Qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Asqar Toqpanovtyń qoltańbasynda kórermenimen qaýyshqan qoıylym bıyl tarıhyna týra 80 jyl toltyryp otyr. Teatr tarıhyndaǵy eleýli oqıǵanyń bas aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelýi de kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Osyǵan oraı qazaq sahnasyna Abaı beınesin shyǵarǵan akterlerdiń ónerine sholý jasap, ártisterdiń hakim tabıǵatyn saraptaýdaǵy ózindik erekshelikterin ekshep kórgimiz keldi.
«Tarıhta izi qalǵan dara tulǵalarmen kezdesýdiń kıeli orny − teatr sahnasy» dep sóz zergeri Ǵabıt Músirepov aıtyp ketkendeı, biz uly Abaı beınesimen teatr sahnasynda san márte jolyqtyq. Áıtse de alǵashqynyń orny báribir aıryqsha. Sebebi ol eń áýeli tuńǵysh bolyp tarıhqa enýimen qundy. Qazaq teatr tarıhynda Abaı beınesin alǵash sahnaǵa shyǵarǵan akter retinde Qalıbek Qýanyshbaevtyń esimi aıryqsha atalady. О́ıtkeni Qalıbektiń Abaıy – dara Abaı. Aıtýly qoıylymnyń rejısseri Asqar Toqpanovtyń: «Qalıbekten keıin Abaıdy talaı daryndy akterlerimiz oınady, biraq Qalıbek – Abaı bireý-aq! Ol – Hantáńiriniń bıik shoqysynda oqshaý turǵan beıne!» dep tamsana tańdaı qaǵýy sonyń aıǵaǵy.
Álbette, bul – qoıylym jaryqqa shyǵyp, kórermen tarapynan joǵary baǵaǵa ıe bolǵannan keıingi aıtylǵan pikir. Al alǵashqy «Abaı» sahna kórgenge deıingi shyǵarmashylyq ujymnyń, onyń ishinde rejısser men basty róldegi akterdiń uly tulǵa jaıyndaǵy spektakldiń sapaly shyǵýy jolyndaǵy tókken teri ólsheýsiz. Abaı beınesin tuńǵysh ret sahnada jasaý, oıdaǵydaı shyǵarý – halyq qııalyna sińgen uly adamnyń jarqyn tulǵasyn qaıta týǵyzý Abaı rólindegi Qalıbek Qýanyshbaevqa da, ómirlik shyǵarmashylyq tájirıbesi az sol kezdegi jas rejısser Asqar Toqpanovqa da ońaı tıgen joq. О́ıtkeni bul «Abaıdyń» kózi qaraqty talǵampaz kórermennen bólek, qatal da talapshyl taǵy bir synshysy boldy. Ol – áıgili tragedııanyń avtory, uly jazýshy Muhtar Áýezov edi.
...«Repetısııa bastalyp ketti. Aıdar men Ajardy baılaý sahnasynan bastap oıǵa shomyp turǵan Abaıǵa Orazbaıdyń: «Arýaq bary ras bolsa, qanat-quıryǵyńdy otarmyn seniń!» – degen tusyna deıin úni shyqpaı otyrǵan avtor, Abaıdyń: «Sen ne deısiń?» degen jerinde atyp turyp, júgirip birinshi qatarǵa jetip kep:
– Eı, Qalıbek, «sen ne deısiń?» degendi aıta almaısyń ǵoı... Tiliń kúrmeledi ǵoı... Osy kúnge deıin bir aýyz sózin aıta almaısyń. Senen qalaı Abaı shyǵady? «Sen ne deısińde» búkil Abaı beınesiniń kilti tur. Osy bir aýyz sózinde kúıiný de, túńilý de, tebirený de, tańdaný da, taǵysyn-taǵy tolyp jatqan kóp astarly syr jatyr. Al seniń «ne deısińińde» jalań qabat, jaı adamnyń aıtatyn, onda da tutyqpa jabynyń úni ǵana bar. Páli, senderdeı akteri bar, mynadaı (meni nusqap) rejısseri bar men baqytsyzbyn. «Abaı» tragedııasy – sımfonııa, al sımfonııany balalaıkamen oınasa ne bolar edi? Sender balalaıkashysyńdar, – dep, Qalıbekti de, meni de, búkil kollektıvti de qatty muqatyp, kúder úze, avtor Semeıge júrip ketti», – dep eske alady sol sátti qoıylym rejısseri Asqar Toqpanov.
