Sahna sardary

Al akterlik fakýltetin bitir­gen jas maman neni armandaýy múmkin? Árıne, ról, sahnada jalt etip kórinip, kórermenniń nazaryn ózine birden aýdaratyn obraz jasaý. Ol úshin basty keıipkerdiń rólin oınaýyń kerek. Oqý ornyn jańa bitirgen jas jigitke qaı rejısser basty róldi senip tapsyra qoısyn. Áýeli epızodtyq rólder men qosalqy keıipkerlerdi oınap, rejısserdiń kózine túsip, senimine, ıe bolýyń kerek.

Túri de, turqy da, aty da arab tektes jas akter Huseın S.Seı­fýl­lın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq drama teatrynyń tabaldyryǵynan attady. Bilim ordasy teatr álemi­men almasty. Bes jyl boıy jady­na sińirgen teorııalyq bilimiń men she­berlik klasynda úırengen, úıretken qabilet-múmkindikterińdi synǵa sa­la­tyn «sahna» degen sıqyrly álem­niń esigi ashyldy.

Kúrishti aýyldyń balasy kó­mirli aımaqtyń astanasy – Qara­ǵandy teatrynan bir-aq shyqty. Qa­ra­ǵandylyqtar ony jatsynǵan joq. Árıne, áýelgide epızodtyq, sonan soń úshinshi, ekinshi plandaǵy rólderdi senip tapsyra bastady. Jańa ortada aqylshy aǵalar, meıirban ápkeler, jańa dostar tap­ty. Biraq... ýaqyt ótken saıyn eline degen saǵynyshy údeı tústi. «Ańsatsa Syr óńiri, án terber jú­regińdi... Jaıqalǵan aq kúrishiń, jaralǵan shattyq úshin» degen án­niń sózin jıi-jıi eske alatyn bol­dy. Osylaısha, alań kóńil bop júr­gen kezde Qyzylorda oblystyq má­de­nıet basqarmasy ony qııanda júr­gen jerinen N.Bekejanov atyn­daǵy Qyzylorda oblystyq drama teatryna shaqyryp aldy. Áýelgide akter, sonan soń rejısser.

Huseın Temirovtiń shyǵarma­shylyq ómiriniń jańa kezeńi – re­jısserlik kezeńi bastaldy. Qu­rylys ınjeneri bolý úshin ınstı­týt­tyń teorııalyq bilimi azdyq ete­di. Injener tas qalaýshynyń, be­ton quıýshynyń, tipti sol beton men kirpishtiń quramyna deıin bilip otyrýy qajet. Rejısser da solaı. Ol da akter tabıǵatyn, onyń ishki potensıalyn, sheberlik sheńberine qandaı rólderdiń beıim ekenin, árbir epızod, árbir detal, árbir mızanssenada akter múmkindigi qalaı ashylatynyn tap basyp tanýy kerek. Obraz nanymdylyǵy men jalǵandyǵy qaı sátte qalaı kórinis tapty, kemshilik bolsa, onyń oryn alý sebebi neden? Ishki múmkindiktiń jetispeýshiliginen be, álde nemquraıdylyqtan ba, joq obraz tabıǵatyn tereń túsin­begendikten be? Onyń árbir áreketi men replıkasy spektakldiń tutas­taı ıdeıasy men mánin asha túsýge qalaı yqpal etýde? Mine, rejısser osynyń bárin kóre bilýi, tap basyp tanı bilýi kerek. «Rejısser bolý úshin aldymen akter bola bilý kerek» degen pikirdiń aýyq-aýyq aıtylyp qalyp jatatyny da sondyqtan.

Huseın aldymen jaqsy akter boldy. О́zi de akter mektebiniń talaı ótkelderin «jaıaý» keship ótti. Spektakl shyǵarý ústinde akterge qoıylatyn talapty ishinen biledi. Rejısser úshin «olaı etpe» dep aıtý az, ol «bylaı et» dep akterge árbir replıka men qımyl-áreketti kórsetip jatsa da tańǵalmańyz. Árbir róldiń mán-mazmunyn aldymen rejısserdiń ózi bastan-aıaq tolyǵymen túsinip, búkil spek­takldiń sahnalyq nusqasy onyń kóz aldynda saırap turýy qajet. «Rejısser bolý úshin ol akter bola bilýi kerek» degen talap osydan ­týyndaıdy.

