Qyzmetkerler quqyǵy zańmen qorǵalady

Qala mártebesi qaıta qaralady

«Zań jobasy Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamenti depýtat­tarynyń bastamashylyǵymen jasalyp, qaryzdyq eńbek salasyn quqyqtyq retteýdiń bolmaýyna baılanysty túıtkildi máse­lelerdi sheshý maqsatynda ázir­lengen. Qazaqstanda qaryz­dyq eńbek jergilikti naryqqa shete­ldik kapıtaly bar iri ınves­tor kom­panııalardyń kelýimen birge paıda boldy. Sonymen qatar qaryzdyq eńbektiń negizgi aýtsorsıng, aýtstaffıng jáne issaparmen barý – úsh formasy­nyń ishinde tek sońǵy túri Qazaq­stan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksinde rettelgen», dedi atal­ǵan qujat jóninde baıandama jasaǵan depýtat Sergeı Ershov.

Bul zań aýtsorsıngtik kompanııa jumyskerleriniń eńbek quqyǵyn qamtamasyz etýge, olarǵa óndiris kezinde alǵan jara­qattary men soǵan baılanys­ty qaıtys bolǵan jaǵdaıda ótem­aqy tóleýge jáne áleýmettik saq­tandyrý júıesine qatysýǵa múm­kindik beredi. Senatorlardyń aıtýynsha, personaldardy berý qyz­metine qatysty quqyqtyq ret­teýdiń bolmaýyna baılanysty qaryzdyq eńbek jumyskerleriniń quqyqtaryn óreskel buzýǵa jol berilgen. Birdeı laýazymda jumys isteıtin, atqaratyn min­deti, biliktiligi bir deńgeıdegi ju­myskerler kompanııanyń shtattyq qyzmetkerlerinen aı­tar­lyqtaı tómen jalaqy alady.

Olar salalyq kelisimshart­tarymen qorǵalmaǵan jáne ju­mystaǵy zııandy jaǵdaı úshin qosym­sha tólemder almaıdy. Ujym­­dyq kelisimsharttarǵa da qa­ty­s­paıdy, soǵan sáıkes esh­qan­daı áleýmettik qoldaýmen qamta­masyz etilmeıdi. Salanyń qyzmet­tik túri boıynsha áleýmet­tik saqtandyrý júıesinde saqtan­dy­ryl­maǵandyqtan jumys barysynda alǵan jaraqat pen soǵan baılanysty qaıtys bolǵan kezde de tıisti deńgeıde qorǵalmaıdy.

«Eńbek máselesi qashanda óte mańyzdy. Sondyqtan bul salany zańmen qorǵaý úshin árdaıym naqty qadamdar jasalyp keledi. Sonyń biri – búgin qabylda­nyp otyrǵan zań», dedi Máýlen Áshimbaev.

Osyǵan oraı Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Eńbek kodeksi­ne birqatar ózgeris engizil­di. Soǵan baılanysty aýtsor­sıng­tik kompanııa jumyskerlerine eńbek­aqy tóleý kezinde kemsi­tý­shilik­ke tyıym salynady. Sondaı-aq qosymsha jyl saıyn­ǵy eńbek demalysy, joǵary­la­tylǵan jalaqy, aýyr, zııan­dy jáne qaýipti jumysta isteıtin aýtsorsıngtik kompanııa qyzmetkerleri úshin qys­qar­tylǵan jumys ýaqyty qaras­tyrylǵan. Odan bólek, Aza­mattyq, Kásipkerlik kodekster men birqatar zańǵa túzetýler engizý kózdelgen.

Sonymen qatar otyrys barysynda senatorlar «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ákimshilik-aýmaq­tyq qurylysy týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń zańy­na ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» zań jo­basyn qarady. Qujat bir­qatar Parla­ment­tiń birqatar depý­tatynyń bas­tamashy­lyǵymen ázirlengen.

«Zań jobasy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń ákimshilik-aýmaq­tyq qurylymy salasyndaǵy zańnamany jetildirýdi kózdeıdi jáne elimizdiń ákimshilik-aýmaq­tyq birlikteriniń, onyń ishin­de aýdandyq mańyzy bar qala­lardyń mártebesin tolyq kólem­de qamtýǵa baǵyttalǵan. Zańǵa sáı­kes aýdandyq mańyzy bar qala­larǵa halyq sany 10 myń adam­nan kem emes eldi mekender jatady.

