Foto avtory: Maksım Zolotýhın
Dástúrli oqý sharasy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen ótken Keńes Odaǵynyń Uly Otan soǵysy men II dúnıejúzilik soǵystaǵy jeńisiniń 75 jyldyǵyn ulyqtaǵan "Qazaqstannyń Uly jeńiske qosqan úlesi jáne Aqaı Núsipbekov murasy" respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııamen jalǵasyn tapty.
Jıynnyń kirispesin "Ǵylymı-praktıkalyq konferensııany akademık A.Núsipbekov oqýlary aıasynda uıymdastyryp otyrýymyzdyń ózindik sebebi bar", dep bastaǵan ınstıtýt dırektory Zııabek Qabyldınov ǵalymnyń eńbek joly, maıdan dalasyndaǵy erlikteri haqynda sóz órbitti. A.Núsipbekov 1942 jyly mamyrda Almatydan dańqty general-maıor I.V.Panfılov atyndaǵy 8-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyn tolyqtyrýǵa arnaıy jiberilgen bir top qazaq jaýyngerleriniń qatarynda maıdan shebine attanyp, soǵystyń aıaǵyna deıingi urystarǵa qatysqan. Aǵa leıtenant, mınomet batareıasynyń saıası jetekshisi qyzmetinen dıvızııa saıası bóliminiń aǵa nusqaýshysy dárejesine deıin jetip, 1946 jyly maıor sheninde týǵan elge oralady. Sodan keıin, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp qabyldanǵany belgili. Instıtýt dırektory, akademık, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti dárejesine deıin kóterildi. Osy jyldarda A.Núsipbekov Qazaqstan tarıh ǵylymynyń damýyna ólsheýsiz úles qosty. Búginde ǵalymnyń esimi Qazaqstannyń tarıh ǵylymynda ǵalym-zertteýshi, ǵylymdy uıymdastyrýshy kórnekti qaıratker retinde qaldy. Tarıh ǵylymyn ǵana emes, sonymen qatar, áskerı-tarıhı ǵylymnyń da negizin qalaýshylardyń biri retinde soǵys tarıhyna qatysty kóptegen ǵylymı eńbekterdi mura etip qaldyrdy.
Jýyrda ǵana seksenniń seńgirine shyqqan akademık, Halyqaralyq qypshaqtaný ınstıtýtynyń dırektory B.Kómekov qatysýshylarǵa A.Núsipbekov jaıly taǵylymdy áńgimeler aıtyp, ǵalymnyń Qazaqstandaǵy tarıh ǵylymyn uıymdastyrýdaǵy tarıhı róliniń joǵary ekendigin atap ótti. Al Aqaı Núsipbekovtyń otbasy atynan sóz alǵan ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory J.Qundaqbaeva akademık atasynyń buryn belgisiz bolyp kelgen qyrlary týraly baıandady.
"Akademık Aqaı Núsipbekov jáne Qazaqstanda áskerı-tarıhı ǵylymnyń qalyptasýy" baıandamasynda Tarıh ınstıtýty ardagerler keńesiniń tóraǵasy, uzaq jyldar A. Núsipbekovpen birge qyzmettes bolǵan Q.Aldajumanov "Respýblıkamyzdaǵy áskerı ǵylymnyń negizin qalaǵan Aqaı Núsipbekov Uly Otan soǵysyna bastan-aıaq qatysqan adam. Biraq ol jóninde ol kisi bizge aıta bermeıtin. Aqaı Núsipbekovtyń soǵystaǵy erlikteri týraly týystarynan estip-bilip júrýshi edik. Ol 1941 jyldyń kúzinde ásker qataryna shaqyrylǵanymen densaýlyǵy jaramaı biraz ýaqyt emdeledi. Sodan keıin, I.V. Panfılov atyndaǵy 8-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyn tolyqtyrýǵa arnaıy jiberilgen 2 myńdaı qazaqstandyq jaýyngerlermen birge 1942 jyldyń mamyr aıynda soǵysqa attanǵan. Aqaı Núsipbekov tarıhshylardyń basyna tóngen repressııanyń aldyn alyp, onyń qara bultyn seıiltýge kóp eńbek sińirdi. Ol tarıh ǵylymyn ǵana emes, áskerı-tarıhı ǵylymnyń da uıymdastyrýshysy boldy", dep atap ótti.