Bul mysalǵa qarap otyryp Áýezovtiń qandaı Abaıdy kórgisi kelgenin, qandaı bıik talaptar qoıatynyn qapysyz ańǵaramyz. Álbette, osy bir qatal synnan keıin rejısserge de, akterge de tez arada jınalýǵa, tek syrtqy beıne emes, ishki tereńdik, tipti til ustartý máselesine de dendep daıyndalýǵa týra keldi. Mashaqatqa toly mundaı kúnderdi rejısser Asqar Toqpanov óz esteliginde bylaı sóıletedi: «Qalıbek Qýanyshbaev Abaıdyń ár sózine qýanady da, súıinedi de, kúıinedi de, biraq Abaıǵa tán qýanysh, súıinish, kúıinish joq. Qınala, tebirene izdenýde boldyq. Bir kúni maǵan mynadaı oı keldi: «Abaıdyń portrettik grımin jasataıyn, múmkin Qalıbek ózinen shyǵa almaı júrgen bolar. Marqum Sergeı Ivanovıch Gýskovty shaqyryp alyp:
– Qymbatty Sergeı Ivanovıch, Abaıdyń portrettik grımin izdep kóreıikshi, – degende, ol kisi: – Maqul, biraq akter, óziń, men – úsheýimiz ǵana bolamyz. Basqa adam bóget jasamaıdy, – dedi. Sergeı Ivanovıch úsh kisi áreń sııatyn tar grımdeý bólmesinde otyryp, Abaıdyń belgili sýretin salyp, grımdi bastady. Parıgin kıgizip, keń mańdaı, eki jaǵy teń ádemi qasyn, súıkimdi, qoıý da emes, seldir de emes saqal men murt ornatqanda, Qalıbekten jurnaq ta qalmaı, dál aldynda tiri Abaı otyrǵandaı boldy. Qarasy da, tyńdasy da, turysy da, otyrysy da – bári-bári Abaı bolyp shyǵa keldi. Al Abaı grımimen akterlerge kelgende, báriniń kózqarastary, baǵalaýlary múlde ózgerip ketti. Úlkendi-kishili − bári-bári ıbadatpen, qurmetpen qarsy alysty. Tiri Abaıdy kórgendeı bolyp, ardaqtap, bas ıe qabyldady». Tipti Abaı beınesindegi Qalıbek Qýanyshbaevty kórip uly Muhtar Áýezovtiń ózi rıza bolyp: «Páli, jaman Qalıbekten jap-jaqsy Abaı týypty» – dep sábıshe qýanatyn sáti de osy kez.
Asqar Toqpanovtyń esteligine súıenip, bul mysaldy beker keltirip otyrǵan joqpyz. О́ıtkeni Abaı róline akter tańdaýdyń da áý bastaǵy mashaqaty mol bolǵan. Avtordan bastap, teatrdaǵy áriptesteri senimsizdikpen qaraǵan. Tek rejısserdiń qoldaýymen úlken táýekelge barǵan Qallekı – Qalıbek Qýanyshbaevtyń jańa qoıylymǵa daıyndyq júrgen 6 aı ýaqytta kórmegen qıyndyǵy joq. Áıtse de óner jankeshtilikti talap etedi. Sol qasıetiniń arqasynda Qalıbek Qýanyshbaev qazaq ónerindegi shoqtyǵy bıik tulǵaǵa aınaldy.
