım Basın. So­nyń bir parasy retinde bıyl Elorda kúni qar­­sańynda qala­da elý adamdyq emhana ashyl­dy.

Metallýrgter qashanda ýádege berik. Temirtaý qalasynyń 75 jyldyq mere­kesi kúnderi oblys ákimi Jeńis Qasym­bek qu­rysh­shy­lar qalasynda bolyp, jańa qurylystardy aralady. Atap aıt­qan­da, kompanııanyń qar­jysyna dene shynyqtyrý-sa­­ýyqtyrý kesheni salynyp, paı­­­dalanýǵa berildi. Munda bir ýaqytta 320 adam sportpen aı­nalysa alady. Kúres, fýt­bol, basketbol, boks zal­da­ry jáne kórermenderge ar­nalǵan stendter bar. Aldaǵy jyly «Me­tallýrg» stadıony kúr­de­li jóndeýden ótedi. Al «Ims­talkom» kompanııa­­sy te­mir­­­­taý­lyq­tarǵa ashyq tennıs kortyn tartý etti. Sondaı-aq qa­l­­a­nyń kásipker áıelder qaýym­das­­tyǵy turǵyndarǵa alma baǵyn syılady.

Temirtaý óndiristi qala re­tin­­de eli­miz­degi ekologııalyq ahýa­­ly kúrdeli óńir­lerdiń biri eke­­ni belgili. Soǵan oraı kom­pa­­nııa basshylyǵy jylma-jyl qala­nyń aýasyn tazartýǵa ba­ǵyt­­talǵan sharalar qoldanýda. Ke­ıingi jyldardyń ózinde aglo­me­rat óndirisinde shań tazartý júıesi, 1-konverterdiń gaz tazartý qondyrǵysy, ák kúıdirý sehynda aınalmaly peshtiń gaz tazartý je­li­si iske qosyldy. Qyrýar qar­jy qa­­jet etetin bul jumystar jal­ǵasa bermek.

Kezinde qazaqtyń klassık kom­po­­zıtory, Qaraǵandy óńiriniń tý­ma­sy Sydyq Muhamedjanov:

– Jarqyraıdy Temirtaýdyń ottary,

Kún tańyrqap, kókjıekke toq­ta­dy, – dep ánine qosqan qurysh qala zaman qyspaǵyna qaramastan qa­tardan qalmaı, órkenıettiń joly­men órge basyp keledi.

Qaırat ÁBILDA,

«Egemen Qazaqstan»,

Aman JANǴOJIN,

ardager jýrnalıst, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty

Qaraǵandy oblysy