Tarıh ınstıtýtynyń "Dúnıejúzi tarıhy" bóliminiń meńgerýshisi, professor G. Kókebaeva ýnıversıtet bitirgennen keıin bes-alty jyl jumys istep júrip qalǵanyn, keıinnen ǵylymǵa degen talpynystyń Tarıh ınstıtýtyna jetelep kelgendigine toqtaldy. «Osylaısha sol kezdegi ınstıtýt dırektory A.Núsipbekovtyń qabyldaýyna keldim. Biraz kútkennen keıin Aqaı aǵanyń kabınetine kirdim. Ol basyna taqııa kıgen júzi jyly kisi eken. Qobaljyp turǵan meniń amandasqanym ol kisige durys estilmeı qalsa kerek. "Nege amandaspaısyń? "Assalaýmaǵaleıkým!» dep amandas", dedi kúlip. Men "Assalaýmaǵaleıkým!", dep amandastym. Sodan keıin Aqaı aǵa jazyp kelgen qysqasha ǵylymı eńbegimde asyqpaı oqyp shyqty. Aspırantýraǵa qalaı túsý kerektigi jóninde aqyl-keńes berip, jol kórsetti. Aqaı aǵamyzdyń kabınetine kirgen saıyn osy jaǵdaı esime túsedi", degen estelikterin orta salyp G. Kókebaeva "Túrkistandyq soǵys tutqyndary jáne tutas Túrkistan ıdeıasy" baıandamasyn jasady. Onda "Túrkistan" uǵymynyń geografııasy men tarıhyna qysqasha sholý jasap, túrik halyqtary mekendegen ulan-baıtaq keńistiktiń HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ekige bólinip, "orystyq nemese Reseılik Túrkistan" jáne "qytaılyq Túrkistan" nemese «Shyǵys Túrkistan" ataýlarynyń paıda bolǵanyn jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda tutqynǵa túsken túrik tektes halyqtardyń negizinde "Túrkistan legıonyn" jasaqtap, ony Keńes odaǵyna qarsy baǵyttaýǵa naqty áreketterdiń jasalǵanyn, oǵan M.Shoqaı, T.Rysqulov jáne t.b. túrik qaıratkerleriniń tutas Túrkistan ıdeıasy tarıhı negiz bolǵanyn atap kórsetti.
Jıyn barysynda Reseı Federasııasynyń zapastaǵy podpolkovnıgi, zeınetke shyqqannan keıin áskerı tarıhpen aınalysyp júrgen S.Esenın atyndaǵy Rıazan memlekettik ýnıversıtetiniń aspıranty G.Larınniń "Rıazan artıllerııalyq ýchılıshesi – Talǵardaǵy evakýasııa kezeńinde» baıandamasy zor qyzyǵýshylyq týǵyzdy. "2019 jyldyń kúzinde, dep atap ótken G.Ların, RF Qorǵanys mınıstrliginiń Podolskidegi arhıvinde izdenis jumystaryn júrgizip júrgen kezinde Qazaqstannan kelgen Q.Aldajumanov, A.Júnisbaev, B.Burhanov sııaqty ǵalymdarmen tanystyǵyn jetkizdi. «О́zimmen birge júrgen 2 dana «Rıazan artıllerııalyq ýchılıshesi» monografııanyń birin Q.Aldajumanovqa syıladym. Al ekinshi danasyn sol kezdegi Talǵar qalasynyń ákimi bolǵan Jolan Omarovqa tapsyrýdy amanattaǵan edim" deı kele, reseılik ǵalym Rıazan artıllerııalyq ýchılıshesiniń soǵys jyldaryndaǵy Talǵardaǵy tarıhy men talǵarlyq túlekteri týraly keńinen baıandap ótti.
Al tarıh ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, professor A. Qapaeva «Soǵys maıdandaryndaǵy Qazaqstan tarıhshylary» taqyrybynda qyzyqty baıandama jasap, Uly Otan soǵysyna qatysqan bolashaq qazaqstandyq tarıhshy ǵalymdar A. Núsipbekov, G.Dahshleıger, T. Balaqaev, N. Edigenov, F. Mıhaılov, V. Savosko, H.Arǵynbaev, B.Tólepbaev, V.Basın, V. Vostrov, T. Eleýov, A.Elagınderdiń jaýyngerlik joly men soǵystan keıin olardyń otandyq tarıh ǵylymyna kelýi jáne olardyń tarıh ǵylymyna qosqan úlesi týraly derektik sholý jasady. Dál osy býynnyń Qazaqstan tarıhy ǵylymyna erekshe úlken úles qosqanyn atap kórsetti.