«Teatr kollektıvinde Abaıdy oryndaıtyn ol kezde daıar turǵan akter de joq edi. Mundaı beıneni kim jasamaq? Kimniń qabileti jetedi? Muhtardyń ózi de Abaıǵa laıyq akter taba almaı: «...Átteń, akter Sverdlın qazaqsha bilse, naǵyz Abaıdyń beınesin jasaı alar edi-aý!..» dep ishki armanyn ah ura aıtyp salǵan-dy. Men Abaıdy Qalıbekke berdim degenimde, tipti akterler de sengen joq. Ony men Sháken (Aımanov) men Qapannyń (Badyrov): «Toǵyzynshy dýbler bolsaq ta Abaıdy oınaımyz...» degen tilekterinen ańǵardym. Al sol kezde teatrdyń beldi akteri sanalyp júrgen Elýbaı О́mirzaqov (Otello, Jantas, Amangeldi beınelerin jasaǵan. – avt.) meniń «Abaıdy qoıýyma áý bastan qarsy boldy. Ári Elýbaıdyń tabıǵaty Abaıǵa kelmes te edi. Tragedııada oınaý úshin eń aldymen akterdiń daýsy jáne sóz apparaty jaqsy bolýy kerek. Onyń ústine tragedııalyq qyzýqandylyq qajet. Árbir daryndy akter tragık bola bermeıdi. Sonymen kollektıvte bir ǵana ártis úmit sáýlesin beredi. Ol – Qalıbek Qýanyshbaev».
Bul – qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Asqar Toqpanovtyń Abaı beınesin sahnaǵa shyǵarý barysyndaǵy shyǵarmashylyq ujymǵa úlken sabaq bolǵan, jigerin janyǵan tarıhı sátti sýrettegen esteligi. Osy oqıǵadan keıin bar kúsh-múmkindigin jumyldyrǵan teatr ujymy 1940 jyldyń 20 qazanynda sahnaǵa uly Abaı beınesin óz bıiginde shyǵardy. Avtordyń da, synshylardyń da asa joǵary baǵasyna ıe bolyp, spektakl teatr áleminde shyn mánindegi úlken oqıǵaǵa aınaldy. Teatr zertteýshisi N.Lvov óziniń «Kazahskıı akademıcheskıı teatr dramy» eńbeginde akter Q.Qýanyshbaev somdaǵan Abaı beınesi týraly bylaı dep jazdy: «Q.Qýanyshbaev oıyny rólge berilýdiń ǵalamat mysalyndaı bolyp, aqynnyń ishki jan dúnıesin ashýda úlken akterlik kúsh pen tegeýrindik kórsetti, Abaıdyń mańaıyna jınalǵan shákirtterine degen ulaǵatty ustazdyǵynyń shegi joq tektiligin bildirdi. Al shyǵys elderiniń ustazdyq mektebiniń súıegi sheshendikpen túp-tamyrlas ekeni beseneden belgili».
Toqpanov pen Qýanyshbaevtyń tamasha tandeminen keıin araǵa týra 22 jyl salyp «Abaıǵa» sol kezdegi reformator rejısser Ázirbaıjan Mámbetov qaıta oraldy. Bul joly sahnada Abaı bolyp ómir súrý baqyty Ydyrys Noǵaıbaev pen Múlik Súrtibaevqa buıyrdy. Osylaısha 1962 jyly Abaı beınesi ekinshi márte sahnaǵa jol tartty. Uly ártis Q.Qýanyshbaevtyń keńesine súıene otyryp, talantty rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń sharttylyq túrin qatań ustanǵan, ıaǵnı turmys-salttyq belgilerinen aýlaq tartyp, tragedııalyq, romantıkalyq áserdi kúsheıtý tásilin nysanaǵa alǵan jańasha rejıssýrasyna laıyqty áreket jasaý akterlerge jaýapty