Qazirgi ýaqytta 48 aýdandyq mańyzy bar qalanyń 13-i halyq­t­yń sany boıynsha qala márte­besine sáıkes kelmeıdi, ıaǵnı osy aýdandyq mańyzy bar qalalarda turǵyndar sanynyń azdyǵyna baılanysty olardyń mártebe­sin ózgertý qajettigi týyndady. Biraq qoldanystaǵy zańnamada aýdan­dyq mańyzy bar qalanyń mártebesin aýyl sanatyna ózgertý jóninde norma qarastyrylmaǵan. Osyǵan baılanysty osy zań jobasynda aýdandyq mańyzy bar qalalardy ózge eldi mekenderge qaıta qurý jónindegi quzyretti aıqyndaıtyn túzetýler engizilip otyr.

Engizilgen túzetýdiń utymdy tus­tarynyń biri – qala mártebe­sinen aýyldyq eldi mekenge óz­gergen jaǵdaıda sonda turatyn aza­mattar aýyl turǵyndary úshin zańdarmen qarastyrylǵan memle­kettik áleýmettik qoldaýlarǵa qol jetkizedi. Mysaly, den­saý­lyq saqtaý, bilim berý, sport, má­denıet, áleýmettik qam­syz­dan­dyrý salalarynyń qyzmet­ker­leriniń jalaqysyna jergilikti ókildi organdardyń sheshimderi boıynsha 25 paıyzdan kem emes ústemeaqy qosylady.

Oǵan qosymsha turǵyndar kommýnal­dyq tólemderge, qyzmet­tik turǵyn úıge, «Dıplommen – aýyl­ǵa!» baǵdarlamasy boıynsha, «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha kásiptik bilim alý men aýyldyq jerde kásipkerlikti qoldaýǵa, damytýǵa qatysty birqatar jeńil­dikti paıdalana alady.

Sondaı-aq zań jobasynda halyqty jumyspen qamtýdaǵy ólshemsharttardyń eskirýi men ýa­qyt talabyna saı bolmaýy­na baılanysty «aýdandyq mańy­zy bar «qala», «kent» jáne «aýyl» uǵymdarynan qosymsha ólshem­sharttardy alyp tastaýdy kózdeı­tin túzetýler usynylady. Bul túzetý­ler redaksııalyq sıpattaǵy túzetýler jáne qalalar men aýyl­dardyń ómir tirshiligine áserin tıgizbeıdi», dedi zań jobasy týraly baıandama jasaǵan senator Nurlan Beknazarov.

Senat otyrysynda depýtattar Joǵarǵy sot sýdıalaryn saılaý jáne qyzmetten bosatý týraly máseleni de qarady. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynýy boıynsha Sáken Abdolla jáne Mádenıet Omarbekova Joǵarǵy sot sýdıalary bolyp saılandy. Jańadan saılanǵan sýdıalar ant berdi. Memleket basshysynyń usynýyna jáne Konstıtýsııaǵa sáıkes senatorlar Gaharman Dúısenbaevty Joǵarǵy sot sýdıasy qyzmetinen bosatty.

Veterınarııa júıesine qoldaý kerek

Otyrys barysynda Premer-Mınıstrdiń atyna úsh depý­tat­tyq saýal joldandy. Senator Aqylbek Kúrishbaev veterınarııa júıesiniń jaı-kúıi nasharlaǵanyn aıtty. Úkimet basshysyna jol­daǵan saýalynda depýtat munyń sebebi kezindegi birtutas veterı­narııa júıesiniń bólinýinen jáne qadaǵalaý fýnksııasynyń álsireýinen dep túsindirdi.

«Tıimsiz reformanyń sońy nege alyp kelgenin bizdiń jaǵ­daıy­myzǵa beıimdelmegen maldy jappaı ımporttap, onymen birge buryn bizde bolmaǵan kóptegen ekzotıkalyq juqpaly aýrýlardy taratýǵa sep bolǵan «Etti mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin arttyrý» jobasynyń mysalynan kórýge bolady. Osy ýaqytqa deıin qoǵamda ımport­talǵan maldyń qalaı beıimdelgeni týraly, olardyń qanshasy aýrý bolyp shyqqany, qanshasynyń joıylǵany, qandaı aýrý túrlerin ákelgeni jáne qandaı aýqymda taralǵany jóninde aqparat­tar berilgen joq», dedi A.Kúrishbaev.