Konferensııa aıasynda "Erlik jolymen" zertteý ortalyǵy" qoǵamdyq qorynyń jetekshisi D.Igsatovanyń "Maıdan men tyldaǵy Qazaqstan áıelderi" taqyrybyndaǵy baıandamasy tyńdalyp, osy mazmundaǵy jańa kitap tanystyryldy. Al ınstıtýttyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri M.Qalybekovanyń «Uly Otan soǵysy jyldarynda qazaqtardy eńbekke mobılızasııalaý" baıandamasy óziniń ǵylymı jańalyǵymen erekshelendi. Osy ýaqytqa deıin "Eńbek armııasy" degen atqa ıe bolǵan armııaǵa qazaqtardy mobılızasııalaý tarıhynyń zerttelmeı kele jatqanyna toqtalǵan ǵalym, 31 halyq komıssarıatyna qarasty zaýyt-fabrıkalarda eńbek etken qazaqtar týraly, olardyń sany men sapasy, olardyń jeńiske qosqan úlesi týraly buryn ǵylymı aınalymǵa tartylmaǵan arhıv derekteri negizinde baıandap, "eńbekke mobılızasııalanǵan" qazaqtardyń sany men tizimi bizder úshin belgisiz kúıde qalyp otyrǵanyn atap kórsetti. "Eńbekke mobılızasııalanǵan" adamdardy "tyl eńbekkerlerimen" shatastyrýǵa bolmaıdy. Olar óz aldyna jeke kategorııa boldy", degen ǵalym, aldaǵy ýaqytta bul taqyrypty zertteý qajet dep tujyrymdady.
Al Tarıh ınstıtýtynyń PhD kandıdaty, M.Áýezov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, sońǵy jyldary áskerı tarıhqa mamandanyp júrgen belgili sanjartanýshy A.Júnisbaevtyń "Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy Qazaqstannyń atty ásker quramalary: qurylý tarıhy jáne jaýyngerlik joly (1941-1943)" baıandamasy qatysýshylar tarapynan ǵylymı jańalyq retinde baǵalandy. Qazaqstanda qurylyp jasaqtalǵan 4 atty ásker dıvızııasynyń (onyń úsheýi qazaq dıvızııasy: 96-shy qazaq atty dıvızııasy, 105-shi qazaq atty dıvızııasy, 106-shy qazaq atty dıvızııasy) qurylý tarıhy, maıdandaǵy jaýyngerlik joly, dıvızııa jeke quramynyń tizimi men ondaǵy ózgerister, dıvızııalardyń qolbasshylary, qazaq atty ásker dıvızııalarynyń soǵysta kórsetken erlikteri týraly tyń arhıv qujattary men fotolaryna negizdelgen slaıdty baıandama óte áserli boldy jáne «Qazaqstannyń ulttyq áskerı qurylymdary soǵys maıdanynda (1941-1945)» atty professor Q. Aldajumanovtyń jetekshiligimen jasalǵan ǵylymı-zertteý jobasynyń ǵylymı nátıjeleriniń tolaǵaı ekenin kórsetti.
Konferensııaǵa qatysýshylar akademık A. Núsipbekovtyń Qazaqstannyń áskerı-tarıhı ǵylymynyń qalyptasýyndaǵy uıymdastyrýshylyq róli men qosqan úlesine baılanysty keń kólemdi máselelerdi qarastyryp, A.Núsipbekov tulǵasy, onyń tarıh, arheologııa, etnografııa jáne mádenıettaný salalaryndaǵy jetekshilik róli talqylandy. Sonymen qatar, Qazaqstannyń Uly Jeńiske qosqan úlesin kórsetetin ǵylymı máseleler men soǵys tarıhynyń metodologııalyq ózekti máseleleri talqyǵa túsip, jańa zertteý baǵyttary aıqyndaldy.
Konferensııa jumysy barysynda ınstıtýttyń jas ǵalymdary V.Zikirbaeva men R.Zakarııaǵa Núsipbekovtar otbasy atynan tarıhshy jas ǵalymdarǵa arnalǵan Aqaı Núsipbekov atyndaǵy stıpendııa tabystaldy. Konferensııa jumysyna qorytyndy jasaǵan ınstıtýt dırektory Z.Qabyldınov ınstıtýttyń 75 jyldyǵy qarsańynda ótkizilgen is-shara qatysýshylaryna rızashylyq bildirip, ǵylymı mekeme budan keıin de Aqaı Núsipbekov amanatyna adal qyzmet etip, onyń isin jalǵastyrady dep qorytyndy jasady.
Tarıh ınstıtýty uıymdastyrǵan ǵylymı konferensııa jumysyna soǵys tarıhyna mamandanǵan elimizdiń jetekshi tarıhshy-ǵalymdary men bilikti sarapshylar, A.Núsipbekov atyndaǵy aýyl jáne gımnazııa basshylary, akademıktiń jerlesteri men týystary, elimizdiń zııaly qaýym ókilderi, joǵary oqý oryndarynyń professor-oqytýshylar quramy men jas ǵalymdar qatysty.