mindet júktedi. Sol tarıhı sátti kózimen kórgen, akterler oıynyna kýá bolǵan teatr mamandary – synshylar pikirine den qoısaq, Qalıbek Qýanyshbaev somdaǵan Abaı – ustamdy, salmaqty, danyshpan Abaı bolsa, Ydyrys Noǵaıbaev beınelegen Abaı – kúresker, jalyndy, qaıratty Abaı bolǵan degen salystyrmaly saraptamalyq pikirlerge kezigemiz. Onyń bir aıqyn dáleli belgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaı «Sahna álemi» kitabynda: «Synshy Qajyqumar Qýandyqov aǵamyz «Abaı rólinde Ydyrys Noǵaıbaev oınaıdy degendi estigenimizde, kóńilimizde zor kúdik týdy. Bul kúdik, senimsizdiktiń ózi Ydyrysty buryn Kótibar, Esen sııaqty albyrt, dańǵaza batyrlar rólinde kórip, kóz úırenip qalǵandyǵynda edi. Akterdiń qatqyl shyǵatyn zor daýysy, batyrlarǵa jarasty batpan qımyly, sóıleý máneri aqyn rólinde qandaı ózgeris tabar degen kúdik edi» dese, teatr syny salasynyń negizin qalaýshy Qajyqumar Qýandyqov «Tuńǵysh ult teatry» eńbeginde: «Spektakldi alǵash kórgende, bul kúdik biraz seıildi. Qaıtalap kórgen kezimizde, Abaı – Ydyrys oıynynan unamdylyq taptyq, aqyn tulǵasynyń jańa qyrlaryn kórgendeı boldyq», – deı kele synshy oıyn ári qaraı bylaı jalǵastyrady: «Akterdiń oqıǵa tragedııasyn, aınalasyndaǵy adamdardyń minez, qylyǵyn, kóńil kúılerin sezinýi áli de júrek tebirenterlikteı áserli emestigi aqynnyń tolǵanys solǵyndyǵy eskeriledi. Y.Noǵaıbaev oıynyndaǵy Abaı boıyndaǵy atalyq mahabbat, aýyr qazalar ústindegi qaıǵy-sher jazýshy sýrettegen dárejeden tómen jatady. Oıynynda aıǵaı basym bolyp ketetin sátter bar. Abaıdyń óz basy, týys-dostary, ákesi Qunanbaı da dańǵazalyqty qatty minep, odan shytynyp otyratyn jandar bolǵan. Jalpy, bul spektakl rýhyna shý – jat» – deıdi.
Jalpy, bul kezeńde Ydyrys Noǵaıbaevpen birge aıtýly róldi Múlik Súrtibaev ta eki quramda qatar oınady. Áıtse de synshylar kózine túsip, pikirine arqaý bolyp, kúreskerlik tulǵasymen kóp kóńiline oı salǵany – Ydyrys Noǵaıbaev oıyny. Abaı álemine bastaǵan Qalıbek Qýanyshbaev salǵan sara joldy Qapan Badyrov, Ydyrys Noǵaıbaev, Múlik Súrtibaevtar sátti jalǵasa, búgingi tańda Abaı beınesi Tilektes Meıramov, Bolat Ábdilmanov, Erlan Bilál, Azamat Satybaldy, Nurken О́teýilov izdenisterimen irgeli izin úzbeı, kórermenin uly aqyn beınesimen oqtyn-oqtyn qaýyshtyryp keledi.
Kúni búginge deıin Abaı beınesin Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bolat Ábdilmanov oıynynda tanyp, bilip qalǵan kórermen, keıingi kezde uly aqyn beınesindegi taǵy bir tamasha aktermen qaýyshty. Ol – elordalyq Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurken О́teýilovtiń somdaýyndaǵy Abaı beınesi.