Senat depýtatynyń aıtýynsha, asa qaýipti aýrýlardyń taralý faktilerin jasyrý jappaı etek alyp, kúrdeli máselege aınaldy. Bul – epızootııalyq jaǵdaıdy naq­ty baǵalamaýdan jáne veterı­na­r­lyq is-sharalardy durys jos­par­lamaýdan týyndaǵan ke­leń­siz jaǵdaılardyń basty sebebi.

«Taıaýda joǵary patogendi qus tumaýynyń órshýi veterınarııa salasynyń qaýqarsyzdyǵyn aı­qyn kórsetti. Sonyń nátıje­sin­de qus sharýashylyǵy ónerkásibi­niń bir­qatar kásiporyn jyldar boıy ósirgen qustarynan aıyryl­dy. Oǵan qosa qazirgi ekono­­mı­ka­lyq daǵdarys jaǵdaıyn­da res­pýblıkalyq bıýdjetten 3,7 mlrd teńge mólsherinde ótemaqy tóleýge májbúr bolyp otyrmyz», dedi senator.

Senat depýtaty veterınarııa júıesiniń eldegi jemqorlyq jaılaǵan salalardyń birine aı­nalǵanyna alańdaýshylyq bil­dirdi. Munyń sebebi – jalaqy­nyń mardymsyz deńgeıi (mal dári­geriniń ortasha aılyq jalaqy­sy 80-100 myń teńge sheginde), zııan­dy eńbek jaǵdaılary úshin ústeme­aqynyń bolmaýy, materıaldyq-tehnıkalyq baza­nyń artta qalýy.

«Sybaılas jemqorlyq vete­rı­­narlyq preparattardy memle­kettik satyp alý júıesin de tereń jaılap ketti. Bul – salanyń sapasyz vaksınalar men dıagnos­tıkýmdarmen jabdyqtalýyna sebep. Veterınarlyq qyzmettiń negizgi túrlerinde memlekettik mono­polııanyń basym bolýy jáne jergilikti jerlerde kadrlardyń tapshylyǵy veterınarııa salasyna jeke kapıtaldyń kelýin is júzinde toqtatyp tastady», dedi A.Kúrishbaev.

Senator veterınarlyq ıns­pek­torlardyń jalaqysyn kó­beı­tý­men qatar, eńbektiń zııandy jaǵdaılary úshin, olardyń asa qaýipti aýrýlardy juqtyrý qateriniń bolýyn eskere otyryp, ústemeaqy tóleýdi kózdeý qajet ekenin aıtty. A.Kúrish­baev veterınarııa jáne janýarlardy esepke alý júıesine qazirgi zamanǵy sıfrly tehnologııalardy engizýdi jedeldetý, joǵary oqý oryndarynda veterınarııa mamandaryn daıarlaý júıesin oqý prosesin ǵylymı-zertteý qyzmetimen ıntegrasııalaý, veterınarlyq zerthanalar júıe­sin ortalyqsyzdandyrý jáne referenttik-baqylaý fýnksııalaryn kúsheıtý jolymen reformalaý mańyzdy ekenine toqtaldy. Sonymen qatar depýtat elimizde óndiriletin jáne memlekettik tapsyrys boıynsha satyp alynatyn veterınarlyq preparattardyń sapasyn baqylaýdyń táýelsiz júıesin qurý qajettigine nazar aýdartty.

Kóshi-qon salasynda túıtkil kóp

Senator Aıgúl Qapbarova aza­mat­tar­dyń elimizdiń ońtústigi­nen soltústigine kóshýine qatysty ózekti jaıttarǵa nazar aýdardy. Depýtat kóshi-qon prosesterin iske asyrýdaǵy memlekettik sharalar men tetikterge qaramastan, óńirlerdegi kóshi-qon problemalary tolyq sheshilmeı otyrǵanyna alańdaýshylyq bildirdi.

«2018-2019 jyly jáne osy jyl­dyń 9 aıynda Soltústik Qazaq­stan oblysyna ońtústik óńir­den 5123 adam qonys aýdarǵan bol­sa, óńirden 10 myńǵa jýyq adam kóship ketken. Osy oblysta 20 jyl­da 300-ge jýyq mektep ja­by­lyp, bastaýysh jáne orta mek­tep­te oqıtyndar 8 myńǵa azaıǵan. Mektep ǵımarattary aýksıonǵa qoıylyp satylyp jatyr», dedi A.Qapbarova.

Sońǵy 5 jylda elden 189 765 adam qonys aýdarsa, 70 933 et­nostyq qazaq kóship keldi. Aıyr­mashylyq 118 832 adamdy quraı­dy. Qazaqstannan shetelge turaq­ty turýǵa ketetinderdiń 43,8 pa­ıy­zyn 15 pen 34 jasqa deıingi jastar quraıtyny alańdatady.