Qyzylorda teatrynda biraz jyl akter, sonan soń rejısser bolyp «bilegin sybanyp» baryn salyp qyzmet etken Hu­seın rejısserlik mamandyqtyń qyr-syryn meńge­rip alyp ketýge akterlik mektep­tiń bergeni azdyq etetinin sezine bas­tady. Akterlik óner men rejısser­lik ónerdiń ekeýi eki basqa ekenin, akter ózin óz róliniń jaratýshysyndaı sezinse, rejısser ózin bú­kil spektakldiń jaratýshysyn­daı sezinýi tıis ekenin uǵa bas­tady. Ár qoıylym saıyn osy qajettilik údeı tústi. 1972 jy­ly Máskeýdiń A.V.Lýnacharskıı atyndaǵy teatr ınstıtýtynyń jo­ǵary rejısserlik kýrsyna «shúý» dep tartyp bergeni sodan edi. Oqý bitirgen soń teatrǵa qaıta kelip, jańa ekpinmen, jańa energetıkamen bel sheship jumysqa kirisip ketti. Sóıtip, 1974 jyly teatrdyń bas rejısseri bolyp ta­ǵa­ıyndaldy.

Ol birden teatr repertýaryn jańartýǵa kúsh saldy. Bir spek­tak­ldi qoıyp, ekinshisine daıyn­dalyp, yń-shyńsyz, tynysh jat­qan teatr ómirinde dúrbeleń bas­taldy. Almatydan belgili teatr synshylaryn shaqyryp, olar­dyń aqyl-keńesteri men usynys­taryn tyńdaý jańa úrdiske aınaldy. B.Qundaqbaev, Á.Syǵaı, S.Qabdıeva, M. Baıserkenov sııaq­ty teatr áleminiń bilgir maman­darynyń teatrdyń birneshe spek­taklin kórip, ár spektaklge jo­ǵary professıonaldyq turǵydan pikir aıtyp, jetistikteri men kem­­shilikterin jasqanbaı jarııa etý­­leri teatr ómirine erekshe óz­ge­ris engizdi. Teatr ómiri jandan­dy. Ak­terler shabyttandy. О́z óner­le­riniń halyqqa aýadaı qajet eke­nin uǵyndy. Belgili teatr maman­darynyń pikirlerinen soń teatr ujymy jańa qoıylymdarǵa erekshe yqylaspen, erekshe shabytpen kirise bastady.

Gastrolder. Festıvaldar. О́z­­geni de kórý, ózin de tanytý. Más­­keý, Rıga, Berlın, Kıshınev, Mınsk. Qyzylorda teatry jarty álem­di sharlap shyqty dese de bolar­lyqtaı. Bulardyń bárinen de teatr quralaqan qaıtqan joq, ártúrli marapatpen oralyp jatty.

Shekspır, Shıller, Gogol, Che­­­hov, Áýezov, Aımaýytov, Maı­­lın, Músirepov, Ahtanov, Adam­­be­­­kov, Muhamedjanov. Qys­qa­sy, Eshıl­den Esenjolǵa, So­fokl­den Sofyǵa deıin talaı-talaı dramatýrgter Huseınniń neme­se shaqyrylǵan rejısserdiń qo­ıylymymen sah­na­ǵa shyqty. Olardyń bárine toqta­lyp jatý, úndi jazýshysy M.R.Anand­tyń sózimen aıtqanda, «Shyrsha aǵa­shynyń japyraǵyn sanaýmen bir­deı». Sondaǵy esten ketpes jyly lebiz Serke Qojamqulovtyń pikiri bolypty. Qyzylorda teatry Almatyda ótken kezekti bir gastrolinde M.Áýezovtiń «Túngi saryn» spektaklin kórsetken eken. Spektakldi kórip bolǵan soń Serke Qojamqulov dán rıza bop aqtaryla sóılepti.

«Sen Huseın, qazaq teatrynyń qarashańyraǵy bolǵan Qyzylorda teatryn basqaryp otyrsyń. Muh­tardyń pesasy boıynsha qoıylǵan búgingi kórgen oıynda jeke-jeke keıipkerlerdiń obrazyn emes, halyqtyń obrazyn jasapsyń. Ke­ıipkerdiń tragedııasyn emes, ha­­-
l­yqtyń tragedııasyn kórsetipsiń. Muh­tardyń pesasyn jańa qyry­nan, dál Muhtardyń ózindeı túsinip qoıypsyń» degen eken sonda. Qa­zaq teatrynyń korıfeıi aıtqan bul madaq Huseınniń jadynda ósh­pesteı bolyp saqtalyp qalypty.