Sózimizdiń basynda aıtyp ótkenimizdeı, sahna ónerinde Qalıbek Qýanyshbaev shyqqan eń bıik shyń – Abaı róli desek, búginde sol bıikti baǵyndyrýda Nurken О́teýilov jemisti eńbek etip júr. Abaı – qalpaqpen qaǵyp alatyn, júrdim-bardym qaraıtyn kezekshi ról emes, kúrdeli beıne. Alyp beınesin shyǵarý akterden ishki zııalylyq pen tereńdikti talap etedi. Úzdiksiz izdeniske jeteleıdi. «Myńmen jalǵyz alysqan» aqyn beınesiniń sahnagerge artar zil batpan aýyrtpalyǵy da, eshbir ataqpen ólshenbes abyroıǵa bóler qudireti de qatar júredi. Jas ta bolsa akter Nurken osy jaýapkershiliktiń salmaǵyn jete túsinedi. О́zin únemi Abaı shyǵarmashylyǵymen sýsyndatyp kele jatqan óner ıesiniń keıipker beınesin ishke sińirýdegi sol izdenisi ár sózi men áreketinen, ár demi men únsizdiginen sezilip turady. Sahnagerdiń somdaýyndaǵy aqyn beınesi osy bir ishki ıirimderimen, kúrdeli kúńirenisterimen birden kóz aldyńyzda bıikteı jóneledi. Bul – eń birinshi klassıkanyń qudireti bolsa, ekinshiden, akter izdenisiniń jemisi dep baǵalaý kerek.
Akter Nurken О́teýilov oıynynyń úlken jetistigi – sahnager ózge áriptesteri salyp ketken sara joldy qurmetteı otyryp, Abaı beınesin somdaýda óz súrleýin sala bilgendigi. Ol tuńǵysh ret Abaıdy portrettik beıne bederinen alyp shyǵyp, aqyn, ustaz, qaıratker tulǵanyń jan dúnıe arpalysy men jalpy adamı qalyp, pendeýı minez-qulyqtaryn da sahnada sátti saraptaı bildi. Rejısser Álimbek Orazbektiń rejısserligimen 2010 jyly qoıylǵan Muhtar Áýezovtiń klassıkalyq Abaıyn kemeline keltire keıipteı otyryp, óziniń izdenisin ári qaraı uly aqyn qarasózderi negizinde túzilgen «Jan» atty jańa monospektaklde ári qaraı jalǵastyrady. Bul – Nurkenniń óz Abaıy. О́ıtkeni akter Nurken óz Abaıyna kelý úshin uzaq jyl ǵulama Muhtar Əýezovtiń Abaıymen «aýyrdy» hám sol arqyly kemeldendi. Ol Abaı bul Abaıǵa kelý jolyndaǵy akterdiń daıyndyǵy desek, tipti de artyq aıtqandyq emes.
Iə, rasymen de, bul Abaı burynǵydan ózgerek. Munda el biletin, siz ben biz shamamyz jetkenshe tanýǵa úzdiksiz talpynyp kele jatqan kemeńger Abaıdan buryn, adam – Abaıdyń jany saırap jatyr. Abaıdy izdep kelgen kórermen sahnadan ózin jolyqtyrady. Pendeýı tirligimen betpe-bet keledi. Sonysymen de Nurken oıynynyń bási basym, ereksheligi mol. «Avtordyń ıdeıasyn kórermenderge jetkizetin akter – sahnanyń aqyny» desek, akter Nurken О́teýilov Abaı beınesi arqyly shyn máninde sahnada aqyndyq, kemeńgerlik bıikke kóterile alǵan.
«Abaı» tragedııasy sahnaǵa shyqqaly beri de ǵasyrǵa jýyqtapty. Sol aralyqta elimizdiń túkpir-túkpirindegi teatrlarda túrli «Abaılar» úzdiksiz qoıylyp keledi. Onyń qarqyny bıylǵy aqyn mereıtoıy tusynda tipti údeı túskeni jáne anyq. Áıtse de, barlyq akterdiń baǵyt túzep, baǵdar alatyn bir-aq qubylasy bar, ol – Abaıdyń shyǵarmashylyq murasy.Olaı deıtinimiz, Abaı beınesi – úlken synaq. Naqtylaı tússek, ulttyq, halyqtyq synaq. Sebebi Abaı beınesi parasattylyq pen abyroıdy ónboıyna jınaǵan birden bir tulǵalyq obraz. Endeshe keleshekte Abaı beınesin somdaıtyn akterler tulǵa tereńdigin túsinip, sol synaqtan súrinbeı ótse degen tilegimiz bar. О́ıtkeni Abaıdy eski súrleýden alshaq áketip, táýelsiz zaman jastary tanymynda jańasha tanıtyn kezeń áldeqashan týǵan.