Senator syrtqy kóshi-qonnyń sanyn azaıtý úshin ishki kóshi qon úderisindegi eńbek teńgerimin turaqty jáne tıimdi qalpyn saq­taý mańyzdy ekenin aıta kelip, el aýmaǵynyń birtutastyǵy úshin ońtústikten soltústik aımaqtar­ǵa baǵyttalǵan kóshi-qon úrdisin jalǵastyrý kerek dep sanaıdy.

«Qonys aýdarýshylar úshin memleket beretin turǵyn úılerdiń kópshiligi qazirgi zamanǵy ómir súrý standarttaryna, sanıtarlyq normalarǵa sáıkes kelmeıdi. Keı­bir úıler apatty jaǵdaıda tur. Qonys aýdarýshylardyń ká­sip­kerlik qyzmetpen aına­ly­sý­ǵa qoldaý kórsetýdiń keıbir tetik­teri jetkiliksiz», dedi senator.

Senator qonys aýdarýshylar úshin turǵyn úı berýdiń naq­ty tetigin pysyqtaýdy, bıýro­kra­tııalyq kedergisiz jer ýchaske­lerin berý, qonys aýdarýshylardy jınaqy qonystandyrý úshin jeke turǵyn úı salýǵa jeńildetilgen nesıe berý kerektigin atap ótti. Sondaı-aq «Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qonys aýdarýshylar týraly derekterdiń biryńǵaı av­tomattandyrylǵan aqparat júıe­sin engizý qajettigi aıtyldy.

Senat depýtaty Murat Baq­tııar­uly Ulttyq aýdarma orta­ly­ǵynyń kitap basý jáne aýdarý jumystary boıynsha sóz qozǵap, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masy aıasyndaǵy ǵylymı jáne kórkem ádebıettiń aýdarma isin toqtatpaýdy surady. Senator Úkimet basshysyna joldaǵan saýa­lynda osyǵan deıin ulttyq baǵ­­d­arlama aıasynda jumys istep kelgen «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qory qyzme­tine eli­mizdiń bir top belgili ǵalym­darymen birge jan-jaqty taldaý júrgizgenin atap ótti.

«Kóptegen synı pikirlerge qara­mastan, taldaý jáne saraptaý barysynda az ǵana ýaqyt ishinde qyrýar jumys jasalǵanyna kóz jet­kizdik. Atalǵan jobanyń ar­qa­synda qazaqstandyq gýmanı­tar­lyq bilim mazmuny tolyqtaı ja­ńaryp, jańa deńgeıge kóteril­di», dedi senator.

Senat depýtaty «100 jańa oqýlyq» jobasyn «Bolashaq» baǵ­dar­lamasynyń aýqymdy jalǵa­syna teńedi. Atalǵan baǵdarlama aıasynda osy ýaqytqa deıin qazaq tilinde bolmaǵan, múlde jańa salalar tanystyryldy. «Sondyqtan da elimizdegi joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentter­diń 70 paıyzy memlekettik tilde bilim alatyndyǵyn eskere otyryp, joba aıasynda jınaqtalǵan qyrýar bilim men tájirıbeni joǵaltyp almaý úshin elimiz­degi ǵylymı jáne kórkem aýdarma jumysyn jalǵastyrý qajet dep sanaımyz», dedi M.Baqtııaruly.

Depýtat qazaq tilindegi «100 jańa oqýlyq» jobasy «Jańa bilim» degen jalpy ataý­men jal­ǵasýy tıis dep esep­teı­di. Jáne onyń aýqymyn keńeı­tý maq­satyn­da jyl saıyn aýdary­lyp basylatyn kitaptar taqyrybyn úsh negizgi baǵyt: joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý quraldary, álemdik kórkem ádebıet úlgileri, pýblısıstıkalyq jáne iskerlik ádebıet úlgileri boıynsha toptas­tyrýdy usynyp otyr.

Osy ýaqytqa deıin «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasynyń ne­gizgi tarmaqtarynyń biri «Ja­ńa gý­­manıtarlyq bilim. Qazaq tilin­degi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıa­synda 2017 jyldan beri 77 oqý­lyq aýdarylyp oqý oryndary­na taratylǵan. Qalǵan 23 oqý­lyqty aýdarý, basý jáne taratý ju­mys­taryn bıylǵy jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanyp otyr.