Rejısser degen ol kezde Má­de­­nıet mınıstrliginiń basybaı­ly kadry bolyp sanalatyn. Qa­zaq teatr­larynyń qaısysy «aqsań­qyrap» jatyr, qaı teatrdyń ishki «dramasy» asqynyp barady, jaqsy rejısser, mine, sonda barady. 1992 jyly kúrishti aýyl jigitiniń qant qyzylshasynyń «astanasy» – Tal­dyqorǵannan bir-aq shyqqan bir sebebi sodan edi.

Bul jaqqa ol jaı ǵana Huseın Temirov bolyp kelgen joq, atynan adam qaımyǵatyndaı Huseın Ámir-Temir Júsipuly bolyp qahar­lanyp keldi. Bıken Rımova atyn­daǵy Almaty oblystyq drama teat­rynyń ujymy mundaı oqys ózgeriske áýelgide oq­shyra­ıyń­qy­rap qaraǵanmen, kóp uzamaı-aq ony ejelgi syrlas-dostaryndaı qabyldap, bir ujym, bir teatr bolyp, bir otbasyna aınalyp shyǵa keldi. «Ámir-Temir» bolyp ózgergen aty-jóninen alǵashqyda beıtanys keıbir akterler oǵan úrkekteı qarap edi, onymen tanysa kele, pikirlese kele, qylyshy aǵash, qynaby masaty, ıaǵnı qarý-jaraǵy teatr tilimen aıtqanda býtaforııa bolyp shyqty. Biraq tártibi qatal, talaby qııamet, daýysy zor, tili maıda, kóńilinen shyqpasa, bir mızanssenany myń márte qaıtalatyp, akterdiń qan-sólin soryp alatyn «qatygez», tipti premeradan soń da spektakldi «óńdeı» beretin tynymsyz rejısser bolyp shyqty. Akterler de bundaı temir tártipke úırene bastady. «Aty-jónin Ámir-Temir» dep beker ózgertpepti ǵoı» degen sahna syrtyndaǵy ázildiń de shyǵatyny osy kez.

Osy qarqynmen Huseın Ámir-Temir Taldyqorǵan teatrynda on bir jyl qyzmet etipti. О́z teat­rynda, basqa teatrlarda qoıǵan spektaklderiniń jalpy sany 150-den asypty. Sonyń ishinde res­pýblıkalyq festıvaldarda júl­deli bolǵandary da az emes. Qa­raǵandy qalasynda ótken res­pýb­lıkalyq festıvalda ol sah­nalaǵan M.Áýezovtiń «Báıbishe-to­qal» pesasy boıynsha qoıylǵan spek­takl Bas júldege ıe boldy.

Ol qaıda júrse de Almatydan ­arnaıy teatr mamandaryn shaqy­ryp, qoıylymdaryn kórsetip, pi­kirlerin tyńdap, ótkenge saraptama jasatyp, aldaǵy baǵyttary­na baǵdar tańdap alýdy dástúrge aı­naldyryp edi. Sondaǵy shaqy­ratyndary Áshirbek Syǵaı, Ma­man Baıserkenov, Tuńǵyshbaı Jaman­qulov, Esmuqan Obaev, arasynda men de barmyn. Úsh-tórt kúnde 5-6 spektakl kórip, qoıylymdar jaıly áserlerimizdi teatr ujymynyń aldyna jaıyp salatynbyz. Ásirese Áshirbek aıtqan shegedeı pikirler­ge bári dán razy bolyp, kóńilderi kó­terilip qalatyn-dy. Qazir ondaı dástúr atymen joq.

Ámir-Temir Qaraǵandy, Taldy­qorǵan teatrlaryn biraz ushpaqqa shyǵaryp tastady desek, esh artyǵy joq. Sodan soń yrysty, kúrishti eline qaıta oralyp, kúni búginge deıin N.Bekejanov atyndaǵy ob­lystyq teatrdyń kórkemdik jetek­shisi qyzmetin atqaryp keledi. Sek­senniń seńgirinde de tuǵyrynan taı­maǵan tulǵa qaıda júrse de ataq-abyroıdan kende bolǵan joq. Eli de ony osylaı alaqanyna salyp keledi. Mereıli jasyń qutty bolsyn, sahna sardary!

Dýlat Isabekov,

jazýshy